III CZP 85/13

Sygn. akt III CZP 85/13

UCHWAŁA

Dnia 4 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z wniosku A. D.

przy uczestnictwie M. D.

o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 4 grudnia 2013 r.

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Henryki Gajdy - Kwapień,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 5 września 2013 r.,

"Czy jest dopuszczalne nadanie klauzuli wykonalności aktowi

notarialnemu, w którym dłużnik złożył oświadczenie o poddaniu się

w trybie art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c. egzekucji co do świadczeń

alimentacyjnych?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest nadanie klauzuli wykonalności aktowi

notarialnemu, w którym dłużnik złożył oświadczenie o poddaniu

się egzekucji świadczeń alimentacyjnych; sąd może oddalić

wniosek o nadanie takiemu aktowi notarialnemu klauzuli

wykonalności, jeżeli z jego treści oraz oświadczenia dłużnika

o poddaniu się egzekucji w sposób oczywisty wynika, że zostało

złożone w celu obejścia prawa.

2

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy powstało

w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu, w którym

dłużnik poddał się egzekucji zaległych za 11 lat alimentów należnych żonie i dwóm

córkom w kwocie 3 milionów zł, zobowiązując się wypłacić tę kwotę w terminie 7 dni

od sporządzenia aktu notarialnego oraz alimentów bieżących w kwocie 30 000 zł

miesięcznie. W związku z niewykonaniem zobowiązania, żona dłużnika następnego

dnia po upływie terminu wskazanego w akcie notarialnym złożyła wniosek o

nadanie klauzuli wykonalności temu aktowi notarialnemu, stanowiącemu tytuł

egzekucyjny w rozumieniu art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego

oddalające wniosek o nadanie klauzuli wykonalności powziął wątpliwość, dając

temu wyraz w pytaniu: czy jest dopuszczalne nadanie klauzuli wykonalności aktowi

notarialnemu, w którym dłużnik złożył oświadczenie o poddaniu się w trybie art. 777

§ 1 pkt 4 k.p.c. egzekucji co do świadczeń alimentacyjnych?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga -

zważywszy na argumentację powołaną w jego uzasadnieniu - wyjaśnienia kwestii,

czy ze względu na specyfikę świadczeń alimentacyjnych istnieje prawna możliwość

poddawania się egzekucji tych świadczeń w akcie notarialnym, a ponadto

dokonania oceny w zakresie możliwości odstąpienia w takim przypadku od zasady,

zgodnie z którą w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności nie bada się

merytorycznych podstaw obowiązku stwierdzonego w tytule egzekucyjnym.

Kwestia dopuszczalności poddania się przez dłużnika w akcie notarialnym

egzekucji świadczeń alimentacyjnych nie była poruszana w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, że tytuł egzekucyjny

w postaci aktu notarialnego może obejmować każdy obowiązek o charakterze

cywilnoprawnym, odnośnie do którego jest dopuszczalna droga sądowa

oraz droga egzekucji sądowej. Jest to pogląd trafny. Unormowanie przyjęte w art.

777 § 1 pkt 4 k.p.c., nie zawiera żadnych ograniczeń co do katalogu zdarzeń,

3

które mogą być źródłem zobowiązania. Notarialny tytuł egzekucyjny może więc

dotyczyć każdego obowiązku świadczenia polegającego na zapłacie sumy

pieniężnej lub wydaniu rzeczy oznaczonych indywidualnie lub co do gatunku,

bez względu na to, jakie jest źródło tego obowiązku. Nie ma przeszkód, aby

złożone w akcie notarialnym oświadczenie o poddaniu się egzekucji dotyczyło

także obowiązku polegającego na spełnianiu świadczeń alimentacyjnych

(argument lege non distinguente). Należy jedynie zastrzec, że obowiązek ten

powinien być objęty ochroną prawną udzielaną w postępowaniu cywilnym z tego

względu, że akt notarialny jest tytułem egzekucyjnym, który po zaopatrzeniu

w klauzulę wykonalności, stanowi podstawę egzekucji sądowej (art. 776 w zw.

z art. 777 k.p.c.).

Za wyłączeniem obowiązku alimentacyjnego z grupy świadczeń, odnośnie

do których może nastąpić poddanie się egzekucji, nie przemawia – wbrew

zastrzeżeniom zgłoszonym przez oba orzekające Sądy - natura prawna stosunku

alimentacyjnego. Stosunek ten powstaje z mocy prawa wskutek nawiązania się

określonych relacji rodzinnych (pokrewieństwa, powinowactwa bądź

przysposobienia), niezależnie od woli stron. Treść obowiązku wynikającego

ze stosunku alimentacyjnego wprawdzie określa ustawa, w której przewidziano,

że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb

uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego

(art. 135 § 1 k.r.o.), jednak nie ma przeszkód, aby obowiązek świadczenia został

skonkretyzowany w umowie, ugodzie sądowej albo w orzeczeniu sądowym

(argument z art. 138 k.r.o.). Stosunek alimentacyjny nie wyróżnia się niczym

szczególnym na tle innych stosunków prawnych, które powstają z mocy samego

prawa i mają pozaumowną podstawę. W tej grupie można przykładowo wymienić

obowiązek naprawienia szkody, wydania bezpodstawnego wzbogacenia a także

pokrycia zachowku. Świadczenia składające się na każdy z tych obowiązków

wymagają konkretyzacji w umowie, choćby zawartej w sposób dorozumiany,

ewentualnie w ugodzie sądowej, albo w orzeczeniu sądowym, a zasady ustalania

treści tych świadczeń zostały w sposób szczegółowy uregulowane przez ustawę

(art. 361–363, art. 406 i art. 991-997 k.c.).

4

O szczególnym charakterze obowiązku alimentacyjnego nie świadczy

także okoliczność, że w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia

lub umowy, w których uregulowano kwestie związane z wykonaniem tego

obowiązku (art. 138 k.r.o.). Rozwiązanie takie ma ścisły związek z tym,

że obowiązek alimentacyjny co do zasady nie jest wykonywany jednorazowo

i obejmuje świadczenia powtarzające się, które przeważnie są realizowane przez

dłuższy okres. Uzasadnia to potrzebę wprowadzenia mechanizmu, który umożliwia

odpowiednią modyfikację treści obowiązku alimentacyjnego w przypadku,

gdy zmianie ulega sytuacja, w jakiej znajduje się osoba uprawniona lub

zobowiązana do alimentacji. Jest to konstrukcja prawna, którą prawodawca

zazwyczaj posługuje się w odniesieniu do stosunków prawnych mających charakter

trwały (ciągły). Przykładem jest art. 907 § 2 k.c., zgodnie z którym, gdy obowiązek

płacenia renty wynika z ustawy, każda ze stron może w razie zmiany stosunków

żądać zmiany wysokości lub okresu trwania renty, chociażby zostały ustalone

w orzeczeniu sądowym lub w umowie.

W odniesieniu do drugiej kwestii, wyłaniającej się przy analizie

przedstawionego zagadnienia prawnego należy wskazać, że zarówno w doktrynie,

jak i w judykaturze dominuje pogląd, zgodnie z którym w postępowaniu o nadanie

tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności sąd nie bada kwestii merytorycznych

związanych z istnieniem obowiązku świadczenia (orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 31 stycznia 1938 r., C. III. 457/37, PPC 1938, nr 13-14-15, s. 465, z dnia

21 lipca 1972 r., II CR 193/72, OSNCP 1973, nr 4, poz. 68, z dnia 24 sierpnia

1973 r., II PZ 34/73, Lex nr 7295, z dnia 17 kwietnia 1985 r., III CZP 14/85, OSNCP

1985, nr 12, poz. 192, uzasadnienie uchwały z dnia 16 marca 2006 r., III CZP 4/06,

Biuletyn Sądu Najwyższego 2006, nr 3, s. 7). Pogląd ten - także w przypadku tytułu

egzekucyjnego, o którym mowa w art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c. - został potwierdzony

przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 marca 2008 r. III CZP 155/07 (OSNC

2009, nr 3, poz. 42), stwierdzającej, że w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności aktowi notarialnemu, w którym dłużnik poddał się egzekucji, nie jest

dopuszczalna ocena ważności czynności prawnej. Za takim stanowiskiem

przemawia przede wszystkim treść art. 783 § 1 k.p.c., zgodnie z którym klauzula

wykonalności obejmuje stwierdzenie, że tytuł uprawnia do egzekucji, a w razie

5

potrzeby oznacza jej zakres. Należy przyjąć, że uprawnienie do prowadzenia

egzekucji istnieje, jeżeli dokument, na który powołuje się wierzyciel, spełnia

wszystkie ustawowe wymagania tytułu egzekucyjnego, a stwierdzony w nim

obowiązek świadczenia nadaje się do wykonania w drodze egzekucji sądowej.

W związku z tym żadne inne kwestie nie powinny być przedmiotem badania

w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności, w szczególności w postępowaniu

tym nie należy rozstrzygać, czy czynność prawna, z której wynika obowiązek

świadczenia stwierdzony w tytule egzekucyjnym, może zostać uznana za zgodną

z prawem lub z zasadami współżycia społecznego.

Przedstawiony pogląd wspierają racje natury funkcjonalnej, odwołujące

się do struktury postępowania cywilnego. W jego ramach nadanie klauzuli

wykonalności następuje w postępowaniu o charakterze pomocniczym, w którym

ustalone zostają podstawy wszczęcia właściwego postępowania egzekucyjnego.

Z tego powodu w postępowaniu klauzulowym nie podlega weryfikacji kwestia

istnienia albo nieistnienia obowiązku świadczenia stwierdzonego w tytule

egzekucyjnym. Tego rodzaju aktywność, sprowadzająca się w istocie do

merytorycznego osądzenia sprawy cywilnej, może być podejmowana wyłącznie

w postępowaniu rozpoznawczym. Skoro tylko postępowanie rozpoznawcze jest

w pełni przystosowane do rozpatrywania spraw cywilnych co do ich istoty,

to wyłącznie w ramach tego postępowania może być przeprowadzona prawna

ocena obowiązku stwierdzonego w akcie notarialnym. W zależności od stanu

stosunków, jakie ukształtowały się między wierzycielem a dłużnikiem,

postępowanie takie może zostać wszczęte wskutek powództwa o ustalenie

(art. 189 k.p.c.), o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności (art. 840 § 1

pkt 1 lub 2 k.p.c.) albo o naprawienie szkody lub zwrot bezpodstawnego

wzbogacenia (nienależnego świadczenia).

Brak jest podstaw, aby odstępować od przedstawionych zasad

określających przedmiot rozpoznania w postępowaniu rozpoznawczym oraz

w postępowaniu klauzulowym tylko dlatego, że w drugim z wymienionych

postępowań istnieje możliwość zaopatrzenia w klauzulę wykonalności aktu

notarialnego, w którym dłużnik poddał się egzekucji świadczeń wynikających

z obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek ten jest wprawdzie specyficzny,

6

ponieważ jego granice zostały określone przez ustawę, jednakże tą samą cechą

wyróżniają się także inne - wskazane wcześniej - obowiązki, które powstają z mocy

prawa.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie

prawne podziela pogląd o niedopuszczalności badania w postępowaniu o nadanie

klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu zagadnień merytorycznych, także z tej

przyczyny, że każda próba poddania w tym postępowaniu pod merytoryczny osąd

świadczenia, które podlega wykonaniu w drodze egzekucji miałaby - ze względu

na brak właściwych instrumentów poznawczych po stronie organu prowadzącego

to postępowanie - wyłącznie charakter prowizoryczny i powierzchowny.

Przedstawiony mechanizm jednak w wyjątkowych i nadzwyczajnych

okolicznościach nie zasługuje na respektowanie. Dłużnicy alimentacyjni coraz

częściej - ze względu na przyjętą w art. 1025 k.p.c. kolejność zaspokajania

wierzyciela z kwoty uzyskanej z egzekucji, w której zasadą uprzywilejowania objęte

zostały należności alimentacyjne - dobrowolnie poddają się egzekucji w akcie

notarialnym, który będąc tytułem egzekucyjnym, po uzyskaniu klauzuli

wykonalności przedstawiony zostaje do wykonania wyłącznie w celu pozbawienia

możliwości zaspokojenia innych wierzycieli. Jeżeli taki tytuł egzekucyjny

bez wątpienia wskazuje, że wykreowany został wyłącznie w celu obejścia prawa,

to brak możliwości oddalenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności oznaczałby

sprowadzenie sądu do roli bezradnego organu pieczętującego nadużywanie przez

stronę przyznanych jej praw procesowych.

Mając świadomość istnienia tego typu zagrożeń w piśmiennictwie poddano

pod rozwagę możliwość powoływania się w postępowaniu klauzulowym –

w zupełnie wyjątkowych przypadkach - na swego rodzaju klauzulę porządku

publicznego (por. glosę do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2008 r.,

„Rejent” 2010, nr 2, s. 98 i nast.). Przyjęcie takiego rozwiązania pozwala

na nieuwzględnienie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi

egzekucyjnemu (aktowi notarialnemu), który został wykreowany wyłącznie w celu

obejścia prawa, co jest możliwe do stwierdzenia prima facie, na podstawie samej

treści zobowiązania przyjętego w takim akcie.

7

Ustawodawca wprawdzie nie przewidział w przepisach prawnych możliwości

weryfikowania wniosku o nadanie klauzuli wykonalności w płaszczyźnie naruszenia

podstawowych zasad porządku prawnego, nie budzi jednak wątpliwości, że zasady

te jako że obejmują katalog najbardziej rudymentarnych i esencjonalnych reguł

całego systemu prawnego, a także poszczególnych jego gałęzi, powinny być

uwzględniane w każdym stadium postępowania cywilnego, a więc także na etapie

postępowania klauzulowego, zwłaszcza w sytuacjach, gdy dochodzi do ich

demonstracyjnego i jaskrawego pogwałcenia. Stanowisko takie do pewnego

stopnia znajduje potwierdzenie w znowelizowanych przepisach, które regulują

problematykę stwierdzania wykonalności orzeczenia sądu lub rozstrzygnięcia

innego organu państwa obcego, ugody zawartej przed takim sądem lub organem

bądź przez nie zatwierdzonej, a także wyroku sądu polubownego lub ugody przed

nim zawartej, w tym wyroku sądu polubownego za granicą. W obecnym stanie

prawnym stwierdzenie wykonalności tych aktów następuje przez nadanie klauzuli

wykonalności (art. 1151 § 1, art. 11514

, art. 1152, art. 1214 § 2 i art. 1215 § 1

k.p.c.). W ramach tego postępowania sąd jest obowiązany odmówić stwierdzenia

wykonalności (nadania klauzuli wykonalności), jeżeli wykonanie któregoś z tych

aktów byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego

Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1150 w zw. z 1146 § 1 pkt 7 oraz art. 1215 § 3 pkt 2

i art. 1215 § 2 k.p.c.). Niewątpliwie nie ma podstaw do utożsamiania postępowania

o stwierdzenie wykonalności z postępowaniem o nadanie klauzuli wykonalności,

bowiem zachodzą pomiędzy nimi istotne różnice chociażby ze względu na inne

funkcje oraz przedmiot obu tych postępowań. Sprawia to, że rozwiązań

przewidzianych w jednym z tych postępowań nie można swobodnie przenosić do

reżimu drugiego, co jednak nie wyklucza możliwości posiłkowania się którąś z reguł

wnioskowania prawniczego (np. metodą analogii).

Notarialny tytuł egzekucyjny - podobnie jak bankowy tytuł egzekucyjny,

a także ugoda sądowa - nie ma charakteru jurysdykcyjnego, powstaje bowiem nie

wskutek sądowego rozstrzygnięcia, lecz z woli stron stosunku prawnego.

Abstrahując od teoretycznych sporów odnośnie do charakteru prawnego

oświadczenia o poddaniu się egzekucji, za bardziej przekonujący uznać należy

pogląd, że jest ono jednostronną czynnością materialnoprawną nie zaś procesową

8

(nie jest składane w postępowaniu cywilnym, lecz skierowane do wierzyciela).

Skutki tej czynności mają - i ta kwestia nie może budzić wątpliwości - charakter

procesowy, powstaje bowiem tytuł egzekucyjny. Można zatem bronić poglądu,

że ważność i skuteczność oświadczenia o poddaniu się egzekucji podlega ocenie

z punktu widzenia przepisów prawa materialnego, natomiast wykreowany takim

oświadczeniem skutek procesowy w postaci notarialnego tytułu egzekucyjnego

ocenić należy według prawa procesowego. Dostrzegając w tym tylko zakresie

pewne analogie w odniesieniu do ugody sądowej, nie powinna budzić zastrzeżeń

możliwość odwołania się - w postępowaniu wywołanym wnioskiem o nadanie

klauzuli wykonalności notarialnemu tytułowi egzekucyjnemu - do przesłanki

obejścia prawa, przewidzianej w art. 203 § 4 w zw. z art. 223 § 2 k.p.c.

Przeciwko prezentowanemu stanowisku nie może przemawiać okoliczność,

że organem, przed którym może toczyć się postępowanie klauzulowe, jest

także referendarz sądowy, który zgodnie z art. 2 § 2 zd. 1 ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz.

427 ze zm.) został powołany wyłącznie do wykonywania zadań z zakresu

ochrony prawnej, innych niż wymiar sprawiedliwości. Nie budzi wątpliwości,

że uprawnienie do weryfikowania oświadczenia dłużnika o dobrowolnym poddaniu

się egzekucji w akcie notarialnym wykracza poza sferę ustrojowych

uprawnień referendarza sądowego i łączy się ze sprawowaniem władzy sądzenia

(wymiaru sprawiedliwości), której wykonywanie zostało zastrzeżone do wyłącznej

kompetencji sądów (art. 175 ust. 1 Konstytucji). Pamiętać jednak należy,

że organem, który nadaje klauzulę wykonalności notarialnemu tytułowi

egzekucyjnemu jest sąd, z tym że - jak stanowi art. 781 § 11

k.p.c. - tytułowi

egzekucyjnemu, o którym mowa w art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c. klauzulę wykonalności

„może nadać także referendarz sądowy”. Taka regulacja pozwala w praktyce

uniknąć wspomnianej kolizji, jaka mogłaby powstać przy wykonywaniu zadań

powierzonych referendarzowi sądowemu.

W obowiązującym systemie prawnym przewidziane zostały rozwiązania,

według których zakres kognicji organu, który nadaje klauzulę wykonalności został

poszerzony o możliwość badania ugód zawartych poza sądem w płaszczyźnie

ich zgodności z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Tego rodzaju

9

rozwiązanie zastało przewidziane w odniesieniu do ugody o naprawienie szkody

wyrządzonej pracodawcy przez pracownika (por. art. 1211

§ 2 k.p.), ugody zawartej

przed komisją pojednawczą w sprawach ze stosunku pracy (por. 255 § 2 zd. 1 k.p.)

oraz ugody zawartej przed mediatorem, która dodatkowo powinna jeszcze

podlegać ocenie pod kątem ewentualnego obejścia prawa przez ugadzające się

strony (zob. art. 18314

§ 3 k.p.c.). Wymienione przepisy wprowadzają istotne

odstępstwa od ogólnych zasad obowiązujących w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności, w związku z czym nie należy ich wykładać w sposób rozszerzający.

W szczególności nie ma podstaw do przenoszenia ich na grunt postępowania

o nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu. Tytuły egzekucyjne w postaci

ugód zawieranych przez pracownika i pracodawcę oraz ugód zawieranych przed

mediatorem są sporządzane w prywatnoprawnym trybie przy udziale osób, które

nie muszą dysponować wiedzą prawniczą, co uzasadnia bardziej intensywną

kontrolę tych tytułów w ramach postępowania o nadanie klauzuli wykonalności.

Wskazanych reguł postępowania – wbrew sugestii Sądu Okręgowego -

nie można odnieść do tytułu egzekucyjnego jakim jest akt notarialny, skoro

powstaje on w postępowaniu notarialnym prowadzonym przez notariusza, który

działa jako osoba zaufania publicznego i ma obowiązek wykonywać powierzone mu

zadania zgodnie z prawem oraz kierować się zasadami godności, honoru

i uczciwości, a przy dokonywaniu swych czynności powinien czuwać nad należytym

zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których

podejmowana czynność może powodować skutki prawne (art. 2 § 1, art. 15 § 1

oraz art. 80 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, tekst jedn.

Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej jako: „Pr. not.). Z tych względów czynności

notarialne polegające na sporządzaniu tytułów egzekucyjnych nie wymagają

w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności weryfikacji także od strony

merytorycznej. Rozwiązanie przeciwne polegające na prewencyjnej kontroli

czynności podejmowanych przez wykwalifikowany organ ochrony prawnej jakim

jest notariusz, który w świetle powołanych unormowań ma za zadanie stać

na straży porządku prawnego, byłoby rozwiązaniem asystemowym.

Należy jednak podnieść, że tym bardziej asystemowym rozwiązaniem byłoby

wykluczenie - nawet w zupełnie wyjątkowych przypadkach - możliwości

10

powoływania się w postępowaniu klauzulowym na swego rodzaju klauzulę

porządku publicznego z tego tylko względu, że tytuł egzekucyjny wykreowany

został „pod nadzorem” notariusza, przy świadomości, że nadanie mu sądowej

klauzuli wykonalności, stanowiłoby oczywiste obejście prawa, pieczętowane

powagą i autorytetem sądu.

Zgodzić się należy z argumentem, że jedynie należycie ustalone okoliczności

faktyczne mogą stanowić podstawę kwalifikacji obowiązku świadczenia

jako uzasadnionego w świetle obowiązujących norm prawnych albo jako nie

zasługującego na ochronę prawną, a nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu

klauzulowym organy procesowe nie dysponują odpowiednimi środkami, przy użyciu

których mogłyby dokonywać wiążących ustaleń faktycznych. Sąd Najwyższy

dostrzegł te uwarunkowania i dlatego tezę o możliwości oddalenia wniosku

o nadanie notarialnemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności ograniczył

do sytuacji zupełnie wyjątkowej, gdy nie zachodzi potrzeba dokonywania

jakichkolwiek ustaleń sądowych, dla stwierdzenia, że oświadczenie o poddaniu się

egzekucji złożone zostało w celu obejścia prawa.

Przyjęcie takiego poglądu nie może być odczytywane w praktyce obrotu –

zważywszy na wskazane zastrzeżenia i uwarunkowania wynikające z okoliczności

o wyjątkowym charakterze – jako wyłom w utrwalonym od lat stanowisku Sądu

Najwyższego, w pełni aprobowanym przez doktrynę, lecz powinno być

potraktowane jako niezbędne i konieczne wskazanie na możliwość odmowy

nadania notarialnemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności w sytuacji,

w której jedynym celem uruchomienia postępowania klauzulowego miałaby być

legitymizacja przez sąd fikcji prawnej, celu niegodziwego, służącego obejściu

prawa, albo godzącego w podstawowe zasady porządku prawnego. Tylko w takich

sytuacjach brak zgody sądu na powstanie tytułu wykonawczego znajduje

usprawiedliwienie.

W sprawie, w której przedstawione zostało do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne rzeczą Sądu Okręgowego będzie dokonanie oceny, czy w polskiej

rzeczywistości złożenie oświadczenia o poddaniu się egzekucji alimentów zaległych

za 11 lat w wysokości 3 milionów zł, a więc w znacznej części przedawnionych,

11

płatnych w bardzo krótkim, bo zaledwie kilkudniowym terminie, a na przyszłość

w kwocie po 30 000 zł miesięcznie, stanowi podstawę do stwierdzenia,

że wykreowanie takiego tytułu służyć miało wyłącznie obejściu prawa, które miałby

legitymizować sąd, przy założeniu, że nie ma on kompetencji do badania tytułu

egzekucyjnego w tym zakresie.

Zwracając uwagę na nadzwyczajność rozwiązania przyjętego w uchwale

stanowiącej odpowiedź na pytanie Sądu Okręgowego należy wskazać, że jeżeli

dobrowolne poddanie się egzekucji świadczeń alimentacyjnych nie prowadzi do

jednoznacznych i oczywistych ocen, usprawiedliwiających a limine odmowę

nadania klauzuli wykonalności, istnieje możliwość uruchomienia środków prawnych

służących ochronie osób, których interesy mogą zostać naruszone wskutek

prowadzenia egzekucji należności alimentacyjnych w następstwie dobrowolnego

poddania się egzekucji w akcie notarialnym.

Potrzeba ochrony interesu prawnego osoby trzeciej może wystąpić

w przypadku konkurencji egzekwowanych należności i konieczności zastosowania

zasady pierwszeństwa zaspokojenia należności alimentacyjnych(art. 1025 § 1 pkt 2

k.p.c.). Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 11 października

1980 r. III CZP 37/80 (OSNCP 1981, nr 4, poz. 48), a także w uchwale z dnia

17 czerwca 2010 r., III CZP 41/10 (OSNC 2011, nr 1, poz. 5) oraz w wyroku

z dnia 14 listopada 2008 r., V CSK 163/08 (nie publ.) uznał, że w wypadku gdy

egzekucja należności alimentacyjnych uniemożliwia zaspokojenie wierzytelności

innego wierzyciela, może on w drodze powództwa przeciwko osobie, na której

rzecz egzekwowane są należności alimentacyjne, żądać ustalenia na podstawie

art. 527 i następ. k.c., że przysługuje mu prawo zaspokojenia swej wierzytelności

przed egzekwowanymi należnościami alimentacyjnymi. Wierzyciel odsunięty

od zaspokojenia może także korzystać – w ramach podstawienia w prawa dłużnika

egzekwowanego (por. art. 887 § 1 w zw. z art. 902 i art. 909 k.p.c.) - z powództwa

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności albo z powództwa o zmianę

tytułu obejmującego obowiązek alimentacyjny bądź stwierdzenie, że obowiązek ten

wygasł. Każdy z tych środków może stanowić - jak trafnie podnosi się w doktrynie

i judykaturze - jedno z powództw w sporze o ustalenie nieistnienia prawa objętego

planem podziału, na który powołuje się ustawodawca w art. 1028 § 4 k.p.c.

12

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1980 r., III CZP 37/80, OSPiKA

1983, nr 4 poz. 183 oraz glosa, uchwała Sądu Najwyższego z dnia

11 października 1980 r., III CZP 37/80, „Palestra” 1983, nr 3-4 oraz glosa).

Należy ponadto zwrócić uwagę, że również w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności jest aktualny - przewidziany art. 59 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. -

obowiązek zawiadomienia prokuratora o rozpoznawanej sprawie, jeżeli jego udział

sąd uzna za potrzebny (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10.VIII.1963 r.,

III CO 37/63, PiP 1965, nr 1 i glosę, s. 165). Tego rodzaju notyfikacja umożliwia

prokuratorowi wytoczenie odpowiedniego powództwa skierowanego przeciwko

wykonalności aktu notarialnego, jeżeli według jego oceny będzie to konieczne dla

ochrony praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego (art. 7 k.p.c.).

Wskazane środki ochrony, z których osoby trzecie a także prokurator mogą

skorzystać i z reguły będą miały zastosowanie w okolicznościach, których ocena

prawna nie jest jednoznaczna i oczywista, nie mogą wyłączać przyjętego

w uchwale uprawnienia sądu w sytuacjach nadzwyczajnych.

Konkludując przedstawione rozważania stwierdzić należy, że dłużnik może na

podstawie art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c. poddać się w akcie notarialnym egzekucji

świadczeń alimentacyjnych, w związku z czym dopuszczalne jest nadanie takiemu

aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności, jeżeli przedłożony przez wierzyciela

wypis tego aktu spełnia wszystkie pozostałe ustawowe wymagania tytułu

egzekucyjnego i obejmuje obowiązek, który nadaje się do wykonania w drodze

egzekucji. Stwierdzenie to należy opatrzyć zastrzeżeniem, że jeżeli z treści aktu

notarialnego oraz zawartego w nim oświadczenia dłużnika alimentacyjnego

o poddaniu się egzekucji wynika w sposób oczywisty, że zostało złożono w celu

obejścia prawa, nie zaś wykonania obowiązku świadczenia alimentów,

to wykreowanemu w taki sposób tytułowi egzekucyjnemu sąd może odmówić

nadania klauzuli wykonalności.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.