II UK 158/13

Sygn. akt II UK 158/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku E. N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 20 września 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 września 2012 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni E. N. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w O. z dnia 17 kwietnia 2012 r. w sprawie przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę, którym oddalono odwołanie

wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego z dnia 20 grudnia 2011 r.,

2

odmawiającej przyznania prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem wymagającym stałej opieki.

W stanie faktycznym sprawy, decyzją z dnia 21 marca 2000 r. organ rentowy

odmówił wnioskodawczyni wcześniejszej emerytury, ponieważ nie wykazała ona

wymaganego stażu 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Organ rentowy

uznał łącznie 19 lat 3 miesiące i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, nie

zaliczając wnioskodawczyni do tego stażu okresu od dnia 30 września 1974 r. do

dnia 14 czerwca 1975 r., gdyż powyższy okres był praktyką w ramach nauki

przedmiotów zawodowych, a nie okresem pracy na podstawie umowy o naukę

zawodu. Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji oddalił wyrokiem z dnia 10

lipca 2000 r. Sąd Okręgowy, wskazując w uzasadnieniu, że okres od dnia 30

września 1974 r. do dnia 14 czerwca 1975 r. nie mógł być doliczony do stażu

ubezpieczeniowego, skoro nie dysponuje ona umową o praktyczną naukę zawodu

w tym okresie. Wyrokiem z dnia 3 stycznia 2001 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni, uznając, że organ rentowy prawidłowo ustalił wnioskodawczyni

19 lat 3 miesiące i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych, przy

ograniczeniu okresów nieskładkowych do jednej trzeciej wymiaru ustalonych

okresów składkowych. Decyzją z dnia 17 czerwca 2002 r. Prezes Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury w

drodze wyjątku. W dniu 23 listopada 2011 r. wnioskodawczyni złożyła ponowny

wniosek o wcześniejszą emeryturę, nie załączając do tego wniosku żadnych

nowych dowodów. Zaskarżoną decyzją z dnia 20 grudnia 2011 r. organ rentowy

odmówił jej prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem

wymagającym stałej opieki.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 17

kwietnia 2012 r. oddalił odwołanie wnioskodawczyni, podkreślając w uzasadnieniu,

że kwestia zaliczenia wnioskodawczyni okresu nauki zawodu, była już przedmiotem

prawomocnego orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 10 lipca 2000 r., który nie

zaliczył tego okresu z uwagi na brak umowy o praktyczną naukę zawodu.

Wnioskodawczyni, precyzując odwołanie na rozprawie, domagała się zaliczenia w

całości urlopów wychowawczych udzielonych jej na dzieci, które z uwagi na stan

zdrowia wymagały jej stałej opieki. Sąd Okręgowy wskazał, że okresy te istotnie są

3

wedle obowiązującej ustawy okresami ubezpieczenia, jednakże są one okresami

nieskładkowymi określonymi w art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej ustawy, przy

ustalaniu prawa do emerytur uwzględnia się zarówno okresy składkowe, jak i

nieskładkowe, jednak ust. 2 tego przepisu formułuje w tym zakresie zasadę, że

okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej

udowodnionych okresów składkowych. Sąd Okręgowy zauważył, że

wnioskodawczyni nie przedłożyła w sprawie żadnych nowych dowodów, dlatego w

oparciu o przedłożone akta rentowe wskazał, że organ rentowy trafnie uznał

wnioskodawczyni następujące okresy ubezpieczenia: od dnia 15 czerwca 1975 r.

do dnia 9 września 1979 r. - 4 lata 2 miesiące 25 dni – (okres pracy w

gospodarstwie rolnym), od dnia 10 września 1979 r. do dnia 1 maja 1983 r. - 3 lata

7 miesięcy 22 dni (okres składkowy), od dnia 2 maja 1983 r. do dnia 28 lutego 1986

r. - 2 lata 10 miesięcy (urlop wychowawczy, okres nieskładkowy), od dnia 1 marca

1986 r. do dnia 3 listopada 1991 r. - 5 lat 8 miesięcy 3 dni (okres składkowy), od

dnia 4 listopada 1991 r. do dnia 31 grudnia 1996 r. - 5 lat 1 miesiąc 27 dni (urlop

wychowawczy, okres nieskładkowy), od dnia 1 stycznia 1997 r. do dnia 31 grudnia

1998 r. - 2 lata (okres ubezpieczenia, okres składkowy). Łącznie 19 lat 3 miesiące i

28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Wnioskodawczyni wykazała bowiem

11 lat 3 miesiące i 25 dni okresów składkowych (4 lata 2 miesiące i 25 dni okresów

rolnych to okresy uzupełniające - traktowane jak okresy składkowe, a nie

składkowe), dlatego też okresy nieskładkowe z tytułu urlopów wychowawczych

(łącznie 7 lat 11 miesięcy i 27 dni) nie mogły zostać uwzględnione w całości -

ponieważ stanowią one więcej niż jedną trzecią udokumentowanych okresów

składkowych. Zgodnie z powołanym art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS organ rentowy mógł uznać je tylko w wymiarze nieprzekraczającym jednej

trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Tym samym na dzień złożenia

wniosku wnioskodawczyni posiadała łącznie 19 lat 3 miesiące i 28 dni okresów

składkowych i nieskładkowych i nie spełniała przesłanki do nabycia dochodzonego

świadczenia.

4

Rozpatrując apelację wnioskodawczyni od tego wyroku, Sąd Apelacyjny

przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji oraz podzielił ich

ocenę prawną. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że zgodnie z ustawą z dnia

17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) do

systemu ubezpieczeń społecznych wprowadzono okresy składkowe i nieskładkowe.

Zgodnie z art. 1 tej ustawy, powyższy podział odnosi się także do ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.). Jednocześnie, w myśl art. 4 ust. 1 pkt 6 ustawy o rewaloryzacji

emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych

ustaw, przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń oprócz okresów składkowych, o

których mowa w art. 2, uwzględnia się następujące okresy, zwane dalej „okresami

nieskładkowymi”: okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego

na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących,

opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów

bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - spowodowanych opieką nad

dzieckiem: a) w wieku do lat 4 - w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie

- bez względu na liczbę dzieci - do 6 lat, b) na które ze względu na jego stan

fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny przysługuje pielęgnacyjny zasiłek rodzinny

- dodatkowo w granicach do 3 lat na każde dziecko. Natomiast w myśl art. 4 ust. 2

tej ustawy przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń okresy nieskładkowe

uwzględnia się w rozmiarze nie przekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych

okresów składkowych. Tym samym, w ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej

instancji prawidłowo uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała wystarczającego (tj.

20-letniego) okresu składkowego i nieskładkowego, gdyż w myśl powyższych

przepisów, jak i zresztą obecnie obowiązujących przepisów ustawy o emeryturach i

rentach z FUS (art. 5 ust. 2 ustawy), okresy nieskładkowe mogą być do celów

ustalenia prawa i wysokości świadczeń uwzględnione w rozmiarze nie

przekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną w całości

pełnomocnik wnioskodawczyni, zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 2

Konstytucji RP „polegające na pozbawieniu wnioskodawczyni ochrony jej nabytych

5

praw do emerytury poprzez danie prymatu przepisom nowej ustawy, które w

niekorzystny sposób modyfikują sytuację wnioskodawczyni przy braku umocowania

do stosowania tychże przepisów do sytuacji faktycznej i prawnej wnioskodawczyni

zaistniałej pod rządami ustawy uchylonej”, art. 7 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez

przyjęcie, że „każdorazowy urlop wychowawczy wykorzystany przed

wprowadzeniem powyższej ustawy powinien być traktowany jako okres

nieskładkowy, podczas gdy pojęcie takie zostało wprowadzone do obowiązującej

wówczas ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin i zaczęły obowiązywać dopiero od dnia 15 listopada

1991r.”, art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 4 ust. 2 ustawy z

dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw poprzez przyjęcie, że „do urlopu

wychowawczego wykorzystanego przed dniem 15 listopada 1991 r. powinno się

stosować sposoby kalkulacji okresów nieskładkowych w oparciu o przepisy ustawy

nowej, podczas gdy właściwym aktem prawnym jest ustawa z dnia 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nieprzewidująca

ograniczeń w czasookresie i wymiarze zaliczania powyższych okresów

ubezpieczenia”, oraz przepisów postępowania – art. 186 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS poprzez przyjęcie, że „do wniosku złożonego przez

wnioskodawczynię stosuje się przepisy tejże ustawy, mimo iż ustawodawca odesłał

do stosowania jako właściwych przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin”. Pełnomocnik

wnioskodawczyni wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku w całości

poprzez uwzględnienie odwołania i przyznania wnioskodawczyni prawa do

dochodzonego świadczenia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, wraz z orzeczeniem o kosztach

postępowania, w tym kosztach zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

6

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. W stanie prawnym

obowiązującym od dnia 1 stycznia 1999 r., prawo osób urodzonych przed dniem 1

stycznia 1949 r. i po dniu 31 grudnia 1948 r. (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 4 stycznia 2000 r., K 18/99, OTK 2000 nr 1, poz. 1) do emerytury określonej

w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi

stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149. ze zm.), które nie zgłosiły wniosków o to

świadczenie przed dniem wejścia w życie ustawy, spełniając przesłanki do nabycia

prawa do świadczenia, stosownie do art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach,

ocenia się według przepisów dotychczasowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 7 maja 2003 r., II UK 251/02, niepublikowany oraz z dnia 28 marca 2001 r.,

II UKN 285/00, OSNAPiUS 2002, nr 22, poz. 556). Tak więc przepisy

dotychczasowe mają zastosowanie do osób, które przed dniem 1 stycznia 1999 r.

spełniły wszystkie warunki wymagane tymi przepisami. W wskazanym wyroku

trafnie wywiedziono, że co prawda ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin na podstawie której wydane zostało

rozporządzenie z dnia 15 maja 1989 r. utraciła moc, co oznacza, co do zasady, że i

ono utraciło moc (brak umocowania prawnego do jego wydania), niemniej jednak w

rozpoznawanej sprawie, znajdzie ono zastosowanie, mimo że nowa ustawa nie

zawiera upoważnienia dla Rady Ministrów do wydania przepisów odnoszących się

do przechodzenia na wcześniejsze emerytury osób opiekujących się dziećmi.

„Przepisy nowej ustawy utrzymały możliwość skorzystania z dotychczasowych

zasad przechodzenia na emerytury (w tym na podstawie powołanego

rozporządzenia z 1989 r.) jedynie dla tych osób, które (…) do dnia wejścia w życie

ustawy (1 stycznia 1999 r.) nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniły

warunki do nabycia prawa do tego świadczenia (art. 186 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach)”.

W ustalonym stanie faktycznym sprawy wnioskodawczyni warunków tych nie

spełniła, nie wykazała bowiem wymaganych okresów składkowych i

nieskładkowych. Tym samym, za nieuzasadniony należy uznać wskazany w

skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS.

7

Powtórzyć wypadnie, że uprawnienie do dochodzonego przez

wnioskodawczynię świadczenia, wywodzi ona z powołanego wyżej rozporządzenia,

to zaś oznacza, iż warunki uzasadniające przyznanie świadczenia musiały być

spełnione do dnia 1 stycznia 1999 r., podlegając rozpatrzeniu na podstawie

przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jedynie uzupełniająco i bez związku z okolicznościami rozpoznawanej

sprawy, można też wskazać, że wnioskodawczyni nie spełniła warunków,

dotyczących okresów składkowych i nieskładkowych także na podstawie przepisów

obowiązujących od dnia 1 stycznia 1999 r., czyli art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. Powtórzyć wypada, że na podstawie art. 5 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach przy ustalaniu prawa do emerytury okresy

nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej

udowodnionych okresów składkowych. Jedyny wyjątek (nie odnoszący się jednak

do okoliczności sprawy) został przewidziany w art. 174 ust. 2 pkt 2 tej ustawy,

odnoszącym się do ustalania kapitału początkowego, mającego wpływ na

wysokość (a nie prawo) do świadczenia. Przepis ten stanowi, że przy ustalaniu

kapitału początkowego (dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r.,

którzy przed dniem wejścia w życie ustawy opłacali składki na ubezpieczenie

społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek) przyjmuje się przebyte

przed dniem wejścia w życie ustawy okresy nieskładkowe, o których mowa w art. 7

pkt 5, a więc okresy urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na

podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących

opiekujących się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów

bezpłatnych oraz okresy niewykonywania pracy - z powodu opieki nad dzieckiem

(w wymiarze określonym w tym przepisie), bez uwzględnienia ograniczenia

wynikającego z art. 5 ust. 2 ustawy do jednej trzeciej udowodnionych okresów

składkowych.

Wnioskodawczyni wykazała 11 lat 3 miesiące i 25 dni okresów składkowych

(4 lata 2 miesiące i 25 dni okresów rolnych to tzw. okresy uzupełniające, a nie

składkowe), dlatego też okresy nieskładkowe z tytułu urlopów wychowawczych

(łącznie 7 lat 11 miesięcy i 27 dni) nie mogły zostać uwzględnione w całości.

8

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw, rentowy mógł uznać je tylko w

wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych.

Tym samym do dnia 31 grudnia 1998 r. wnioskodawczyni udowodniła łącznie 19 lat

3 miesiące i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych i nie spełniała

przesłanki do nabycia dochodzonego świadczenia.

Zarzuty skargi nie mogą zostać uwzględnione.

Część z nich nie odnosi się do okoliczności sprawy (zarzut naruszenia art. 5

ust. 2 i art. 7 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), część jest oczywiście nieuzasadniona – z

przyczyn wyżej przytoczonych - (zarzut naruszenia art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur

i rent oraz o zmianie niektórych ustaw. Nie ma też usprawiedliwienia zarzut

naruszenia art. 2 Konstytucji RP polegającego „na pozbawieniu wnioskodawczyni

ochrony jej nabytych praw do emerytury”, gdy się zważy, że wnioskodawczyni nie

utraciła prawa do świadczenia, bowiem to jej nie przysługiwało, zaś uwzględnienie

do oceny sprawy, obowiązującej ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, nie tylko

nie budzi prawnych wątpliwości (art. 1 tej ustawy), ale ma też umocowanie

konstytucyjne (Konstytucja nie określa prawa do emerytury stanowiąc, że

zabezpieczenie społeczne to domena ustawy zwykłej - art. 67).

Mając to na względzie Sąd Najwyższy orzekł, zgodnie z art. 39814

k.p.c., jak

w sentencji.