III SK 10/13

Sygn. akt III SK 10/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej w K.

z udziałem Prokuratora Okręgowego w O.

o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Prokuratora Okręgowego w O. od

postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 7 września 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w O. do ponownego rozpoznania.

2

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 7 września 2012 r. Sąd Okręgowy w O. – w sprawie

z wniosku Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej w K. z udziałem Prokuratora

Okręgowego w O. o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego – oddalił apelację

Prokuratora Okręgowego w O. od postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 21

grudnia 2011 r., którym Sąd Rejonowy – uwzględniając skargę na orzeczenie

referendarza sądowego – postanowił wpisać do rejestru stowarzyszeń, innych

organizacji społecznych i zawodowych „Stowarzyszenie Osób Narodowości

Śląskiej”.

Sąd Rejonowy przyjął w uzasadnieniu swojego postanowienia, że w sprawie

rozstrzygnięcia wymagały trzy kwestie: czy utworzenie stowarzyszenia o wskazanej

nazwie stoi w sprzeczności z porządkiem prawnym Rzeczypospolitej Polskiej, czy

spełnia warunki określone w ustawie – Prawo o stowarzyszeniach oraz czy jego

statut jest zgodny z przepisami prawa, a założyciele spełniają wymagania

określone ustawą. Sąd Rejonowy uznał ponadto za niezbędne przy rozstrzygnięciu

sprawy sprecyzowanie wzajemnych relacji definicji następujących pojęć:

„narodowość”, „mniejszość narodowa” oraz „naród”. Dokonując analizy przepisów

Konstytucji RP oraz przepisów ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o

stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.; dalej jako: „ustawa o

stowarzyszeniach”), Sąd Rejonowy stwierdził, że przepisy Konstytucji RP oraz

ustawy o stowarzyszeniach nie tyle stwarzają obywatelom możliwość zrzeszania

się, co ją potwierdzają. Zapisana w art. 12 i art. 58 Konstytucji RP wolność

zrzeszania się może być ograniczona ustawą. Sąd Rejonowy przytoczył poglądy

orzecznictwa akcentujące zasadę wolności zrzeszania się; powołał się na

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 15 czerwca

1993 r., I PRN 54/93 – OSA 1994/11-12/8, że prawo do swobodnego zrzeszania

się stanowi w państwie prawa konstytucyjne uprawnienie obywatelskie, jest też

jednym z fundamentów demokratycznego ustroju państwowego; jego niezakłócona

realizacja służy interesom ogółu. Sąd rejestrujący statut stowarzyszenia nie może

dokonywać ocen dotyczących tego, czy założyciele związku i przyszli członkowie

„zasługują” na zarejestrowanie zrzeszenia. W ocenie Sądu Rejonowego

3

niespełnianie przez statut stowarzyszenia warunków określonych w przepisie art.

14 ustawy o stowarzyszeniach oznacza zarówno warunki określone w tej ustawie,

jak i w przepisach Konstytucji RP oraz innych ustawach i aktach wykonawczych.

Badanie przez sąd rejestrowy wymogów określonych w art. 16 ustawy o

stowarzyszeniach polega na dokonaniu ustaleń co do zgodności statutu z

przepisami prawa, spełnienia wymagań ustawowych przez założycieli,

prawidłowości przeprowadzenia zgromadzenia założycielskiego oraz poprawności

wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego. Podstawą odmowy wpisu może

być jedynie niespełnienie wymogów ustawowych, natomiast wszelkie inne wymogi

wypływające z osobistych przekonań sędziów lub organu nadzorczego, nie mogą

stanowić przyczyny odmowy. Sąd zgodził się z poglądem, że statut nie jest zgodny

z przepisami prawa nie tylko wówczas gdy narusza konkretną normę, lecz również

wtedy, gdy nie można go pogodzić z pewnymi zasadami prawa lub wyrażanymi

przez cały system wartościami. Odnosząc się do stanowiska wyrażonego przez

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 marca 1998 r., I PKN 4/98 - OSNP

1999/5/170 oraz z dnia 14 lutego 2007 r., III SK 20/06 - OSNP 2008/3-4/54, a także

biorąc pod uwagę postępowanie prowadzone przez Europejski Trybunał Praw

Człowieka w sprawie Gorzelik przeciwko Polska, Sąd Rejonowy stwierdził, że w

obu powołanych orzeczeniach akcentowano możliwość korzystania przez

mniejszości narodowe z przywilejów wyborczych wynikających z Ordynacji

wyborczej. Tymczasem w niniejszej sprawie inny jest stan faktyczny – w

szczególności inna treść statutu Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej.

Sąd Rejonowy zwrócił uwagę na pojawienie się pojęcia „narodowości” w

ustawie z dnia 4 marca 2010 r. o narodowym spisie powszechnym ludności i

mieszkań w 2011 r. (Dz.U. Nr 47, poz. 277; dalej jako: „ustawa o spisie”). W art. 2

pkt 2 tej ustawy określono, że za narodowość – przynależność narodową lub

etniczną rozumie się deklaratywną, opartą na subiektywnym odczuciu,

indywidualną cechę każdego człowieka, wyrażającą jego związek emocjonalny,

kulturowy lub związany z pochodzeniem rodziców, określonym narodem lub

wspólnotą etniczną. W ocenie Sądu Rejonowego stosownie do powołanej ustawy

umożliwiono deklarowanie narodowości śląskiej i narodowość ta znalazła się w

liście wyboru przygotowanej przez Główny Urząd Statystyczny. W ustawie o spisie

4

nie zawarto zapisu, że definicja ta ma zastosowanie jedynie dla potrzeb spisowych.

W konsekwencji Sąd Rejonowy przyjął, że narodowość jest stanem faktycznym i

oznacza emocjonalną, kulturową lub związaną z pochodzeniem rodziców

przynależność do grupy ludzi o wspólnej świadomości etniczno – kulturowej,

językowej bądź też z określonym narodem. Istotne przy tym jest to, że narodowość

została opisana jako odczucie jednostki ludzkiej bez odniesień do stanu prawnego

ani do kształtowania tego stanu prawnego. Sąd Rejonowy podkreślił, że pojęcie

„naród” nie posiada definicji prawnej. Uznaje się go za wspólnotę o podłożu

etnicznym, gospodarczym, społecznym i kulturowym wytworzoną w procesie

dziejowym, przejawiająca się w świadomości swoich członków. Pomimo

wyróżniania się narodu na tle innych zbiorowości nie jest możliwe precyzyjne

zdefiniowanie tego pojęcia, istnieją rozbieżności między stanowiskami socjologów,

antropologów i historyków. Jednym z istotnych wyróżników narodu, jest kwestia

istnienia świadomości narodowej, czyli postrzeganie własnej zbiorowości jako

narodu. W Polsce odróżnia się przynależność do narodu od obywatelstwa, chociaż

Konstytucja RP posługuje się zwrotem „My, Naród Polski – wszyscy obywatele

Rzeczypospolitej”, to jednak zwrot Naród Polski należy traktować szerzej niż

obywatele Rzeczypospolitej. Termin „mniejszość narodowa” jest określony w art.

35 Konstytucji RP oraz zdefiniowany w ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o

mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz.U. Nr 17,

poz. 141 ze zm.; dalej jako: „ustawa o mniejszościach”). Sąd Rejonowy wskazał, że

statut wnioskodawcy nie zawiera w swojej treści pojęć „naród śląski” ani „śląska

mniejszość narodowa” a jedynie sformułowanie „narodowość śląska”, ponadto

zakazuje stowarzyszeniu rejestracji list wyborczych.

W ocenie Sądu Rejonowego w obecnie obowiązującym porządku prawnym

dozwolone jest twierdzenie o samym sobie, że jest się narodowości śląskiej.

Twierdzenie takie nie tworzy nowego narodu ani mniejszości narodowej.

Utworzenie osoby prawnej zrzeszającej osoby składające deklarację o

narodowości śląskiej oznacza tylko, że powstaje taka osoba prawna, nie oznacza

natomiast ani zinstytucjonalizowania takiej narodowości ani też uznania w

porządku prawnym nowego narodu, czy też mniejszości narodowej pozwalającej

na korzystanie ze związanych z tym przywilejów przysługujących mniejszościom

5

narodowym. Ewentualne dalsze czynności zmierzające do uzyskania takiego

statusu należeć będą do zainteresowanych. Zdaniem Sądu Rejonowego, Ślązacy

należą do grupy regionalnej o bardzo dużym poczuciu tożsamości, również

kulturowej i nie można negować ich regionalnej odrębności. Cele jakie sobie stawia

wnioskodawca i określone w statucie sposoby ich realizacji są zgodne z prawem i

nie naruszają zasad współżycia społecznego.

Powyższe postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżył apelacją uczestnik

postępowania – Prokurator Okręgowy w O.

Sąd Okręgowy – rozpoznając apelację – stwierdził, że dokonany przez Sąd

Rejonowy zaskarżonym postanowieniem wpis wnioskodawcy nie narusza ani

przepisu art. 2 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i

etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz.U. Nr 17, poz. 141 ze zm.) ani przepisów

art. 14 i art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U.

z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). W ocenie Sądu Okręgowego nieuprawnione jest

twierdzenie apelacji, że zarejestrowanie stowarzyszenia zrzeszającego osoby

deklarujące przynależność do narodowości śląskiej prowadzi do powstania innej

mniejszości narodowej, nieznanej ustawie o mniejszościach, a tym samym do

uzyskania przez członków tego stowarzyszenia przywilejów przysługujących

uznanym przez prawo mniejszościom narodowym.

Sąd Okręgowy nie podzielił zapatrywań prokuratora oraz poprzedniej linii

orzecznictwa sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego, jakoby kwestia

istnienia narodu czy narodowości śląskiej mogła mieć znaczenie przy rejestracji

stowarzyszenia osób deklarujących wskazaną przez siebie przynależność

narodową.

W ocenie Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy w swoim rozstrzygnięciu trafnie

powołał wskazane przepisy Konstytucji RP w tym art. 58 Konstytucji RP, który

przyznaje każdemu wolność zrzeszania się. Sąd Okręgowy stwierdził, że zasada

wolności człowieka i obywatela stała się pierwszoplanową kategorią rozdziału II

Konstytucji RP. Oznacza ona wolność działania człowieka wszędzie tam, gdzie

prawo nie wprowadza zakazów. Obywatel – jednostka, realizując swoje wolności

może działać wszędzie tam, gdzie konkretna ustawa i tylko ustawa, nie

wprowadziła zakazów ani nie zabroniła mu działania. Wkraczanie przez

6

ustawodawcę w sferę wolności jednostki zostało przez Konstytucję ściśle

reglamentowane i jest możliwe tylko w warunkach określonych w art. 31 ust. 3

Konstytucji RP.

W ocenie Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy przytoczył w swoim

rozstrzygnięciu wszystkie przewidziane Konstytucją RP, jak i ustawą o

stowarzyszeniach ograniczenia wolności zrzeszania się; określone w szczególności

w art. 13 ustawy o stowarzyszeniach oraz w art. 58 ust. 2 Konstytucji RP.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w Rzeczypospolitej Polskiej jednostkom wolno

zakładać jakiekolwiek odpowiadające im stowarzyszenia, a stowarzyszeniom

działać w każdy sposób. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 23

lutego 1990 r., I PR 446/89 – OSNC 1991/ 7/96, trafnie stwierdził, że rozpatrując

sprawę o rejestrację stowarzyszenia sąd nie ocenia, czy celowe jest utworzenie

określonego stowarzyszenia. Sąd Najwyższy wskazał w powołanym orzeczeniu, że

„z reguły każde stowarzyszenie powinno być zarejestrowane, jeśli nawet jego

najbardziej specyficzne, czy wręcz fantastyczne cele zgodne są z przepisami

prawa”. Zdaniem Sądu Okręgowego, ani Konstytucja, ani żadna inna ustawa nie

zabrania zrzeszania się jednostek wokół celu, który w powszechnej opinii czy

świadomości nie istnieje. Stąd też, istnienie bądź nieistnienie “narodowości

śląskiej” nie ma i nie może mieć znaczenia przy rozpoznawaniu wniosku o wpis do

Krajowego Rejestru Sądowego Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej.

Posługiwanie się w nazwie Stowarzyszenia, jego celach, oznaczeniu osób

zrzeszających się jako „deklarujących przynależność do narodowości śląskiej” nie

narusza przepisów prawa.

Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu apelacji o sprzeczności celów

wymienionych statutem z art. 2 ustawy o mniejszościach. Art. 2 ustawy o

mniejszościach definiuje pojęcie „mniejszości narodowej” i wymienia uznane

mniejszości narodowe, którym przyznaje w kolejnych przepisach określone

przywileje. Statut Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej nie posługuje się

pojęciem „mniejszości narodowej”, tym bardziej „śląskiej mniejszości narodowej”.

Ustawa o mniejszościach nie zawiera natomiast pojęcia ani narodowości, ani

przede wszystkim nie zakazuje jednostce – obywatelowi, deklarowania

przynależności do innej narodowości, niż wymienione w tej ustawie. Oczywistym

7

jest istnienie innych mniejszości narodowych, niż uznane w ustawie o

mniejszościach (np. włoska, grecka, francuska, których przedstawiciele

zamieszkują w Polsce i są polskimi obywatelami). Odbieranie tym jednostkom

konstytucyjnej wolności zrzeszania się z tego tylko względu, że ustawa o

mniejszościach nie wymienia ich jako mniejszości narodowej, stanowiłoby łamanie

prawa, w tym prawa międzynarodowego i konwencji międzynarodowych.

Sąd Okręgowy podkreślił, że rejestracja Stowarzyszenia Osób Narodowości

Śląskiej nie kreuje narodowości śląskiej, jak i nie kreuje nieznanej ustawie

mniejszości narodowej. Sąd Okręgowy wskazał, że nie podziela poglądu Sądu

Najwyższego wyrażonego w orzeczeniach I PKN 4/98 oraz III SK 20/06, że

rejestracja stowarzyszenia, które w nazwie zawiera deklarację przynależności do

narodowości śląskiej, spowoduje możliwość korzystania przez Ślązaków z

przywilejów wyborczych w wyborach do Sejmu. Powyżej przedstawione stanowisko

nie ma umocowania w obowiązującej obecnie ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. –

Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr 21, poz. 112 ze zm.). Sąd Okręgowy podkreślił, że –

niezależnie od faktu, odmiennego niż w sprawach rozpoznawanych uprzednio

przez Sąd Najwyższy, że statut Stowarzyszenia wyłącza możliwość tworzenia

komitetów wyborczych – wobec aktualnego brzmienia przepisu art. 197 Kodeksu

wyborczego, żadne stowarzyszenie osób deklarujących przynależność do

narodowości nie wymienionej w ustawie o mniejszościach, nie będzie organizacją

mniejszości narodowej, o której mowa w art. 197 Kodeksu wyborczego. Ponadto

kwestionowanie wolności politycznej – wolności zrzeszania się osób deklarujących

przynależność do narodowości śląskiej, w obecnym stanie prawnym i faktycznym

(wobec wyników spisu powszechnego z 2011 r.) stanowiłoby naruszenie przez

Polskę Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych sporządzonej w

Strasburgu dnia 1 lutego 1995 r. Sąd Okręgowy wskazał, że wedle wyników spisu

powszechnego przeprowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny w 2011 r.

narodowość śląską zadeklarowało najwięcej osób spośród tych, którzy

zadeklarowali inną narodowość niż polską. Przynależność do narodowości śląskiej

zadeklarowało 817 tysięcy osób. Kolejną pod względem liczebności, narodowość

kaszubską (również nie wymienioną w ustawie o mniejszościach narodowych i

etnicznych, ani jako mniejszość narodową, ani jako mniejszość etniczną)

8

zadeklarowało 229 tysięcy. Uznaną w ustawie za mniejszość narodową,

mniejszość niemiecką zadeklarowało jedynie 126 tysięcy osób, rosyjską zaledwie

13 tysięcy, słowacką 3 tysiące. Nieznaną ustawie o mniejszościach narodowych,

narodowość amerykańską zadeklarowało 11 tysięcy osób, francuską 7 tysięcy. W

konkluzji swoich rozważań Sąd Okręgowy stwierdził, że niniejsze postępowanie nie

toczyło się o to, czy istnieje naród śląski, czy też narodowość śląska. Przedmiotem

postępowania była jedynie zasadność wniosku o wpis Stowarzyszenia Osób

Narodowości Śląskiej do Krajowego Rejestru Sądowego. Sąd Okręgowy nie

dopatrzył się żadnych podstaw do odmowy wpisu. Zarzut Prokuratora o naruszeniu

art. 14 i 16 ustawy o stowarzyszeniach Sąd Okręgowy uznał za bezzasadny.

Sąd Okręgowy na marginesie swoich rozważań podkreślił, że pojęcie narodu

nie jest tożsame z pojęciem narodowości i nie podzielił poglądu apelacji, że pojęcie

„narodowości” jest pochodne od pojęcia „narodu”. Konstytucja RP w preambule

zawiera bowiem prawne pojęcie narodu polskiego definiując go: „my Naród Polski -

wszyscy obywatele Rzeczypospolitej”. W definicji tej nie chodzi o naród w sensie

etnicznym, obejmującym osoby konkretnej narodowości. Nie budzi również

żadnych wątpliwości, że w skład tak rozumianej prawnej kategorii narodu wchodzą

osoby narodowości polskiej, jak i obywatele polscy wywodzący się z innych

narodowości, w tym narodowości niewymienionych w ustawie o mniejszościach.

Pojęcie narodowości w polskim porządku prawnym nie jest pochodne od pojęcia

narodu. Nie można zatem twierdzić, iż nie istnieje dana narodowość, bo nie istnieje

dany naród. Pojęcie narodowości, na co trafnie wskazał Sąd Rejonowy od lat budzi

spory wśród socjologów, antropologów, etnografów i historyków. Sąd Okręgowy

wskazał, że polski ustawodawca zdefiniował jednak to pojęcie w ustawie z dnia 4

marca 2010 r. o narodowym spisie powszechnym ludności i mieszkań w 2011 r.

(Dz.U. Nr 47, poz. 277; dalej jako: „ustawa o spisie”) wskazując, że jako

narodowość rozumie deklaratywną, opartą na subiektywnym odczuciu,

indywidualną cechę każdego człowieka, wyrażającą jego związek emocjonalny,

kulturowy lub związany z pochodzeniem rodziców, określonym narodem lub

wspólnotą etniczną. Sąd Okręgowy uznał, że w polskim porządku prawnym

dozwolone jest mówienie o sobie, że jest się narodowości śląskiej, a odmowa

rejestracji stowarzyszenia osób deklarujących przynależność do narodowości

9

śląskiej stanowiłaby dyskryminację z uwagi na przynależność narodową bądź

etniczną i naruszałaby przyjętą przez Polskę w Konwencji ramowej o ochronie

mniejszości narodowych powinność “szanowania etnicznej, kulturalnej, językowej i

religijnej tożsamości każdej osoby należącej do mniejszości narodowej, lecz także

tworzenia odpowiednich warunków pozwalających im wyrażać i rozwijać tą

tożsamość”.

Powyższe postanowienie Sądu Okręgowego (w całości) Prokurator

Okręgowy w O. zaskarżył skargą kasacyjną. Skargę oparto na pierwszej podstawie

kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) i zarzucono naruszenie:

1) art. 32 Konstytucji RP i art. 197 Kodeksu wyborczego. W ocenie

skarżącego wprowadzenie treści § 5 statutu stowarzyszenia, zgodnie z którym:

„stowarzyszenie nie będzie rejestrowało komitetu wyborczego w wyborach

parlamentarnych” nie eliminuje wynikającego z obowiązującego porządku

prawnego uprawnienia takiego stowarzyszenia do ubiegania się o uprzywilejowanie

na gruncie prawa wyborczego. Statut stowarzyszenia przez regulacje zawarte w

jego § 1, § 8 oraz § 27 zakłada istnienie narodu śląskiego i jego uznanie oraz

wyodrębnienie w obowiązującym systemie prawnym, a w konsekwencji

zarejestrowanie stowarzyszenia o powyższej nazwie i celu otwiera drogę do

ubiegania się o uprawnienia określone w art. 197 Kodeksu wyborczego, wbrew

konstytucyjnej zasadzie równości;

b) art. 3, art. 6 i art. 58 Konstytucji RP, które stanowią o jednolitości państwa

i stwarzaniu przez to państwo warunków trwania i rozwoju narodu polskiego przez

sprzeczne z obowiązującym prawem i wprowadzające w błąd zapisy zawarte w § 1,

§ 8 i § 27 statutu Stowarzyszenia, stanowiące że istnieje wyodrębniona prawnie,

uznana narodowość śląska;

c) art. 83 Konstytucji RP, art. 3531

k.c. w związku z art. 5 i art. 58 k.c. przez

sprzeczność statutu z obowiązującym prawem: - art. 2 ust. 1 i ust. 2 ustawy o

mniejszościach, ponieważ nazwa stowarzyszenia (§ 1 statutu) oraz brzmienie § 8 i

§ 27 tego statutu wprowadzają w błąd co do prawnego wyodrębnienia kategorii

jaką jest śląska mniejszość narodowa i tym samym nazwa i cel Stowarzyszenia

zakładają (wbrew obowiązującemu porządkowi prawnemu określającemu w art. 2

ust. 1 pkt 1-6 warunki uznania za mniejszość narodową) istnienie narodu śląskiego

10

i jego uznanie oraz wyodrębnienie w obowiązującym systemie prawnym, co

pozostaje ponadto sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;

d) art. 14 i art. 16 w związku z art. 10 ustawy o stowarzyszeniach przez

wydanie orzeczenia o rejestracji w sytuacji, gdy istniały przesłanki do odmowy

zarejestrowania stowarzyszenia, ponieważ statut tego stowarzyszenia pozostaje w

sprzeczności z obowiązującym porządkiem prawnym.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu

Okręgowego w O. w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

W uzasadnieniu podstawy skargi wskazano, że interpretacja treści statutu

stowarzyszenia oraz jego nazwy wskazuje, że statut ten nie jest zgodny z prawem

(art. 16 ustawy o stowarzyszeniach), co powinno skutkować odmową rejestracji.

Skarżący podkreślił, że zgodnie art. 58 Konstytucji RP każdemu zapewnia się

wolność zrzeszania się. Zakazane są natomiast zrzeszenia, których cel lub

działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą. Wobec tego treść statutu

powinna być zgodna z prawem, zawierać postanowienia określone w art. 10 pkt 1-9

ustawy o stowarzyszeniach, a ponadto statut powinien być ukształtowany z

poszanowaniem granicy swobody umów przysługującej stronom (art. 3531

k.c.).

Ocena na gruncie postępowania rejestrowego powinna zatem odnosić się do

fundamentalnych reguł takich, jak zasady współżycia społecznego, odpowiadać

właściwości (naturze) stosunku prawnego i ustawie, a stwierdzenie naruszenia tych

reguł powinno rodzić skutki określone w art. 5 i art. 58 k.c. Przeniesienie

wymienionych reguł na grunt niniejszej sprawy sprowadza się przede wszystkim do

wprowadzenia następujących kryteriów „zgodności z prawem”, o jakich mowa w art.

16 ustawy o stowarzyszeniach: nazwa stowarzyszenia powinna odpowiadać jego

celowi, nie powinna zawierać informacji nieprawdziwych lub mylących, a także

wprowadzających w błąd co do celu, czy istoty działania stowarzyszenia. Sąd

Okręgowy tymczasem przyjął błędnie, że statut i nazwa stowarzyszenia stanowią

zgodnie z intencją założycieli i członków jedynie o tym, że stowarzyszenie zrzesza

osoby, które twierdzą o sobie, że są narodowości śląskiej.

W ocenie skarżącego analiza poszczególnych zapisów statutu, ich

wzajemnego zestawienia oraz samej nazwy stowarzyszenia wskazuje, że statut

11

oceniany w kontekście zasad współżycia społecznego oraz ustawy o

mniejszościach oraz w kontekście zasad konstytucyjnych, wyrażonych w art. 3, art.

6, art. 58 i art. 83 Konstytucji RP posługując się pojęciem „narodowość śląska”

wprowadza w błąd, sugerując prawne wyodrębnienie narodowości śląskiej.

Skarżący podkreślił, że akcentowany przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym

postanowieniu zapis § 10 statutu zgodnie z którym: „członkiem zwyczajnym

stowarzyszenia może być każda osoba, która złoży pisemną deklarację o poczuciu

przynależności do narodowości śląskiej” odwołuje się do owego „poczucia” - sfery

indywidualnych odczuć, to jednak już pozostałe uregulowania statutu, zawarte w §

8 czy w § 27 oraz sama nazwa stowarzyszenia nie korelują z akcentowanym przez

Sąd Okręgowy elementem indywidualnych odczuć (twierdzenia o sobie) każdego

człowieka, lecz wprost zakładają – niezgodnie z powołaną powyżej ustawą o

mniejszościach narodowych – wyodrębnienie prawnej kategorii tj. narodowości

śląskiej i tym samym wprowadzają w błąd. Na taką interpretacje wskazanych

uregulowań statutu zwracał uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu orzeczeń I PKN

4/98 oraz III SK 20/06. Sąd Najwyższy wskazał m.in., że „nie można deklarować

przynależności do narodu, który nie istnieje”, wskazywał w tym zakresie

uregulowania ustawy o mniejszościach, która zawiera definicję mniejszości

narodowej i wymienia uznane mniejszości narodowe. W ocenie skarżącego pojęcie

„narodowość” jest pochodne od pojęcia „naród”, a naród jako kategoria pojęciowa

wymaga zorganizowanej społeczności. Istnienie zorganizowanej społeczności

mogącej być traktowana jako odrębny naród wymaga, aby tak postrzegał ją

ustawodawca albo inni ludzie. Ustawa o mniejszościach w art. 2 ust. 1 wprost

określa warunki uznania grupy obywateli za mniejszość narodową, a jednym z tych

warunków jest m.in. utożsamianie się z narodem zorganizowanym we własnym

państwie (art. 2 ust. 2 pkt 6 ustawy o mniejszościach). Nie jest bowiem

wystarczające dla przyjęcia istnienia odrębnego narodu śląskiego i narodowości

śląskiej – samo wewnętrzne przekonanie o tym grupy ludzi, czy nawet

deklarowanie takiej narodowości w spisach powszechnych. Naród śląski

(narodowość śląska) nie istnieje w powszechnej świadomości, ani też w

obowiązującym porządku prawnym. Postrzeganie odrębności Ślązaków (językowe,

obyczajowe...) wiąże się raczej z historycznymi regionami (Górny Śląsk, Dolny

12

Śląsk, Śląsk Cieszyński) kraju, a nie z istnieniem „narodu śląskiego”. Wybór

narodowości musi ponadto odnosić się do ukształtowanej w procesie historycznym

i społecznie akceptowanej grupy narodowej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca zawarł wniosek o

„odrzucenie i pozostawienie bez rozpoznania” skargi kasacyjnej Prokuratora

Okręgowego w O.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

W zaskarżonym postanowieniu oddalono apelację Prokuratora od

postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 21 grudnia 2011 r., mocą którego

Sąd Rejonowy postanowił wpisać do rejestru stowarzyszeń „Stowarzyszenie Osób

Narodowości Śląskiej”. W ocenie Sądu Najwyższego organizowanie stowarzyszeń

jest jednym z wyrazów wolności obywatelskich. Oceniając statut stowarzyszenia w

świetle art. 58 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, należy uwzględnić, że

wolność zrzeszania się stanowi równocześnie element zasady ustrojowej - zasady

społeczeństwa obywatelskiego (art. 12 Konstytucji) oraz prawo podmiotowe (art. 58

Konstytucji). Artykuł 12 Konstytucji stanowi: „Rzeczpospolita Polska zapewnia

wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno-

zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych

zrzeszeń oraz fundacji”, a zgodnie z art. 58 Konstytucji „Każdemu zapewnia się

wolność zrzeszania się” (ust. 1); „Zakazane są zrzeszenia, których cel lub

działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą. O odmowie rejestracji lub

zakazie działania takiego zrzeszenia orzeka sąd” (ust. 2).

Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że możliwość zrzeszania się ma na

celu wspólne rozwijanie obywatelskiej aktywności społecznej, gospodarczej,

kulturalnej, a także politycznej. Wspólny czynny udział obywateli w życiu

społecznym może przybierać w konkretnych sytuacjach rozmaitą postać i

konkretne cele wspólnej działalności obywateli są także bardzo różne. W wyroku z

13

dnia 10 kwietnia 2002 r., sygn. K 26/00, Trybunał uznał, że wolność zrzeszania się

stanowi wyraz funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, które dzięki

możliwości samodzielnego tworzenia zrzeszeń zachowuje pewną niezależność od

państwa (OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 18). Szczegółowe przesłanki zrzeszania się

konkretyzuje ustawodawstwo zwykłe. Tworząc określone formy prawne, należy

mieć na względzie przede wszystkim ochronę interesów obywateli, zarówno tych

zorganizowanych, jak i tych, którzy pozostają poza organizacją (por. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 stycznia 2012 r., Kp 10/09 - OTK-A 2012/1/4,

M.P.2012/20).

Należy podzielić stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia, iż niespełnianie przez statut stowarzyszenia warunków określonych

w przepisie art. 14 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach

(jednolity tekst: Dz.U. Nr 70 z 2001 r., poz. 855 ze zm.) oznacza zarówno warunki

określone w tej ustawie, jak i w przepisach Konstytucji RP oraz innych ustawach i

aktach wykonawczych. Badanie przez sąd rejestrowy wymogów określonych w art.

16 ustawy Prawo o stowarzyszeniach polega na dokonaniu ustaleń co do

zgodności statutu z przepisami prawa, spełnienia wymagań ustawowych przez

założycieli, prawidłowości przeprowadzenia zgromadzenia założycielskiego oraz

poprawności wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego.

Zdaniem Sądu Najwyższego nazwa stowarzyszenia pozostawiona jest jego

założycielom (art. 2 ust. 2., art. 9 oraz art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o

stowarzyszeniach), jednak nie może ona wprowadzać w błąd, zwłaszcza co do

istotnych kwestii społecznych oraz wpływających na prawa innych osób. W tym

kontekście należy wskazać, że wbrew wyraźnemu stanowisku zawartemu w

zaskarżonym postanowieniu Sądu Okręgowego w O., pojawiły się (np. w

Internecie) artykuły zawierające konstatację, że Sąd uznał istnienie narodu

śląskiego. Nazwa w/w stowarzyszenia wprowadza więc w błąd co do tej kwestii, co

może wywoływać dalej idące konotacje w aspekcie posługiwania się desygnatem

naród, narodowość i mniejszość narodowa. Może to np. dotyczyć stosowania art.

197 § 1 Kodeksu wyborczego, w myśl którego komitety wyborcze utworzone przez

wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych

mogą korzystać ze zwolnienia list tych komitetów z warunku, o którym mowa w art.

14

196 § 1 (limitu otrzymania co najmniej 5 % ważnie oddanych głosów w skali kraju).

Mogłoby to prowadzić do nieuzasadnionych preferencji i stanowić naruszenie praw

innych osób, które muszą spełnić ten warunek.

Szanując przekonanie części Ślązaków o ich pewnej odrębności,

wynikającej z kultury i regionalnej gwary, nie można jednak zaakceptować sugestii,

iż tworzy się naród śląski, bądź już istnieje - w liczbie kilkuset tysięcy osób, którzy

zadeklarowali taką przynależność w spisie powszechnym. W odczuciu społecznym

Ślązacy są podobną grupą społeczną jak Górale, Kaszubi, Warmiacy, Mazurzy,

Kurpie. Słusznie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd wskazuje na

określenie Konstytucji RP: „My, Naród Polski – wszyscy obywatele

Rzeczypospolitej”, jednak nieprawidłowo sugeruje, że w ustawie o spisie

powszechnym ustawodawca przyjął istnienie narodowości śląskiej. Sąd drugiej

instancji, w ślad za Sądem Rejonowym zwrócił uwagę na pojawienie się pojęcia

„narodowości” w ustawie z dnia 4 marca 2010 r. o narodowym spisie powszechnym

ludności i mieszkań w 2011 r. (Dz.U. Nr 47, poz. 277). W art. 2 pkt 2 tej ustawy

określono, że za narodowość – przynależność narodową lub etniczną rozumie się

deklaratywną, opartą na subiektywnym odczuciu, indywidualną cechę każdego

człowieka, wyrażającą jego związek emocjonalny, kulturowy lub związany z

pochodzeniem rodziców, określonym narodem lub wspólnotą etniczną.

W sposób niezgodny z prawem Sąd jednak stwierdził, że narodowość śląska

znalazła się w liście wyboru przygotowanej, w wykonaniu tej ustawy, przez Główny

Urząd Statystyczny. Na liście tej nie było bowiem „narodowości śląskiej”. Znalazła

się tam natomiast pozycja – inna narodowość.

Z art. 3 Konstytucji wynika, że Rzeczpospolita Polska jest państwem

jednolitym. Nie ma więc w jego ramach autonomicznych jednostek terytorialnych,

czy narodowościowo-terytorialnych. W konsekwencji Polska jest na płaszczyźnie

międzynarodowej jednym podmiotem. Unitarna forma państwa stanowi

konsekwencję faktu, że społeczeństwo polskie jest pod wieloma względami

jednolite. Tak można go określać w sensie narodowym, gdyż ogromna większość

obywateli Polski to osoby narodowości polskiej, inne grupy narodowościowe

stanowią znikomą mniejszość.

15

Dążenie do uzyskania autonomii i poczucia pełnego władztwa osób

„narodowości śląskiej” na terenie Śląska (antycypację czego zawiera § 8 pkt 4

statutu stowarzyszenia), realizowane przy pomocy m.in. manifestacji i akcji

protestacyjnych (co wynika ze statutu stowarzyszenia) należy ocenić jako dążenie

do osłabienia jedności oraz integralności państwa polskiego, co jest sprzeczne z

zasadą wynikającą z art. 3 Konstytucji RP. Dążenie do poczucia pełnego władztwa

osób „narodowości śląskiej” na terenie Śląska można też odczytać jako

naruszające równe traktowanie wszystkich osób zamieszkałych na Śląsku, a także

naruszające równe traktowanie osób narodowości polskiej w zakresie pełnego

władztwa na terenie całego kraju (art. 2 oraz art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 marca 1998 r., I PKN 4/98

(OSNAPiUS 1999 Nr 5, poz. 170) oddalił kasację dotyczącą rejestracji zrzeszenia

pod nazwą „Związek Ludności Narodowości Śląskiej” stwierdzając, że „wolność

wyboru narodowości może być realizowana tylko w odniesieniu do narodów

obiektywnie istniejących, jako ukształtowanych w procesie historycznym”.

Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 20 grudnia 2001 r.

(skarga nr 44158/98) przyjął, że nie jest jego zadaniem wyrażanie opinii na temat,

czy Ślązacy są mniejszością narodową (par. 62). Z analizy obowiązujących

uregulowań prawnych wywiódł jednakże wniosek, że „grupy, które nie były uznane

za mniejszości narodowe w umowach dwustronnych o dobrym sąsiedztwie

powołanych w pkt 53, mogły wyłącznie uzyskać uznanie niebezpośrednio poprzez

procedurę rejestracji stowarzyszeń” (pkt 62 in fine). Z kolei porównanie przepisów

statutu z przepisami wyborczymi skłoniło Trybunał do przypuszczenia, że

zbieżność słów „organizacja”, „mniejszość” i „narodowa” wraz z nazwą

proponowaną dla stowarzyszenia przez skarżących, sprawia wrażenie, że w

przyszłości członkowie stowarzyszenia mogliby, poza zajmowaniem się celami

wyraźnie wymienionymi w programie, aspirować do wystartowania w wyborach.

Trybunał przypomniał, że pluralizm i demokracja są, z natury rzeczy, oparte na

kompromisie, który wymaga różnych ustępstw od jednostek i grup jednostek.

Obywatele muszą czasami być przygotowani na ograniczenie niektórych z ich

wolności, aby zapewnić większą stabilność kraju jako całości. Szczególnie, jeśli

chodzi o system wyborczy, który ma pierwszorzędną wagę dla każdego

16

demokratycznego państwa. W związku z tym uznał, że „w szczególnych

okolicznościach tej sprawy, było rozsądnym ze strony władz działać tak, jak to

uczyniły w celu chronienia systemu wyborczego państwa, systemu, który jest

niezbędnym elementem właściwego funkcjonowania demokratycznego

społeczeństwa w rozumieniu art. 11”. Trybunał w wyroku z 17 lutego 2004 r.

(Gorzelik i inni przeciwko Polsce) nie stwierdził naruszenia art. 11 Konwencji. W

konkluzji przyjął, że w rozpoznawanej sprawie władze polskie odmawiając

rejestracji zrzeszenia pod nazwą „Związek Ludności Narodowości Śląskiej” nie

przeszkodziły w utworzeniu zrzeszenia dla wyrażania i propagowania

charakterystycznych cech mniejszości, lecz jedynie zapobiegły utworzeniu

jednostki prawnej (legal entity), która poprzez rejestrację i nazwę uzyskałaby

specjalny status i związane z nim przywileje w rozumieniu prawa wyborczego.

Odmowa rejestracji musi być uznana jako konieczna w społeczeństwie

demokratycznym.

Sprawa odmowy rejestracji Związku Ludności Narodowości Śląskiej -

Stowarzyszenia Osób Deklarujących Przynależność do Narodowości Śląskiej w K.

zakończyła się oddaleniem skargi kasacyjnej tego Związku postanowieniem Sądu

Najwyższego z dnia 14 lutego 2007 r., III SK 20/06 (OSNP 2008 nr 3-4, poz. 54). W

uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono, że nie można deklarować

przynależności do narodu, który nie istnieje.

Zdaniem Sądu Najwyższego, rozpoznającego obecnie skargę kasacyjną,

należy zaaprobować stanowisko zaprezentowane w w/w judykatach i uznać, że

również wyniki spisu powszechnego przeprowadzonego w 2011 r. nie mogą

implikować poglądu o istnieniu narodu śląskiego. Ponadto nie wynika to z żadnych

przepisów; w szczególności w ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach

narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz.U. Nr 17, poz. 141 ze zm.)

wśród mniejszości narodowych lub choćby etnicznych – nie wymienia się

Ślązaków.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu skargi

kasacyjnej Prokuratora Okręgowego w O., uchylił postanowienie Sądu

Okręgowego w O. z dnia 7 września 2012 r., sygnatura akt […] i przekazał temu

Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania (art. 39815

§1 k.p.c.).