II BP 7/13

Sygn. akt II BP 7/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. P.

przeciwko Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z siedzibą w

W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 grudnia 2013 r.,

skargi strony pozwanej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 16 listopada 2012 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2012 r. Sąd Rejonowy w L. zasądził od

Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych z siedzibą w W. na rzecz B.

P. kwotę 1.126 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem odprawy. Podstawę

rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne. Powódka w okresie od

2

1 lipca 2007 r. do 31 stycznia 2009 r. była zatrudniona w „M. T.” Spółce z o.o. z

siedzibą w R. jako szwaczka. Łącząca strony umowa o pracę uległa rozwiązaniu na

mocy zawartego w dniu 29 stycznia 2009 r. porozumienia stron, w którym jako

przyczynę jej rozwiązania wskazano „zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn

dotyczących zakładu pracy”. Od dnia 1 lutego 2009 r. powódka podjęła zatrudnienie

jako szwaczka w „K.” Spółce z o.o. na podstawie zawartej w dniu 30 stycznia 2009

r. umowy o pracę. Spółka ta wydzierżawiła maszyny krawieckie użytkowane

dotychczas przez spółkę „M. T”. Postanowieniem z dnia 13 marca 2009 r. sąd

gospodarczy oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku

dłużnika „M. T.” Spółki z o.o. ustalając, że jej majątek nie wystarcza na

zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. Spółka „M. T.” nie wypłaciła

na rzecz swoich pracowników, w tym powódki, wynagrodzenia za pracę za

miesiące grudzień 2008 r. oraz styczeń 2009 r. oraz odpraw z tytułu rozwiązania

umów o pracę z przyczyn niedotyczących pracowników. Pozwany Fundusz w dniu

16 czerwca 2009 r. postanowił zaspokoić roszczenia powódki z tytułu

niewypłaconego wynagrodzenia za pracę oraz odmówił wypłaty odprawy

pieniężnej, wskazując, że przesłanka do nabycia prawa do tego świadczenia nie

została spełniona z tej przyczyny, iż nie doszło do rozwiązania umowy o pracę z

powódką, która została przejęta przez kolejnego pracodawcę - Spółkę „K”.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. Sąd Rejonowy w R. zasądził

od Spółki „M. T.” na rzecz powódki odprawę w kwocie 1.126 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że wyrok z dnia 29

września 2009 r. zasądzający na rzecz powódki odprawę przewidzianą w ustawie z

dnia 23 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania umów o pracę z

przyczyn niedotyczących pracowników, stanowił prejudykat w rozumieniu art. 365 §

1 k.p.c., który wiąże pozwany Fundusz jako organ administracji publicznej. Z dniem

1 stycznia 2012 r. podmiotem biernie legitymowanym w sprawie stał się - w miejsce

Funduszu, posiadającego do końca 2011 r. odrębną osobowość prawną - minister

właściwy do spraw pracy, a zatem podmiot spełniający kryteria do uznania za

„organ państwowy” w rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c. Potwierdza to również treść art.

5 § 2 pkt 3 k.p.a, który pod pojęciem organu administracji publicznej statuuje

„ministrów, centralne organy administracji rządowej, wojewodów, działające w ich

3

lub we własnym imieniu inne terenowe organy administracji rządowej (zespolonej i

niezespolonej), organy jednostek samorządu terytorialnego oraz organy i podmioty

wymienione w art. 1 pkt 2”. Skoro zatem w momencie zamknięcia rozprawy po

stronie pozwanej występował podmiot, który z mocy prawa był związany treścią

wyroku zasądzającego na rzecz powódki kwotę 1.126 zł tytułem odprawy należnej

w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z przyczyn niedotyczących pracownika,

to za niedopuszczalne należy uznać dokonywanie ustaleń sprzecznych z treścią

sentencji tego wyroku, jak również orzekanie z pominięciem wskazanego

rozstrzygnięcia.

Wyrokiem z dnia 16 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił apelację

pozwanego Funduszu od powyższego wyroku, podzielając ustalenia faktyczne i

rozważania prawne Sądu pierwszej instancji i powołując się dodatkowo na

stanowisko zaprezentowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2002 r.,

IV CKN 1073/00.

Sąd Okręgowy dodatkowo wskazał, że po pierwsze - pozwany Fundusz nie

podważył niewypłacalności byłego pracodawcy powódki, po drugie - art. 231

§ 1

k.p. „nie miał zastosowania w realiach przedmiotowej sprawy” i po trzecie -

okoliczności faktyczne sprawy związane z istnieniem prawomocnego wyroku z dnia

29 września 2009 r. były wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o treść

art. 365 § 1 k.p.c. „w związku z przepisami ustawy o ochronie roszczeń

pracowniczych”.

W skardze pozwany Fundusz wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem

wyroku Sądu drugiej instancji, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, tj.

art. 365 § 1 k.p.c. polegające na przyjęciu, że przepis ten znajduje w niniejszej

sprawie zastosowanie i powoduje automatyczne związanie Sądu wyrokiem Sądu

Rejonowego w R. z dnia 29 września 2009 r. (sygn. akt IV P …/09) bez potrzeby

prowadzenia własnego postępowania dowodowego oraz czynienia własnych

ustaleń, pomimo braku tożsamości przedmiotowej oraz podmiotowej obu tych

spraw. Skarżący wskazał, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z art. 365 § 1

k.p.c., nie przysługiwała od niego skarga kasacyjna ze względu na wartość

przedmiotu zaskarżenia (1.126 zł) i brak jest podstaw do jego wzruszenia w drodze

innych środków prawnych. Skarżący uprawdopodobnił wyrządzenie szkody

4

spowodowanej przez wydanie wyroku, którego skarga dotyczy, dowodem wypłaty

zasądzonej wyrokiem należności wraz z odsetkami i kosztami postępowania

(łącznie 1.879 zł).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga jest nieusprawiedliwiona.

Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, za orzeczenie

niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4241

§ 1 k.p.c. i art. 4171

§ 2 k.c. uznać

można orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i

niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni

lub niewłaściwego zastosowania prawa o charakterze oczywistym i

niewymagającym głębszej analizy prawniczej. Niezgodność z prawem orzeczenia

rodząca odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa musi mieć zatem

charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty. Tylko w takim przypadku

orzeczeniu sądu można przypisać cechy bezprawności (por. np. wyroki: z dnia 25

maja 2007 r., I CNP 17/07, LEX nr 286765; z dnia 17 października 2012 r., I CNP

13/12, LEX nr 1293664 oraz postanowienie z dnia 5 października 2012 r., IV CNP

8/12, LEX nr 1231326 i powołane w nich orzeczenia).

Z motywów zaskarżonego skargą wyroku wynika, że jego podstawę stanowił

w pierwszym rzędzie stan prawny istniejący w chwili zamknięcia rozprawy przed

Sądem Rejonowym (art. 316 § 1 k.p.c.), zgodnie z którym z dniem 1 stycznia

2012 r. skarżący uzyskał status podmiotu określonego w art. 365 § 1 k.p.c. Ocenę

tę skarżący kwestionuje wywodem, że w cechującym się równością stron

postępowaniu sądowym nie występował w charakterze „organu dysponującego

władztwem” oraz nie posiadał statusu organu państwowego w dacie odmowy

wypłaty świadczenia. Zdaniem skarżącego, w tej sytuacji Sąd drugiej instancji

dopuścił się obrazy art. 365 § 1 k.p.c. wskutek przyjęcia związania prawomocnym

(choć wadliwym) wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. pomimo braku tożsamości

stron obu postępowań.

5

Stosownie do art. 365 § 1 k.p.c. prawomocny wyrok wiąże strony oraz sąd,

który wyrok ten wydał, a nadto również inne sądy oraz inne organy państwowe i

organy administracji publicznej, a w wypadkach wskazanych w ustawie także inne

osoby. W orzecznictwie przyjmuje się, że wynikające z art. 365 § 1 k.p.c. związanie

treścią prawomocnego orzeczenia oznacza nakaz przyjmowania przez podmioty w

nim wymienione, że w objętej orzeczeniem sytuacji faktycznej stan prawny

przedstawia się tak, jak to wynika z sentencji wiążącego orzeczenia. Żaden zatem

sąd i organ nie mogą kwestionować faktu wydania orzeczenia i jego treści, istnieje

bowiem obowiązek poszanowania prawomocnego orzeczenia przez wszystkie sądy

i organy państwowe, co nie pozwala tym organom na bezpośrednią jego zmianę lub

uchylenie przy okazji rozpoznawania innych spraw (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 3 października 2012 r., II CSK 312/12, LEX nr 1250563 i z dnia 17 lutego

2012 r., III PK 53/11, LEX nr 1214594 oraz wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 listopada 2012 r., I OSK 1172/11, LEX nr

1291310, w którym stwierdzono, że podmioty wymienione w art. 365 § 1 k.p.c., w

tym organy publiczne, których rozstrzygnięcia podlegają kontroli sądowej, są

związane faktem i treścią prawomocnego orzeczenia sądu. Ratio legis tego

przepisu polega bowiem na tym, że gwarantuje ona zachowanie spójności i logiki

działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym

rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy).

Odnosząc się do zastosowanej przez skarżącego konstrukcji zarzutu

naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. należy stwierdzić, że - wbrew zawartym w skardze

wywodom - zagadnienie wynikającego z tego przepisu zakresu związania

prawomocnym wyrokiem jest kontrowersyjne i niejednolicie rozstrzygane w

judykaturze Sądu Najwyższego. W części orzeczeń (w tym przytoczonych przez

skarżącego) przyjmuje się, że związanie rozstrzygnięciem określonej kwestii w

innej sprawie występuje tylko w granicach podmiotowych prawomocności, czyli w

sprawie, w której występują te same strony lub osoby objęte prawomocnością

rozszerzoną na podstawie przepisu szczególnego. W braku tożsamości

podmiotowej rozstrzygnięcie określonego zagadnienia przy orzekaniu w jednej

sprawie nie wyłącza dopuszczalności jego badania i oceny w innej sprawie. Osoby,

które nie były stronami i których nie obejmuje z mocy przepisu szczególnego

6

rozszerzona prawomocność materialna wcześniejszego wyroku, nie są pozbawione

możliwości realizowania swego prawa we własnej sprawie, także wtedy, gdy łączy

się to z kwestionowaniem oceny wyrażonej w innej sprawie w zakresie przesłanek

orzekania. W rezultacie sąd cywilny w innej sprawie jest uprawniony do

dokonywania własnych ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej w procesie

toczącym się pomiędzy innymi stronami (por. np. wyroki: z dnia 28 czerwca 2007 r.,

IV CSK 110/07, LEX nr 488981; z dnia 22 czerwca 2010 r., IV CSK 359/09, OSNC

2011 nr 2, poz. 16; z dnia 23 sierpnia 2012 r., II CSK 740/11, LEX nr 1231481 oraz

z dnia 7 grudnia 2012 r., II CSK 143/12, LEX nr 1288628). Jednakże wyrażany jest

również pogląd, że związanie prawomocnym wyrokiem oznacza, że sąd

zobowiązany jest uznać, iż kwestia prawna, która była już przedmiotem

rozstrzygnięcia w innej sprawie, a która ma znaczenie prejudycjalne w sprawie

przez niego rozpatrywanej, kształtuje się tak jak to przyjęto w prawomocnym

wcześniejszym wyroku. W przeciwnym razie wyroki sądowe miałyby walor jedynie

opiniujący, a nie stanowczy i imperatywny. Oznacza to, między innymi, że jeżeli sąd

prawomocnym wyrokiem orzekł o określonym prawie lub zobowiązaniu, to

wszystkie sądy obowiązane są uznać, że w dacie zamknięcia rozprawy

poprzedzającej wydanie tamtego orzeczenia takie prawo lub zobowiązanie istniało.

W innej sprawie możliwe jest zatem wyłącznie badanie, czy ustalone

prawomocnym wyrokiem prawo ustało lub zobowiązanie wygasło (por. np. wyroki: z

dnia 12 lipca 2002 r., V CKN 1110/00, LEX nr 74492; z dnia 7 stycznia 2004 r.,

III CK 192/02, LEX nr 599542 oraz z dnia 29 listopada 2012 r., II CSK 181/12, LEX

nr 1294476 i powołane w nim orzeczenia).

Skarżący, powołując się na „występujące w sprawie zagadnienie prawne”,

zdaje się skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

utożsamiać ze skargą kasacyjną. Tymczasem ta pierwsza nie zastępuje

wynikającej z zarzutu naruszenia prawa skargi kasacyjnej, ale wymaga oceny, że

kwestionowany wyrok jest niezgodny z prawem w rozumieniu art. 4241

k.p.c., a

więc nie tylko naruszający prawo, ale również sprzeczny z zasadniczymi i

niepodlegającymi różnej wykładni przepisami i z ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć albo wydany w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub

niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej

7

analizy prawniczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2006 r., I BP

1/06, OSNP 2007, nr 15-16, poz. 216). W tym kontekście należy mieć na uwadze,

że wytykane w ramach podstaw skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku wady postępowania poprzedzającego wydanie skarżonego

orzeczenia, choćby istniejące, nie zawsze powodują niezgodność orzeczenia z

prawem (por. art. 4244

k.p.c.), a jeśli nawet tak się dzieje, to przepisy wskazane

jako naruszone w ramach podstaw nie muszą być - i często nie są - tożsame z

przepisami (przepisem), z którymi orzeczenie jest niezgodne (por. postanowienie z

dnia 27 stycznia 2006 r., III CNP 23/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 140). Skoro istotą

przedmiotowej skargi jest stwierdzenie niezgodności zaskarżonego nią orzeczenia

z prawem, a więc konkretnym jego przepisem lub przepisami (por. postanowienie z

dnia II BU 2/10, LEX 653670), a samo uchybienie procesowe wytknięte w ramach

podstawy obrazy przepisów postępowania nie musi przecież powodować skutku w

postaci niezgodności orzeczenia z prawem, to w przypadku, gdy podstawą skargi

jest naruszenie przepisów postępowania i skarżący kwestionuje zasadność

merytorycznego rozstrzygnięcia sądu - powinien wskazać przepis prawa

materialnego, z którym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne (por. postanowienie

z dnia 7 sierpnia 2013 r., II CNP 17/13, LEX nr 135424). Wyrok jest bowiem

niezgodny z prawem nie dlatego, że zapadł z naruszeniem przepisów

postępowania, ale z tego względu, iż narusza określony przepis (przepisy) prawa

materialnego (por. postanowienia: z dnia 26 sierpnia 2008 r., III BP 3/08, OSNP

2010, nr 1-2, poz. 13 oraz z dnia 13 marca 2012 r., II BP 18/11, LEX nr 1215142).

Takiego przepisu skarżący nie wskazuje, pomimo że podstawę

zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiła również ocena Sądu drugiej instancji, iż

„art. 231

§ 1 k.p. nie miał zastosowania w realiach przedmiotowej sprawy”.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok nie może być uznany ani za

sprzeczny z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć, ani za wydany w wyniku

oczywiście błędnej wykładni lub wadliwego zastosowania prawa, widocznych bez

głębszej analizy prawniczej.

Powoduje to oddalenie skargi na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c.

8