V CSK 551/12

Sygn. akt V CSK 551/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa W. Z. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg Krajowych

i Autostrad w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 listopada 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 sierpnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej

powództwo (punkt 2 sentencji) oraz orzekającej o kosztach

postępowania apelacyjnego (punkt 3 sentencji) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo W. Z.

spółki z o.o. przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnemu Dyrektorowi Dróg

Krajowych i Autostrad o zasądzenie kwoty 311 224,59 zł z ustawowymi odsetkami

tytułem wynagrodzenia za wykonane roboty budowlane przy budowie odcinka

autostrady.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że strony zawarły umowę

dotyczącą budowy odcinka autostrady, która przewidywała określoną karę umowną

za niewykonanie budowy w terminie. Budowa nie została zakończona w terminie,

w związku z czym strona pozwana pismem z dnia 30 września 2010 r., podpisanym

przez K. S. – Zastępcę Dyrektora Oddziału w K. Generalnej Dyrekcji Dróg

Krajowych i Autostrad (dalej: „GDDKiA”), poinformowała stronę powodową o

wysokości należności z tytułu kary umownej za 92 dni opóźnienia i o możliwości

potrącenia tej kwoty z wynagrodzeniem strony powodowej za prace budowlane.

Następnie w nocie obciążeniowej nr 12/2010 z dnia 29 października 2010 r.,

podpisanej także przez K. S., strona pozwana ponownie wyliczyła kwotę należną z

tytułu kary umownej za opóźnienie w budowie spowodowane z przyczyn leżących

po stronie powodowej i oświadczyła, że kwotę tę rozliczy w drodze kompensaty z

fakturą strony powodowej z dnia 6 października 2010 r. obejmującą należne

wynagrodzenie za wykonane roboty.

K. S., jako Zastępca Dyrektora Oddziału GDDKiA, legitymował się

pełnomocnictwem z dnia 3 października 2008 r., wydanym na podstawie art. 18a

ust. 5 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (j.t. z 2007 r. nr 19,

poz. 115, ze zm., a obecnie Dz. U. z 2013 r., poz. 260, ze zm. – dalej: „ustawa o

drogach”) oraz art. 96 i art. 98 k.c., udzielonym przez Generalnego Dyrektora Dróg

Krajowych i Autostrad (dalej: „Generalny Dyrektor”), upoważniającym go do

składania oświadczeń woli w imieniu strony pozwanej w zakresie praw i

obowiązków majątkowych Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad

związanych z działalnością Oddziału GDDKiA w K.

3

Na rozprawie w dniu 15 listopada 2011 r. Dyrektor Oddziału E. S.

potwierdziła oświadczenie K. S. o potrąceniu a w dniu 19 września 2011 r. strona

pozwana wystosowała do strony powodowej notę obciążającą nr 26/2011 z dnia 2

września 2011 r., podpisaną przez K. S. jako Zastępcę Dyrektora Oddziału oraz

przez drugiego Zastępcę Dyrektora Oddziału do spraw ekonomiczno - finansowych,

zawierającą ponowne wezwanie do zapłaty kary umownej i oświadczenie o

potrąceniu.

Sąd Okręgowy stwierdził, że opóźnienie w budowie powstało z przyczyn

leżących po stronie powodowej, wobec czego obowiązana jest ona do zapłaty

wyliczonej przez stronę pozwaną kary umownej. Uznał za skuteczny zarzut

potrącenia zgłoszony przez stronę pozwaną stwierdzając, że oświadczenie

o potrąceniu zostało złożone w piśmie z dnia 30 września 2010 r. oraz w nocie

obciążeniowej z dnia 29 października 2010 r., a złożył je upoważniony pełnomocnik

strony pozwanej K. S., legitymujący się skutecznym pełnomocnictwem z dnia 3

października 2010 r. Sąd pierwszej instancji nie podzielił stanowiska strony

powodowej, że do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków

majątkowych Generalnego Dyrektora związanych z zakresem działania Oddziału

wymagane jest współdziałanie dwóch pełnomocników upoważnionych przez

Generalnego Dyrektora. Stwierdził, że wymóg ten - zawarty w § 1 ust. 5 ramowego

Regulaminu Organizacyjnego Oddziału Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i

Autostrad, zmienionego zarządzeniem nr 99 Generalnego Dyrektora Dróg

Krajowych i Autostrad z dnia 12 listopada 2010 r. - nie ma zastosowania do

przedmiotowego oświadczenia o potrąceniu, gdyż, jak wynika z § 2 zarządzenia nr

99, dotychczas wydane zgody na odstępstwo od ramowego Regulaminu zachowały

ważność.

Niezależnie od tego Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nawet gdyby uznać,

iż do złożenia oświadczenia o potrąceniu wymagane było współdziałanie dwóch

pełnomocników i oświadczenie K. S. w tym przedmiocie dokonane zostało z

przekroczeniem granic umocowania, to w sprawie ma zastosowanie art. 104

zd. drugie k.c., gdyż strona powodowa wyraziła zgodę na działanie bez

umocowania, co doprowadziło do konwalidacji oświadczenia o potrąceniu.

4

Konwalidacja nastąpiła także w wyniku potwierdzenia oświadczenia o potrąceniu

przez E. S. na rozprawie w dniu 15 listopada 2011 r., a niezależnie od tego

oświadczenie o potrąceniu złożyło ponownie w dniu 19 września 2011 r. dwóch

Zastępców Dyrektora Oddziału, którzy są upoważnieni do reprezentowania na

zewnątrz GDDKiA w sprawach należących do zakresu działania Oddziału.

Wobec uznania skuteczności potrącenia kary umownej z należnością strony

powodowej dochodzoną w rozpoznawanej sprawie, Sąd pierwszej instancji oddalił

powództwo.

W wyniku apelacji strony powodowej, zawierającej zarzuty naruszenia art.

232, art. 233 § 1, art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 6, art. 78, art. 104, art. 471 w zw. z art.

472, art. 499 k.c. i art. 148 § 1 prawa zamówień publicznych oraz w wyniku

cofnięcia w postępowaniu apelacyjnym powództwa o kwotę 77 700 zł, Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 sierpnia 2012r. uchylił zaskarżony wyrok w części

orzekającej o powództwie o zapłatę 77 700 zł i w tym zakresie umorzył

postępowanie, zmienił w pozostałej części zaskarżony wyrok w ten sposób, że

zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 233 524,59 zł

z ustawowymi odsetkami określonymi w wyroku oraz kwotę 22 779 zł tytułem

kosztów procesu, a także zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 20 962 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia Sądu Okręgowego z wyjątkiem tego,

że powódka opóźniła się w sposób zawiniony z wykonaniem umowy stwierdzając,

że w okolicznościach sprawy dokonywanie tego ustalenia było zbędne do jej

rozstrzygnięcia, gdyż, zdaniem Sądu drugiej instancji, pozwany nie złożył

skutecznie oświadczenia o potrąceniu kary umownej z należnością za wykonane

roboty. Nie zostało bowiem wykazane, w ocenie Sądu, iż K. S. był upoważniony do

jednoosobowego reprezentowania, jako pełnomocnik, Skarbu Państwa-

Generalnego Dyrektora. Z żadnego przepisu ustawy o drogach nie wynika bowiem

uprawnienie jakiegokolwiek pracownika pozwanego do jednoosobowego

reprezentowania, jako pełnomocnik, Generalnego Dyrektora w zakresie

cywilnoprawnych oświadczeń woli, a zatem uprawnienie takie powinno wynikać z

pełnomocnictwa. W ocenie Sądu nie zostało wykazane jednoosobowe uprawnienie

5

K. S. w tym zakresie po zmianie regulaminu organizacyjnego przez wprowadzenie

wymagania łącznego działania dwóch pełnomocników i utrzymaniu w mocy

dotychczasowych pełnomocnictw. Nie wykazano tego umocowania również w

odniesieniu do obu osób podpisujących pismo z dnia 19 września 2011 r., gdyż nie

złożono pełnomocnictwa dla nich udzielonego przez Generalnego Dyrektora.

Sąd Apelacyjny stwierdził także, iż brak podstaw do zastosowania w sprawie

art. 104 k.c., jak również uznał za nieskuteczne oświadczenie o potrąceniu złożone

na rozprawie apelacyjnej w dniu 5 czerwca 2012 r. przez pełnomocnika strony

pozwanej, gdyż nie wykazał on, iż jest pełnomocnikiem w zakresie prawa

materialnego uprawnionym do złożenia oświadczenia o potrąceniu, a umocowanie

takie nie wynika z żadnego przepisu ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 169, poz. 1417 ze zm. - dalej „u.P.G.S.P”).

Niezależnie od tego, Sąd stwierdził, iż oświadczenie o potrąceniu powinno być

złożone stronie a nie jej pełnomocnikowi procesowemu, którego umocowanie nie

wykracza poza to, co wynika z art. 91 k.p.c.

Uznając zatem, że nie doszło do złożenia przez pozwanego skutecznego

oświadczenia woli o potrąceniu kary umownej z należnością strony powodowej

dochodzoną w sprawie, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił

powództwo, poza kwotą 77 700 zł, co do której umorzył postępowanie. Stwierdził,

że w tych okolicznościach zbędne było analizowanie pozostałych zarzutów apelacji.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach i obejmującej wyrok Sądu

drugiej instancji w zakresie punktu 2 uwzględniającego powództwo oraz w zakresie

punktu 3 zasądzającego koszty postępowania apelacyjnego, strona pozwana

w ramach zarzutów procesowych podniosła naruszenie art. 382 k.p.c. przez

pominięcie części materiału dowodowego zgromadzonego przez Sąd pierwszej

instancji i przyjętego za podstawę jego rozstrzygnięcia tj. pełnomocnictwa z dnia

3 października 2008 r. udzielonego K. S., co doprowadziło do ustalenia, że

pozwany nie wykazał jednoosobowego uprawnienia K. S. do składania oświadczeń

woli w imieniu pozwanego.

6

W ramach pierwszej podstawy skarżąca zarzuciła niewłaściwe zastosowanie:

art. 498 § 1 i 2 oraz art. 499 k.c., przez uznanie, że pozwany nie złożył skutecznie

oświadczenia o potrąceniu kary umownej; art. 498 § 1 i, art. 499 k.c. w zw. z art.

18a ust.5 ustawy o drogach i art. 95 k.c., oraz art. 96 i art. 98 k.c. przez uznanie,

że K. S. nie był umocowany do złożenia w imieniu pozwanego oświadczenia o

potrąceniu kary umownej; art. 498 §.1 i 2 i art. 499 k.c. w zw. z art. 1 ust. 1, art. 4

ust. 1 pkt 1 i 2, art. 8 ust. 1 pkt 1 i art. 15 ust. 1 u.P.G.S.P. oraz w zw. z art. 67 § 2

k.p.c. przez uznanie, że radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa, nie będąc

pełnomocnikiem cywilnym, nie może w toku procesu złożyć oświadczenia o

potrąceniu wywołującego dla Skarbu Państwa skutki materialnoprawne oraz art.

498 i art. 499 k.c. w zw. z art. 91 k.p.c. przez uznanie, że takie oświadczenie jest

nieskuteczne, gdy zostało złożone pełnomocnikowi procesowemu strony przeciwnej

a nie samej stronie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocena skuteczności oświadczenia o potrąceniu kary umownej

z wierzytelnością strony powodowej dochodzoną w sprawie, złożonego przez K. S.

jako pełnomocnika strony pozwanej w piśmie z dnia 30 września 2010 r. oraz w

nocie obciążeniowej z dnia 29 października 2010 r. wymaga rozważenia kwestii

zakresu pełnomocnictwa K. S., a w szczególności tego, czy był on uprawniony do

złożenia takiego oświadczenia samodzielnie, czy też wymagane było

współdziałanie w tym zakresie drugiego pełnomocnika.

Bezsporne jest, że K. S., składając powyższe oświadczenia o potrąceniu, był

Zastępcą Dyrektora Oddziału w K. GDDK i A i legitymował się pełnomocnictwem

ogólnym udzielonym mu w dniu 3 października 2008 r. przez Generalnego

Dyrektora na podstawie art. 18a ust. 5 ustawy o drogach oraz art. 96 i art. 98 k.c.,

które nie zawierało ograniczeń ani zastrzeżenia, że pełnomocnik może składać

określone oświadczenia woli tylko łącznie z drugim pełnomocnikiem. Rozważając

kwestię, czy pełnomocnictwo to upoważniało do samodzielnego składania

oświadczeń woli w imieniu mocodawcy Sąd Apelacyjny brak takiego upoważnienia

wywiódł z braku przepisu ustawy o drogach uprawniającego jakiegokolwiek

pracownika strony pozwanej do jednoosobowego reprezentowania, jako

7

pełnomocnik Skarbu Państwa, Generalnego Dyrektora w zakresie cywilnoprawnych

oświadczeń woli oraz braku zastrzeżenia w pełnomocnictwie uprawnienia do

jednoosobowego reprezentowania mocodawcy. Rozumowanie to jest jednak

błędne, gdyż pomija nie tylko treść przepisów szczególnych regulujących działanie

Generalnego Dyrektora jako centralnego organu administracji rządowej, lecz

przede wszystkim pomija ogólne zasady wynikające z art. 35, art. 38 oraz art. 107

k.c., w świetle których to wymaganie łącznego działania dwóch lub więcej

pełnomocników, jako wymaganie szczególne, musi wynikać z ustawy albo z treści

pełnomocnictwa.

Zgodnie z art. 35 i art. 38 k.c. ustrój, a więc sposób działania osób prawnych

określają przepisy właściwych ustaw oraz, w przypadkach w nich określonych,

organizację i sposób działania osoby prawnej może regulować także jej statut,

a osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie

i opartym na niej statucie. Z regulacji tej wynika, że sposób działania organów

osoby prawnej, w tym sposób składania przez nią oświadczeń woli jednoosobowo

lub łącznie przez kilka osób musi być określony w ustawie lub opartym na

niej statucie.

Generalny Dyrektor jest centralnym organem administracji rządowej

realizującym swoje zadania przy pomocy GDDKiA i działającym na podstawie

przepisów ustawy o drogach oraz przepisów regulujących działania centralnych

organów administracji rządowej, w tym także ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.

o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa

(jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1224). Jako centralny organ administracji

rządowej reprezentujący Skarb Państwa w zakresie powierzonego mu mienia

i zadań, składa oświadczenia woli jednoosobowo. Żaden przepis powyższych

ustaw nie zawiera wymagania składania oświadczeń woli w imieniu Generalnego

Dyrektora łącznie przez kilka osób ani wymagania składania określonych

oświadczeń woli przez dwóch lub kilku pełnomocników ustanowionych przez

Generalnego Dyrektora. Wprost przeciwny wniosek wynika natomiast z art. 18a ust.

1 i 5 ustawy o drogach oraz z § 2 statutu GDDKiA, wydanego na podstawie

8

art. 18a ust. 6 ustawy o drogach, stanowiącego załącznik do zarządzenia nr 5

Ministra Infrastruktury z dnia 29 marca 2002 r. (Dz. Urz. MI Nr 3, poz. 8 ze zm.).

W świetle tych regulacji Generalny Dyrektor realizuje swoje zadania przy

pomocy GDDKiA oraz powołanych przez siebie dyrektorów oddziałów GDDKiA,

których zakres czynności określa w wewnętrznym regulaminie. Zgodnie z art. 18a

ust. 5 ustawy o drogach Generalny Dyrektor może upoważnić pracowników

GDDKiA do załatwiania określonych spraw w jego imieniu w ustalonym zakresie,

w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych (tzw. pełnomocnictwo

administracyjne), zaś zgodnie z § 2 ust. 3 statutu Generalny Dyrektor może

udzielać pełnomocnictw osobom prawnym lub fizycznym do dokonywania

określonych czynności cywilnoprawnych i faktycznych w zakresie jego właściwości,

które to pełnomocnictwa między innymi upoważniają do zastępowania Generalnego

Dyrektora przy realizacji zadań inwestycyjnych dotyczących dróg krajowych oraz

składania w jego imieniu oświadczeń woli w tym przedmiocie.

Także w świetle art. 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach

wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa, Generalny Dyrektor

jako kierownik Urzędu Centralnego, reprezentujący Skarb Państwa w odniesieniu

do powierzonego mu mienia w zakresie powierzonych mu zadań, może

w granicach swojej właściwości udzielać pełnomocnictw do reprezentowania

Skarbu Państwa kierownikom podległych jednostek organizacyjnych GDDKiA.

Żaden z powyższych przepisów nie zawiera ograniczenia pełnomocnictwa

udzielonego na ich podstawie wymaganiem łącznego działania dwóch

pełnomocników przy składaniu oświadczeń woli w imieniu mocodawcy.

W rozpoznawanej sprawie Zastępca Dyrektora Oddziału w K. GDDKiA K. S.

składając sporne oświadczenia o potrąceniu dysponował pełnomocnictwem

udzielonym przez Generalnego Dyrektora na podstawie art. 18a ust. 5 ustawy o

drogach oraz na podstawie art. 96 i art. 98 k.c. w związku z § 2 ust. 3 statutu

GDDKiA. Jak wskazano wyżej ani treść pełnomocnictwa, ani treść przepisów

ustawy i statutu, na podstawie których pełnomocnictwa udzielono, nie zawierały

9

ograniczenia umocowania przez wymaganie współdziałania dwóch pełnomocników

przy składaniu oświadczeń woli w imieniu Generalnego Dyrektora.

Sąd Apelacyjny wymaganie takie wyprowadził z treści § 1 ust. 5 regulaminu

nadanego oddziałom GDDKiA przez Generalnego Dyrektora, w którym stwierdza

się, że do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych

Generalnego Dyrektora, związanych z zakresem działania Oddziału, wymagane

jest łączne działanie dwóch pełnomocników uprawnionych przez Generalnego

Dyrektora. Jest to jednak przepis zawarty w regulaminie wewnętrznym oddziału

GDDKiA, wydanym przez Generalnego Dyrektora na podstawie § 5 statutu i ze

względu na zakres upoważnienia zawartego w § 5 statutu, może odnosić się

jedynie do organizacji wewnętrznej oddziału i działania komórek wchodzących

w skład oddziału. Ponieważ takie ograniczenie pełnomocnictwa nie wynika

z przepisów ustawy ani statutu jak również nie zostało zawarte w treści

pełnomocnictwa, nie jest skuteczne w stosunkach zewnętrznych, a więc przy

składaniu wobec osób trzecich oświadczeń woli w imieniu Generalnego Dyrektora.

Zgodnie bowiem z art. 107 k.c., przyjęte przez mocodawcę wymaganie

łącznego działania kilku pełnomocników w określonym zakresie musi wynikać

z treści pełnomocnictwa, a jeżeli w treści pełnomocnictwa wymaganie takie nie

zostało zamieszczone, każdy z ustanowionych pełnomocników może działać

samodzielnie.

Jest to konsekwencją wskazanych na wstępie zasad, zgodnie z którymi

sposób działania osoby prawnej musi wynikać z przepisów ustawy lub statutu.

Obowiązek łącznego działania kilku osób w imieniu osoby prawnej, czy kilku

pełnomocników w imieniu mocodawcy musi być znany osobom trzecim, wobec

których oświadczenia woli mają być składane. Musi zatem wynikać z przepisów

ustawy lub przepisów opartego na niej statutu, którego treść w tym zakresie jest

dostępna dla kontrahentów przez zamieszczenie jej w odpowiednim rejestrze

sądowym albo musi wynikać z treści samego pełnomocnictwa. Nie jest przy tym

wystarczające do przyjęcia, że pełnomocnictwo zawiera w treści wymóg łącznego

działania kilku pełnomocników, ogólnie powołanie się w nim na regulamin

wewnętrzny, w którym wymaganie takie zamieszczono. Zgodnie bowiem z art. 107

10

k.c. z samej treści pełnomocnictwa musi to ograniczenie wynikać w sposób

jednoznaczny. Jak wskazano wyżej chodzi bowiem o to, by kontrahent na

podstawie samego pełnomocnictwa (lub ustawy albo statutu, ogólnie dostępnych

dla kontrahentów) mógł się dowiedzieć, że oświadczenie woli w imieniu

mocodawcy musi złożyć łącznie kilku pełnomocników.

Z tych wszystkich względów należy uznać, że K. S. składając w pismach z

dnia 30 września 2010 r. oraz z dnia 29 października 2010 r. oświadczenia o

potrąceniu działał w granicach umocowania udzielonego mu w dniu 3 października

2008r. i był uprawniony do złożenia takich oświadczeń w imieniu Generalnego

Dyrektora. Uzasadnione są zatem kasacyjne zarzuty naruszenia art. 18a ust.5

ustawy o drogach oraz art. 95, art. 96 i art. 98 k.c., a w konsekwencji także art. 498

§ 1 i 2 i art. 499 k.c.

Stwierdzenie to sprawia, że nie zachodzi potrzeba odnoszenia się do

pozostałych zarzutów kasacyjnych dotyczących kwestii umocowania radcy

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa do składania w toku procesu

materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu oraz skuteczności złożenia takiego

oświadczenia pełnomocnikowi a nie stronie. Są to bowiem kwestie pozostające

bez wpływu dla rozstrzygnięcia sprawy wobec uznania skuteczności oświadczeń

o potrąceniu złożonych przez K. S.

Uznanie skuteczności tych oświadczeń powoduje natomiast konieczność

uchylenia wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazania sprawy

w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815

k.p.c. i art. 108 § 2 w zw. z art.

39821

k.p.c.), gdyż poza oceną tego Sądu pozostały kwestie dotyczące przyczyn

opóźnienia w wykonaniu robót, a więc sama zasada naliczenia kary umownej

i pozostałe zarzuty apelacyjne z tym związane.

jw