IV CSK 187/13

Sygn. akt IV CSK 187/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie ze skargi Miejskich Wodociągów i Kanalizacji w B. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B.

przeciwko L. P. GmbH & Co. KG z siedzibą w K. (Niemcy)

o uchylenie wyroku Sądu Polubownego w W.

z dnia 3 czerwca 2011 roku

uzupełnionego wyrokiem z dnia 16 lipca 2011 roku

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 28 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej skarżącego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 grudnia 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Miejskie Wodociągi i Kanalizacja

w B., wniosła skargę o uchylenie wyroku Sądu Polubownego przy Krajowej Izbie

Gospodarczej w W. z dnia 3 czerwca 2011 r., zasądzającego od niej na rzecz L. P.

GmbH & Co. KG z siedzibą w K., w Republice Federalnej Niemiec, kwotę 403

783,24 euro, oraz uzupełniającego go wyroku tego Sądu z 16 lipca 2011 r.,

zasądzającego odsetki od wymienionej kwoty od dnia 12 marca 2010 r.

Podstawę skargi stanowiły zarzuty naruszenia art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c.

przez pozbawienie strony skarżącej w postępowaniu arbitrażowym możliwości

obrony swych praw, art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c. przez niezachowanie podstawowych

zasad postępowania przed Sądem Polubownym określonych w Kodeksie

postępowania cywilnego i w regulaminie rozpatrującego sprawę Sądu

Polubownego oraz art. 1183 k.p.c. i art. 45 Konstytucji RP przez naruszenie zasady

równości stron w tym postępowaniu.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 11 lipca 2012 r. oddalił skargę.

Apelację strony skarżącej od tego postanowienia Sąd Apelacyjny oddalił

postanowieniem z dnia 5 grudnia 2012 r. Wcześniej Sąd Okręgowy prawomocnym

postanowieniem z dnia 11 października 2011 r. stwierdził wykonalność wyroku

Sądu Polubownego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. z dnia 3 czerwca 2011

r., uzupełnionego wyrokiem z dnia z 16 lipca 2011 r.

Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że w toku postępowania przed

Sądem Polubownym dopuszczony został dowód z przesłuchania strony skarżącej.

Słuchani w jej imieniu mieli być członkowie zarządu, S. D. oraz S. R. Termin ich

przesłuchania wyznaczono na 13 października 2010 r. Zostali oni o nim

powiadomieni, jednak w dniu tym nie stawili się. W dniu 12 października 2010 r. w

trakcie przerwy w rozprawie przed Sądem Polubownym pełnomocnicy stron

rozmawiali na temat możliwości przeprowadzenia w dniu następnym

zaplanowanych przesłuchań. W wyniku tej rozmowy J. W., pełnomocniczka strony

skarżącej, przekazała telefonicznie S. D., że nie musi przyjeżdżać w dniu 13

października 2010 r. w celu przesłuchania oraz poprosiła go, aby powiadomił S. R.,

3

że także on nie musi przyjeżdżać w tym dniu w celu przesłuchania. Chociaż 12

października 2010 r. pojawiły się wątpliwości co do możliwości przeprowadzenia

nazajutrz zaplanowanych przesłuchań, to jednak protokół rozprawy przed Sądem

Polubownym oraz nagranie przebiegu rozprawy, jak i zeznania słuchanej

w charakterze świadka J. W., nie potwierdzają, że Sąd Polubowny postanowił

przesłuchać członków zarządu skarżącej w innym dniu niż 13 października 2010 r.

Fragment protokołu z rozprawy w dniu 12 października 2010 r. „zrobimy przerwę,

proszę zostać, my sobie znajdziemy jakieś miejsce”, wskazuje, że członkowie

składu orzekającego nie brali udziału we wspomnianych nieformalnych rozmowach

w przerwie rozprawy. Z protokołu rozprawy w dniu 13 października 2010 r. wynika

natomiast jedynie, że przewodniczący stwierdził, iż „jest jeszcze niezrealizowany

wniosek dowodowy w zakresie umożliwienia (...) zajęcia stanowiska panu D. i panu

R.”, „terminu teraz nie ustalimy”, „po złożeniu przez strony memorandów

porozprawowych Zespół Orzekający podejmie stanowisko co do dalszego toku

postępowania”. Na rozprawie w dniu 13 października 2010 r. przewodniczący

oświadczył, że rozprawę zamyka, a obecni na niej pełnomocnicy skarżącej nie

wnieśli zastrzeżenia. W składanych po zamknięciu rozprawy pismach z 25

listopada 2010 r., 6 grudnia 2010 r., 22 grudnia 2010 r. i 2 stycznia 2011 r. strona

skarżąca nie wnosiła o wyznaczenie rozprawy w celu przesłuchania swoich

przedstawicieli. Wniosek o rozważenie otwarcia zamkniętej rozprawy w celu

przesłuchania członków zarządu strony pozwanej złożyła tylko powodowa spółka,

jednak dopiero w dniu 14 czerwca 2011 r., tj. już po wydaniu zaskarżonego wyroku.

W uzasadnieniu wyroku Sądu Polubownego wyraźnie wskazano, że przesłuchanie

członków zarządu skarżącej nie nastąpiło dlatego, iż nie stawili się oni w tym celu w

wyznaczonym dniu.

Sąd Apelacyjny podzielił zapatrywanie Sądu Okręgowego, że dokonane

w sprawie ustalenia nie pozwalały przyjąć, iż w postępowaniu arbitrażowym doszło

do zarzucanych przez stronę skarżącą naruszeń prawa, w szczególności do

pozbawienia strony skarżącej możliwości obrony swych praw wskutek

nieprzesłuchania członków jej zarządu. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie było

w okolicznościach sprawy podstaw do uznania, że strona skarżąca, która brała

udział w całym postępowaniu arbitrażowym (reprezentowali ją zawodowi

4

pełnomocnicy) została pozbawiona prawa do obrony (art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c.),

ani do uznania, że wyrok Sądu Polubownego zasądzający od niej świadczenie

jest sprzeczny z podstawowymi zasadami porządku prawnego (art. 1206 § 2 pkt 2

k.p.c.).

Kwestionując w całości postanowienie Sądu Apelacyjnego strona skarżąca

jako podstawy kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 1206 § 1 pkt 2 i art. 1206 § 2

pkt 2 k.p.c., naruszenie art. 1184 § 1 i 2 w związku z art. 157 § 1, art. 158 § 1 k.p.c.

i § 32 ust. 1 Regulaminu Sądu Polubownego przy Krajowej Izbie Gospodarczej

w W., naruszenie art. 382 w związku z art. 233 i 328 § 2 k.p.c., naruszenie art. 378

§ 1 w związku z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz naruszenie art. 328 § 2 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. Przytoczone zarzuty kasacyjne skupiają się przede

wszystkim na fakcie nieprzeprowadzenia w postępowaniu arbitrażowym dowodu z

przesłuchania strony skarżącej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchylenie wyroku sądu polubownego jest możliwe tylko z przyczyn

określonych w art. 1206 k.p.c., uwzględnianych w zasadzie na żądanie strony (§ 1);

z urzędu brane są pod rozwagę wyłącznie przyczyny wymienione w § 2:

niepodleganie przedmiotu sporu w myśl ustawy rozstrzygnięciu przez sąd

polubowny (pkt 1) oraz sprzeczność wyroku sądu polubownego z podstawowymi

zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (pkt. 2).

Podobnie rozpoznanie skargi kasacyjnej następuje w zasadzie w granicach

podstaw kasacyjnych; z urzędu, w drodze wyjątku od tej zasady, Sąd Najwyższy

uwzględnia tylko nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji

(art. 39813

§ 1 k.p.c.).

W związku z tym, że uchylenie wyroku sądu polubownego może nastąpić

wyłącznie z określonych ustawą przyczyn uwzględnianych w zasadzie z urzędu,

a rozpoznanie skargi kasacyjnej następuje, z wyjątkiem nieważności postępowania

przed sądem drugiej instancji, w granicach podstaw skargi kasacyjnej,

skarga kasacyjna w sprawie o uchylenie wyroku sądu polubownego może być -

poza przypadkiem nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji -

uwzględniona tylko w razie zasadności przytoczonej podstawy kasacyjnej

zawierającej zarzut uzasadniający lub mogący uzasadniać stwierdzenie przyczyny

5

uchylenia wyroku sądu polubownego powołanej w skardze o uchylenie lub

uwzględnianej z urzędu.

Jak zaznaczono, art. 1206 k.p.c. zastrzega w § 2 pkt 2 klauzulę porządku

publicznego, tj. uznaje za uwzględnianą z urzędu przyczynę uchylenia wyroku sądu

polubownego sprzeczność wyroku sądu polubownego z podstawowymi zasadami

porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, nazywanych w skrócie zbiorczo

(polskim) porządkiem publicznym.

Na założeniu leżącym u podstaw klauzuli porządku publicznego -

niedopuszczeniu do respektowania skutków wyroku sądu polubownego

niedających się pogodzić z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego

- opierają się, czyli innymi słowy, niejako wywodzą się z klauzuli porządku

publicznego i stanowią jej uszczegółowienie, także niektóre inne przepisy art. 1206

k.p.c. W art. 1206 § 1 k.p.c. są nimi te przepisy, które określają jako przyczyny

uchylenia wyroku sądu polubownego: brak należytego zawiadomienia strony

o wyznaczeniu arbitra i o postępowaniu przed sądem polubownym oraz

pozbawienie strony możliwości obrony przed sądem polubownym w inny sposób

(art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c.), niezachowanie wymagań co do składu sądu

polubownego lub podstawowych zasad postępowania przed sądem polubownym

wynikających z ustawy lub określonych przez strony (art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c.),

uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa albo wydanie wyroku na podstawie

dokumentu podrobionego lub przerobionego (art. 1206 § 1 pkt 5 k.p.c.).

W przypadkach wystąpienia takich okoliczności trudno byłoby pogodzić wyrok sądu

arbitrażowego z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Jednakże odrębne

wymienienie tych okoliczności jako przyczyn uchylenia wyroku sądu polubownego

prowadzi do wniosku o ich wyłączeniu z zakresu zastosowania klauzuli porządku

publicznego. Istotnym praktycznym skutkiem tego jest niemożność uwzględnienia

tych okoliczności przez sąd, tak jak sprzeczności z porządkiem publicznym,

z urzędu, a jedynie na wniosek strony. Wyodrębnienie z wspomnianym skutkiem

pewnych przeszkód o charakterze formalnym, które w przeciwnym razie

wchodziłyby w zakres zastosowania klauzuli porządku publicznego, uzasadnia się

tym, że ich udowodnienie uważa się za leżące przede wszystkim w interesie strony,

6

podczas gdy klauzula porządku publicznego jest przede wszystkim środkiem

ochrony interesów ogólnych.

W związku z zacieśnieniem zakresu zastosowania klauzuli porządku

publicznego przez wyodrębnienie przyczyn uchylenia wyroku sądu polubownego

wskazanych w przepisach art. 1206 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c., podniesione w skardze

kasacyjnej zarzuty eksponujące uchybienia popełnione w toku postępowania

arbitrażowego powinny być rozpatrzone przede wszystkim w kontekście

powołanych przez pozwaną spółkę w skardze o uchylenie wyroku Sądu

Polubownego przyczyn uchylenia wyroku sądu polubownego przewidzianych

właśnie w tych przepisach, a nie - objętej także podstawami kasacyjnymi - klauzuli

porządku publicznego.

Strona skarżąca zarzuciła w skardze kasacyjnej m.in. naruszenie art. 378 § 1

k.p.c. przez nieustosunkowanie się do zarzutów apelacyjnych, dotyczących, po

pierwsze, braku analizy treści pisma z dnia 14 czerwca 2011 r. dowodzącego

oczekiwania strony przeciwnej na wyznaczenie terminu przesłuchania

przedstawicieli skarżącej, po drugie, nieuwzględnienia, że po zamknięciu rozprawy

obie strony podtrzymały wnioski dowodowe o przesłuchanie przedstawicieli

skarżącej oraz, po trzecie, nieustosunkowania się do wewnętrznie sprzecznych

wypowiedzi Sądu Okręgowego co do odformalizowania postępowania

arbitrażowego.

Zarzut ten jest w istotnej części trafny. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

swego wyroku wspomniał wprawdzie o piśmie powodowej spółki z dnia 14 czerwca

2011 r., wskazującym na jej oczekiwanie na przesłuchanie przez Sąd Polubowny

członków zarządu strony pozwanej i zawierającym wniosek o otwarcie rozprawy

w celu tego przesłuchania, jednak nie ustosunkował się do zarzutu apelacyjnego,

że po zamknięciu rozprawy obie strony oczekiwały na przesłuchanie przedstawicieli

skarżącej, także bowiem skarżąca w piśmie z dnia 17 czerwca 2011 r.,

stanowiącym odpowiedź na pismo powodowej spółki z dnia 14 czerwca 2011 r.,

podtrzymała swój wcześniejszy wniosek o przesłuchanie S. D. i S. R. Jakkolwiek

pisma te zostały sporządzone już po wydaniu wyroku Sądu Polubownego, strony w

czasie ich wysłania jeszcze nie wiedziały, że wyrok Sądu Polubownego już zapadł.

W tej sytuacji oba te pisma mogły stanowić istotne dowody co do tego, czy w dniu

7

12 października 2010 r. doszło do przesunięcia wyznaczonego na następny dzień

terminu przesłuchania członków zarządu strony skarżącej i stanowić wraz z

pozostałym materiałem zebranym w sprawie podstawę ustalenia w tej kwestii.

Treść tych pism może bowiem wskazywać na to, jak strony odebrały przebieg

rozprawy w dniu 12 października 2010 r.; czy uważały – skoro nadal oczekiwały na

przesłuchania członków zarządu strony skarżącej - że doszło wówczas do

przesunięcia wyznaczonego na 13 października 2010 r. terminu ich przesłuchania.

Przy uwzględnieniu tych pism ustalenie co do tego, czy w dniu 12 października

2010 r. doszło do przesunięcia tego terminu mogło być więc inne od przyjętego w

zaskarżonym wyroku. Przeszkodą do takiego ustalenia nie powinien być też, silnie

eksponowany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, tekst protokołu rozprawy

przed Sądem Polubownym, zwłaszcza przy jego niejednoznaczności. Trafnie

bowiem skarżąca podnosi mniejszy w porównaniu z procedurą sądową formalizm

postępowania arbitrażowego.

Z wskazanym naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c. łączy się również naruszenie

art. 382 k.p.c. Zgodnie bowiem z art. 382 k.p.c. sąd drugiej instancji orzeka

na podstawie całego materiału zebranego w toku postępowania w sprawie (co do

naruszenia art. 382 jako podstawy kasacyjnej zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99).

Naruszenie obu tych przepisów mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Artykuł

1184 § 1 k.p.c. daje pierwszeństwo woli stron w kształtowaniu reguł postępowania

arbitrażowego, niemniej zarówno strony przy określaniu reguł tego postępowania,

jak i sąd arbitrażowy, prowadząc to postępowanie, muszą respektować także

bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy. Jednym z takich przepisów jest art.

1183 zdanie drugie k.p.c. Według tego przepisu, każda ze stron ma prawo do

wysłuchania i przedstawienia swoich twierdzeń oraz dowodów na ich poparcie.

Jak wyjaśnia się w piśmiennictwie, chodzi tu, w zakresie odnoszącym się do

dowodów, o możliwość przedstawienie dowodów koniecznych, tj. potrzebnych do

rozstrzygnięcia sprawy. Skorzystanie z możliwości, które gwarantuje stronom ten

przepis, zależy od ich woli. Strona może zatem nie stawić się na rozprawie

arbitrażowej, na której miała być słuchana lub zrezygnować z przeprowadzenia

innych zgłoszonych dowodów, i to nie wpłynie na prawidłowość przebiegu dalszego

8

postępowania. Będzie natomiast stanowić naruszenie tego przepisu, wyrażającego

jedną z podstawowych zasad postępowania arbitrażowego, przeprowadzenie przez

sąd polubowny postępowania z pominięciem zgłoszonego dowodu, gdy strona nie

zrezygnowała z jego przeprowadzenia, a dowód ten był konieczny do

rozstrzygnięcia sprawy. Jak wiadomo, Sąd Polubowny w uzasadnieniu swego

wyroku wskazał, iż pominął wnioskowany przez stronę skarżąca dowód

przesłuchania S. D. i S. R. jedynie ze względu na to, iż nie stawili się oni na

rozprawie w dniu 13 października 2010 r. W tych okolicznościach wskazane wyżej

naruszenie przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. mogło uniemożliwić

uwzględnienie podniesionej przez powodową spółkę przyczyny uchylenia

zaskarżonego wyroku Sądu Polubownego: niezachowanie wynikających z ustawy

podstawowych zasad postępowania przed sądem polubownym (art. 1206 § 1 pkt 4

k.p.c.), wskutek naruszenia art. 1183 zdanie drugie k.p.c.

Pozostałe zarzuty kasacyjne okazały się natomiast chybione.

Zakresy zastosowania przepisów określających przyczyny uchylenia wyroku

sądu polubownego nie pokrywają się, dlatego dane zdarzenie mogące stanowić

przyczynę uchylenia wyroku sądu polubownego określoną w art. 1206 § 1 pkt 4

k.p.c. nie może być jednocześnie kwalifikowane jako przyczyna uchylenia wyroku

sądu polubownego przewidziana w innych przepisach art. 1206 k.p.c. W związku

z tym bezprzedmiotowe byłoby rozpatrywanie w sprawie w kontekście wskazanego

wyżej uchybienia art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. podniesionych w skardze kasacyjnej

zarzutów naruszenia art. 1206 § 1 pkt 2 i art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c.

Sąd arbitrażowy nie jest związany przepisami o postępowaniu przed sądem

państwowym (art. 1184 § 2 in fine k.p.c.). W sprawie nie ma podstaw do przyjęcia,

że Sąd Polubowny wbrew tej regulacji stosował art. 157 § 1 i art. 158 § 1 k.p.c.

W rezultacie zarzut kasacyjny naruszenia art. 157 § 1 oraz art. 158 § 1 k.p.c. jest

nietrafny.

Treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie uniemożliwiała

przeprowadzenia kontroli kasacyjnej, tym samym nie mógł być też uwzględniony

zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Podobnie bezzasadny, na tle regulacji

art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., okazał się zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. - w istocie

ograniczający się do zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. (co do naruszenia art.

9

328 § 2 oraz art. 233 § 1 k.p.c. jako podstawy kasacyjnej zob. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 2013 r., IV CSK 269/12).

Ze względu na zasadność niektórych podstaw kasacyjnych Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

jw