II PK 66/13

Sygn. akt II PK 66/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska - Marzec

w sprawie z powództwa K. K.

przeciwko Gimnazjum Publicznemu w N.

o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T.

z dnia 25 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

K. K. od dnia 10 października 2011 r. do dnia 9 października 2012 r.

korzystał z urlopu dla poratowania zdrowia. W dniu 31 maja 2012 r. powód otrzymał

2

pismo wypowiadające stosunek pracy na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 roku - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97 poz. 674), z

zachowaniem 3-miesięcznego okresu wypowiedzenia. Jako przyczynę

wypowiedzenia pozwany wskazał zmiany organizacyjne polegające na

zmniejszeniu liczby oddziałów w szkole.

Wyrokiem z dnia 25 października 2012 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T. w sprawie z powództwa K. K. przeciwko

Gimnazjum Publicznemu w N., uznał wypowiedzenie stosunku pracy powoda za

bezskuteczne. Podstawą rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji było ustalenie, że

przepis art. 41 k.p.- ma zastosowanie również do nauczycieli mianowanych.

Pozwany dokonał wypowiedzenia z powołaniem się na sytuację ujętą w art. 20 ust.

1 pkt 2 KN, gdy tymczasem jedynie w razie całkowitej likwidacji szkoły (art. 20 ust.

1 pkt 1 KN) możliwe stawało się wypowiedzenie nauczycielowi stosunku pracy w

okresie korzystania przez niego z urlopu dla poratowania zdrowia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 1996 r., I PRN 70/96, OSNAP 1997/7/113).

Zachodziła zatem potrzeba udzielenia powodowi ochrony prawnej przewidzianej w

przepisie art. 45 § 1 k.p., umożliwiającym w takiej sytuacji żądanie uznania

wypowiedzenia za bezskuteczne.

Od wyroku Sądu pierwszej instancji apelację wniósł pozwany ,wskazując na

rozstrzygnięcie przedmiotowej kwestii przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7

grudnia 2006 roku, I PZP 4/06 (OSNP 2007/7-8/89) w której orzekł, że: „w

przypadku istnienia podstaw do rozwiązania stosunku pracy z mianowanym

nauczycielem z przyczyn wskazanych w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty nauczyciela - nie

stosuje się przepisu art. 41 kodeksu pracy”.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. wyrokiem z

dnia 25 października 2012 r., oddalił apelację pozwanego.

W uzasadnieniu orzeczenia Sąd negatywnie odniósł się do powołanego

wyżej orzeczenia Sądu Najwyższego - nie uznając jego rozstrzygnięcia i stwierdził,

że Sąd pierwszej instancji wydał prawidłowe rozstrzygnięcie.

Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie wniósł pozwany - Gimnazjum

Publiczne w N., zaskarżając wyrok Sądu Okręgowego w całości, powołując w

skardze naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe

3

zastosowanie art. 20 i art. 91 c ustawy Karta Nauczyciela - poprzez przyjęcie przez

Sąd Okręgowy w T., że do wypowiedzenia stosunku pracy nauczycielowi

mianowanemu na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela ma

zastosowanie przepis art. 41 Kodeksu pracy, wskazujący na ochronę pracownika

przed rozwiązaniem umowy o pracę w trakcie usprawiedliwionej nieobecności w

pracy, a tym samym przyjęcie, że przepisy Karty Nauczyciela dotyczące

rozwiązania stosunków pracy z nauczycielami mianowanymi z przyczyn

określonych w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela nie zawierają zupełnej i

wyczerpującej regulacji w zakresie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących

wyłącznie po stronie pozwanego pracodawcy, pomimo zastosowania obiektywnych

kryteriów doboru pracownika do zwolnienia. W skardze zarzucono także naruszenie

przepisu art. 45 § 2 k.p. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

to na stronie pozwanej ciążył obowiązek podniesienia zarzutu dotyczącego

niecelowości lub niemożliwości uznania za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o

pracę, co w konsekwencji doprowadziło do niezastosowania powołanego przepisu,

pomimo, że z materiału zgromadzonego w przedmiotowej sprawie w postaci

dokumentów oraz z tez dowodowych zawnioskowanych świadków w niniejszej

sprawie, w sposób jednoznaczny wynikała możliwość i celowość ustalenia przez

Sąd zastosowania powyższej regulacji. Skarga oparta została także na drugiej

podstawie (art. 3983

§ 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego) tj. na naruszeniu

przepisu art. 386 § 4 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego

w T. w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

temu sądowi o kosztach procesu według norm przepisanych z uwzględnieniem

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Art. 20 Karty Nauczyciela

uprawnia dyrektora szkoły do rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem w razie

całkowitej lub częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych

powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania

uniemożliwiających dalsze jego zatrudnianie – niezależnie od podstawy nawiązania

4

stosunku pracy. Komentowany przepis zezwala na rozwiązanie stosunku pracy z

nauczycielem mianowanym jak również zatrudnionym na podstawie umowy o pracę

z uwagi na tożsame przyczyny (ust. 1) oraz ustanawia jednakowy jego tryb (ust. 3 –

7 ). Sytuację obu tych grup nauczycieli różnicuje jedynie wysokość odprawy (ust. 2).

Cel tego uregulowania jest więc taki sam jak ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. Nr 90, poz. 844 ze zm.; dalej jako

ustawa o zwolnieniach grupowych), która – co wymaga podkreślenia – uchyla

ochronę wynikającą między innymi z art. 41 k.p. tak w przypadku zwolnień

grupowych (art. 5 ust. 1), jak i indywidualnych (art. 10 ust. 2) - w okresie urlopu

trwającego co najmniej 3 miesiące oraz w czasie innej usprawiedliwionej

nieobecności pracownika w pracy, jeżeli upłynął już okres uprawniający

pracodawcę do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia. Na funkcjonalne

podobieństwo obu tych ustaw wskazuje zresztą wprost ust. 2 art. 20 Karty

Nauczyciela, przyznający nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie umowy o

pracę prawo do świadczeń określonych w przepisach ustawy o zwolnieniach

grupowych. Daje to podstawę do sformułowania wniosku, że art. 20 Karty

Nauczyciela jest szczególnym i odrębnym od kodeksowego unormowaniem

stosowanym wobec wszystkich nauczycieli (niezależnie od podstawy nawiązania

stosunku pracy), pozwalającym na dostosowanie stanu zatrudnienia do aktualnego

rozmiaru zadań szkoły przez dopuszczenie możliwości rozwiązania stosunków

pracy z nauczycielami w zamian za rekompensatę za utratę pracy czy to w postaci

odprawy, czy przeniesienia w stan nieczynny z zachowaniem prawa do

wynagrodzenia. Tak też przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 listopada

2008 r., I PK 79/08 (OSNP 2010, nr 9-10, poz. 111). Stosownie do treści art. 20 ust.

3 Karty Nauczyciela, co do zasady rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn

określonych w jego ust. 1 następuje z końcem roku szkolnego po uprzednim

trzymiesięcznym wypowiedzeniu. Przepis ten przewiduje „sztywny” termin

składania przez dyrektora szkoły oświadczenia o rozwiązaniu stosunku pracy na

podstawie omawianego przepisu. Jest on powiązany z terminem opracowania

przez dyrektora szkoły arkusza organizacji szkoły uwzględniającego szkolny plan

nauczania, został więc określony w ten sposób także w interesie nauczycieli,

5

zwiększając ich szanse na podjęcie pracy w innej szkole od początku roku

szkolnego. Dokonywanie takich redukcji w drodze wypowiedzenia jest możliwe

tylko raz do roku ze skutkiem rozwiązującym nauczycielskie stosunki pracy z

końcem roku szkolnego (art. 20 ust. 3 Karty Nauczyciela). Obiektywny brak

możliwości dalszego zatrudnienia nauczycieli w pełnym wymiarze zajęć w kolejnym

roku szkolnym wymusza i uzasadnia korzystanie przez dyrektorów szkół z

kompetencji przewidzianych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, tj. rozwiązywania

stosunków pracy lub przenoszenia nauczycieli za ich zgodą w stan nieczynny, bez

względu na zakazy wypowiadania stosunków pracy, które nie obowiązują w

okolicznościach wyczerpująco uregulowanych w art. 20 lub 22 Karty Nauczyciela

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2006 r., I PZP 4/06). Obecność

lub nieobecność nauczyciela w pracy w terminach dokonywania wypowiedzeń

nauczycielskich stosunków pracy z przyczyn wymuszających zwolnienia z pracy,

określonych w art. 20 ust. 1 pkt 1 lub 2 Karty Nauczyciela, nie jest

usprawiedliwionym kryterium wyboru nauczycieli do zwolnienia z pracy, które

miałoby zależeć wyłącznie od obecności lub nieobecności w pracy w terminach

dokonywania koniecznych wypowiedzeń stosunków pracy (najpóźniej do końca

maja danego roku kalendarzowego), ze względu na wymagany trzymiesięczny

okres wypowiedzenia stosunku pracy (art. 20 ust. 3 Karty Nauczyciela). W tym

miejscu zaakcentować należy, że obrona przed wymuszonymi zwolnieniami z pracy

z przyczyn określonych art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela przez korzystanie ze

zwolnień lekarskich lub składanie wniosków o urlopy dla poratowania zdrowia na

podstawie zaświadczeń lekarza pierwszego kontaktu, uzyskiwanych w okresie lub

przed upływem możliwego jedynie z końcem roku szkolnego wypowiadania

nauczycielskich stosunków pracy, doprowadziłaby do paraliżu organizacji pracy

szkół, zmuszonych do przywracania do pracy w pełnym rozmiarze obowiązkowych

zajęć nauczycieli, którzy powoływaliby się na zakazy wypowiadania stosunków

pracy w okresach usprawiedliwionych nieobecności w pracy spowodowanych

chorobą lub korzystaniem z urlopów dla poratowania zdrowia. Takim nauczycielom

szkoły i tak nie byłyby w stanie obiektywnie zapewnić pełnego zatrudnienia lub co

najmniej nie niższego niż połowa obowiązkowego wymiaru zajęć - ze względu na

konieczne zmniejszenie liczby oddziałów szkolnych lub zmian planów nauczania,

6

wymuszających redukcję liczby godzin nauczania określonych przedmiotów i

zmniejszenie stanu nauczycielskiego zatrudnienia. Ponadto zapłata

nauczycielskiego wynagrodzenia za okresy, w których szkoły nie mają

obiektywnych możliwości zapewnienia nauczycielom zajęć dydaktycznych, nie ma

uzasadnionej podstawy prawnej ze względu na nieświadczenie pracy oraz

naruszałaby dyscyplinę finansową budżetów samorządowych, z których takie

wynagrodzenia są wypłacane.

Dokonując zestawienia art. 20 Karty Nauczyciela z art. 73 Karty Nauczyciela

ustalającego prawo nauczyciela do urlopu dla poratowania zdrowia, a w

konsekwencji także prawo nauczyciela do przywrócenia pełnej zdolności do pracy -

przez powstrzymanie się od wykonywania obowiązków pracowniczych z

zachowaniem prawa do wynagrodzenia, zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego

w niniejszej sprawie nie może naruszać ustawowego obowiązku dyrektora szkoły

dostosowania stanu zatrudnienia do aktualnego rozmiaru zadań szkoły,

wynikającego wprost z treści art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Rozwijając powyższe

stanowisko podnieść należy, że na tle regulacji z art. 73 Karty Nauczyciela

ujawniają się w istocie dwa funkcjonalne aspekty urlopu. Z jednej strony służy on

indywidualnemu pracownikowi w celu regeneracji zdrowia utraconego w pracy. Z

drugiej strony służy pracodawcy, gwarantując odzyskanie pełnej sprawności do

dalszego nauczania przez członka kadry pedagogicznej. Jeśli akcentować pierwszą

z wymienionych funkcji, urlop dla poratowania zdrowia stanowi jednocześnie

swoistą odpłatę za wykonaną już pracę i ma wymiar socjalny. Ocena roli urlopu dla

poratowania zdrowia przedstawia się odmiennie z perspektywy pracodawcy.

Zgodnie z treścią art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela, prawo do urlopu dla poratowania

zdrowia przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu na czas nieokreślony, a więc

takiemu, który powróci do wykonywania obowiązków w szkole udzielającej tego

urlopu. Udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia ma zapewnić przydatność

nauczyciela do pracy w określonej placówce w przyszłości (np. zapobiec przyszłym

absencjom chorobowym dezorganizującym proces kształcenia i wychowywania

dzieci oraz młodzieży). Ostatecznie zatem urlop dla poratowania zdrowia udzielany

jest nie tylko w interesie nauczyciela, ale także i szkoły, która, ponosząc koszty

tego urlopu, uzyskuje w zamian gwarancję posiadania kadry nauczycielskiej w pełni

7

zdolnej do wykonywania nałożonych na nią zadań. Nie spełnia się więc jedna z

funkcji urlopu dla poratowania zdrowia, jeśli na skutek zmiany organizacji szkoły nie

ma zapotrzebowania na pracę nauczyciela po zakończeniu przez niego urlopu dla

poratowania zdrowia. To zaś przemawia za dopuszczalnością rozwiązania

stosunku pracy nawet w trakcie tego urlopu, tj. w momencie, kiedy okazuje się, że

jego dalsze trwanie jest uzasadnione wyłącznie interesem nauczyciela. Co więcej,

przyjęcie poglądu, że art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela przekreśla zezwolenie na

rozwiązanie stosunku pracy w trybie jej art. 20 ust. 1 w rzeczywistości prowadzi do

zachowania stosunku pracy nie tylko w czasie trwania urlopu dla poratowania

zdrowia, ale i w dalszym okresie - z uwagi na uwarunkowania związane z

dopuszczalnym terminem wypowiadania nauczycielskich stosunków pracy.

Również zatem względy aksjologiczne przemawiają za tym, że prawo podmiotowe

pracownika (do przeprowadzenia zaleconego leczenia) nie może być chronione w

takim stopniu, aby wymuszać na szkole dalsze (po ustaniu urlopu) zatrudnianie

nauczyciela mimo braku takiej potrzeby, związane z ponoszeniem z tego tytułu

nieuzasadnionych żadnymi względami niemałych kosztów. Warto przy tym

zauważyć, że sam ustawodawca nie zaakcentował nadrzędnego charakteru dobra

chronionego art. 73 Karty Nauczyciela, choć nic nie stało na przeszkodzie, aby

uczynił to w podobny sposób jak w odniesieniu do ochrony macierzyństwa. W tym

bowiem przypadku ochrona stosunku pracy podczas korzystania z urlopu

macierzyńskiego i urlopu wychowawczego, wyrażająca się co do zasady zakazem

wypowiadania i rozwiązywania umów o pracę przez pracodawcę, sformułowana

została expressis verbis - odpowiednio w art. 177 k.p. i art. 1861

k.p. Ta konstatacja

wzmacnia argumentację, że prawo nauczyciela do urlopu dla poratowania zdrowia

nie jest dobrem bezwzględnie chronionym w przypadku kolizji z inną wartością.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy nie podziela stanowiska Sądu

drugiej instancji, że do wypowiedzenia stosunku pracy nauczycielowi

mianowanemu na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela ma

zastosowanie przepis art. 41 Kodeksu pracy, wskazujący na ochronę pracownika

przed rozwiązaniem umowy o pracę w trakcie usprawiedliwionej nieobecności w

pracy.

8

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.