I UK 193/13

Sygn. akt I UK 193/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania S. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 30 stycznia 2013 r.,

zmienia zaskarżony wyrok i oddala apelację organu

rentowego, od którego zasądza na rzecz skarżącego kwotę 120

zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 30 stycznie 2013 r. po rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w K. z dnia 29 lutego 2012 r. przyznającego ubezpieczonemu S. M.

prawo od emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r., zmienił zaskarżony wyrok i oddalił

odwołanie ubezpieczonego od decyzji organu rentowego z dnia 19 kwietnia 2011 r.

odmawiającej mu prawa do emerytury w warunkach szczególnych.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony w okresie od 1 sierpnia 1969 r. do

31 grudnia 1975 r. był zatrudniony w E. S.A. w K. Ze świadectwa wykonywania prac

w szczególnych warunkach z dnia 12 lipca 2005 r. wynika, że w okresie od 18

sierpnia 1969 r. do 15 czerwca 1973 r. ubezpieczony wykonywał pracę w

szczególnych warunkach jako pomocnik operatora sprzętu ciężkiego. W okresie

tego zatrudnienia odbył zasadniczą służbę wojskową od 22 kwietnia 1971 r. do 14

kwietnia 1973 r., a dnia 2 maja 1973 r. ponownie podjął to samo zatrudnienie.

Następnie ubezpieczony był zatrudniony w Krajowym Związku Elektrometalowym

Spółdzielni Pracy w C. na stanowisku dekarza-blacharza od 4 lipca 1983 r. do 30

kwietnia 1985 r. Ze świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach z

dnia 9 marca 2006 r. wynika, że w tym okresie stale w pełnym wymiarze czasu

pracy wykonywał pracę na wymienionym stanowisku.

Decyzją z dnia 19 kwietnia 2011 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu

prawa do emerytury w warunkach szczególnych, ponieważ w dniu 1 stycznia

1999 r. nie legitymował się 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach

wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż udowodnił jedynie 11

lat, 8 miesięcy i 15 dni takiego zatrudnienia. Do tego okresu organ rentowy nie

zaliczył okresów odbywania przez ubezpieczonego służby wojskowej oraz

zatrudnienia na stanowisku dekarza-blacharza.

Po rozpoznaniu odwołania Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję i

przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r.,

zaliczając mu do stażu pracy w szczególnych warunkach zakwestionowane przez

organ rentowy okresy odbywania zasadniczej służby wojskowej oraz zatrudnienia

3

na stanowisku dekarza-blacharza. Odnośnie do tego pierwszego okresu (od 22

kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r.) Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, zgodnie z którym okres

zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy

wymaganego do nabycia emerytury w niższym wieku emerytalnym. Sąd wskazał,

że po zakończeniu służby ubezpieczony powrócił do pracy przed upływem 30-

dniowego terminu do podjęcia zatrudnienia od zakończenia odbywania służby

wojskowej określonego w art. 106 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 44

poz. 220) i nadal wykonywał pracę w szczególnych warunkach. W konsekwencji

okres służby wojskowej w wymiarze 1 roku, 11 miesięcy i 23 dni podlegał zaliczeniu

do pracy w szczególnych warunkach. Tak samo Sąd pierwszej instancji

zakwalifikował zatrudnienie ubezpieczonego w charakterze dekarza-blacharza.

W apelacji organ rentowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7

grudnia 2010 r., I UK 203/10, stwierdzający, że okres zasadniczej służby wojskowej

nie podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, od

którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny

uznał apelację za uzasadnioną, a w konsekwencji zmienił zaskarżony nią wyrok i

oddalił odwołanie ubezpieczonego. Podstawę prawną dochodzonej przez

ubezpieczonego emerytury stanowi art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst

jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po

osiągnięciu wieku emerytalnego określonego w art. 32 tej ustawy, jeżeli w dniu

wejścia w życie ustawy (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli okres zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach

dotychczasowych do nabycia emerytury w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65

dla mężczyzn oraz osiągnęli okresy składkowe i nieskładkowe, od których zależy

prawo do emerytury na podstawie art. 27 ustawy. Przez dotychczasowe przepisy,

należy rozumieć przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

4

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8 poz. 43 ze zm., zwanego

dalej rozporządzeniem z 7 lutego 1983 r.) stosowane w zakresie wskazanym w

art. 32 ustawy emerytalnej. Dodatkowym warunkiem nabycia prawa było

nieprzystąpienie do otwartego funduszu emerytalnego.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w

wyrokach z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06 (OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108) i z

dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09 (LEX nr 590248), że okres zasadniczej służby

wojskowej odbyty w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach

zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym, jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do

tego zatrudnienia. Opowiedział się za poglądem przeciwnym, zawartym w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10 (LEX nr 786370), w

którym przyjęto, że „bez szczególnych regulacji lub uwarunkowań, okres

zasadniczej służby wojskowej nie podlega wliczeniu do okresu zatrudnienia w

szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury

(art. 32 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS)”. W konsekwencji Sąd

Apelacyjny uznał, że okres służby wojskowej ubezpieczonego od dnia 22 kwietnia

1971 r. do dnia 14 kwietnia 1973 r. nie podlegał zaliczeniu do pracy w szczególnych

warunkach. W ocenie tego Sądu, pozytywnej regulacji, że okres zasadniczej służby

wojskowej jest okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze nie ma w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r., które dotyczy

pracowników, a z chwilą podjęcia służby wojskowej nie można mówić o

kontynuowaniu stosunku pracy.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego: 1/ art. 32. ust. 4 ustawy emerytalnej w związku z § 19 ust. 2 oraz § 4

ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. przez uznanie, że okres odbywania przez

niego zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do okresu zatrudnienia

w szczególnych warunkach, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury,

2/ art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7

lutego 1983 r. przez uznanie, że skarżący nie wykazał okresu 15 lat pracy w

warunkach szczególnych, 3/ art. 2 i 32 Konstytucji RP w związku z art. 108 ust. 1

ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej przez uznanie,

5

że okres odbywania zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do

okresów pracy w warunkach szczególnych przy ustalaniu prawa do wcześniejszej

emerytury.

Okolicznością przemawiającą za przyjęciem skargi do rozpoznania jest

potrzeba wykładni art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej w powiązaniu z art. 32 ust. 1 - 3

oraz art. 184 ust. 1 tej ustawy i § 19 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia z 7

lutego1983 r., które wywołują rozbieżności w orzecznictwie „w kontekście

zagadnienia zaliczania okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej podczas

zatrudnienia danego pracownika w tzw. warunkach szczególnych, który to rodzaj

zatrudnienia umożliwia przejście na tzw. wcześniejszą emeryturę na podstawie

art. 184 ustawy o emeryturach i rentach”. Na rozbieżność tę wskazują orzeczenia

powołane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W ocenie skarżącego,

zaaprobowane przez Sąd Apelacyjny stanowisko nie zostało w utrwalone

judykaturze. W „najbardziej aktualnym” orzecznictwie przyjęto bowiem, że okres

służby wojskowej dla żołnierza zatrudnionego przed powołaniem do czynnej służby

wojskowej w warunkach szczególnych, który po zakończeniu tej służby podjął

zatrudnienie w tych samych warunkach, jest nie tylko okresem składowym w

rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emerytalnej, ale także okresem pracy w

szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2012 r., I UK 399/11, LEX nr 1211140, z

dnia 25 lutego 2010 r., II UK 219/09, LEX nr 590248; II UK 219/09, LEX nr 590248

oraz z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 108, a także

liczne analogiczne orzeczenia Sądów Apelacyjnych.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przyznanie skarżącemu prawa do emerytury od dnia 11 stycznia 2011 r.,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie od organu

rentowego na rzecz ubezpieczonego zwrotu kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Skarga kasacyjna zawierała usprawiedliwione podstawy. Rozbieżności

jurysdykcyjne w orzecznictwie Sądów powszechnych, a także Sądu Najwyższego,

zawierające diametralnie rozbieżną wykładnię art. 184 w związku z art. 32 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach, usunęła uchwała powiększonego składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2013 r., II UZP 6/13

(dotychczas niepublikowana), w której przyjęto, że czas zasadniczej służby

wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej (Dz.U. Nr 44, poz. 220, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia

1974 r.) zalicza się - na warunkach wynikających z tego przepisu - do okresu pracy

wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym

(art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.).

W uzasadnieniu tego stanowiska skład powiększony Sądu Najwyższego

uznał, że wymienione przepisy prawa materialnego pozwalają - na warunkach w

nich wymienionych - zaliczać okresy zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy

w szczególnych warunkach, wymaganego do nabycia prawa do wcześniejszej

emerytury. Wprawdzie okres zasadniczej służby wojskowej nie był stricte okresem

zatrudnienia, ponieważ przepisy ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym

obowiązku wojskowym (jednolity tekst: Dz.U. z 1963 r. Nr 20, poz. 108), a także

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. 2012 r., poz. 461) nie zrównywały

okresu zasadniczej służby wojskowej z zatrudnieniem, ale nakazywały zaliczać

okres tej służby do okresu zatrudnienia w zakresie określonych uprawnień. W

rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie miały regulacje prawne sprzed 1

stycznia 1999 r., ponieważ skarżący dochodzi emerytury na podstawie art. 184

ustawy emerytalnej z 1998 r. W tym zakresie i w kwestii zaliczenia okresu

zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach

orzecznictwo Sądu Najwyższego nie było jednolite. O takim zaliczeniu Sąd

Najwyższy pozytywnie orzekał w wyrokach: z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06

(OSNP 2007 nr 7-8, poz.108), z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 215/09 (OSNP 2011

7

nr 15-16, poz. 219), II UK 219/09 (niepublikowany), z dnia 9 marca 2010 r., I UK

333/09 (niepublikowany), z dnia 17 maja 2012 r., I UK 399/11 (niepublikowany), z

dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11 (niepublikowany), z dnia 27 lipca 2012 r., I UK

82/12 (niepublikowany) i z dnia 5 czerwca 2013 r., III UK 87/12 (niepublikowany).

Natomiast odmiennie (negatywnie) Sąd Najwyższy orzekał w wyrokach: z dnia 22

lutego 2007 r., I UK 258/06, (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81), z dnia 11 marca 2009 r.,

II UK 347/08 (niepublikowany), z dnia 8 kwietnia 2009 r., II UK 331/08

(niepublikowany), z dnia 24 kwietnia 2009 r., II UK 334/08, (OSNP 2010 nr 23-24,

poz. 294), z dnia 7 grudnia 2010 r., I UK 203/10 i w postanowieniu z dnia 20

kwietnia 2011 r., I UK 37/11 (niepublikowane). Wszystkie korzystne dla

ubezpieczonych orzeczenia Sądu Najwyższego warunkowały zaliczenie

zasadniczej służby wojskowej od odbycia jej w okresie zatrudnienia, w którym była

wykonywana praca w szczególnych warunkach przed powołaniem pracownika do

odbycia tej służby, która stanowiła naturalną przerwę w zatrudnieniu na stanowisku

pracy w szczególnych warunkach, jeżeli bezpośrednio po odbyciu służby pracownik

powracał do tego samego szczególnego zatrudnienia. Uprawnienie do zaliczenia

zasadniczej służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych warunkach

wyprowadzać należy z przepisów o powszechnym obowiązku służby wojskowej,

czyli z art. 108 ustawy z 1967 r. i z § 5 rozporządzenia wykonawczego Rady

Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i

ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz. 318 ze zm.). Za istotne uważa się także odniesienie

do przepisów o I (pierwszej) kategorii zatrudnienia, określonych w przepisach

dekretu z 1954 r. i ustawy z 1968 r. oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia

(Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) i dalej w związku z § 9 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz.U.

Nr 13, poz. 86 ze zm.) oraz w związku z § 19 ust. 2 aktualnego rozporządzenia z

1983 r. (w związku z art. 32 ust. 4 ustawy z 1998 r.). Według tych rergulacji,

„uprzedni okres zasadniczej służby wojskowej na podstawie takiego ciągu regulacji

jest okresem pracy w szczególnych warunkach”. Dlatego w najnowszych

orzeczeniach Sąd Najwyższy „w większości” przyjmował, że okres służby

wojskowej żołnierza zatrudnionego w warunkach szczególnych (bądź pierwszej

8

kategorii zatrudnienia) przed powołaniem do służby czynnej, który po zakończeniu

tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, jest nie tylko okresem

służby w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 1998 r., ale także okresem pracy w

szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 maja 2012 r., II UK 265/11, 27 lipca

2012 r., I UK 82/12 i z dnia 5 czerwca 2013 r., III UK 87/12).

Podstawy zaliczenia okresu służby wojskowej do okresu pracy w warunkach

szczególnych (pracy w szczególnym charakterze) należy poszukiwać w przepisach

normujących prawo do świadczeń, a zatem w aktualnym stanie prawnym - w

przepisach ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisach rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (wcześniej

w przepisach dekretu z 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin i ustawy z 23 stycznia 1968 r. o

powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin).

Równocześnie, nie powinno budzić wątpliwości, że w tym zakresie znajdą

zastosowanie przede wszystkim przepisy normujące odbywanie zasadniczej służby

wojskowej, a w szczególności przepisy ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony RP, obowiązującej w czasie odbywania służby

przez skarżącego, oraz przepisy wykonawcze do tej ustawy, w tym zwłaszcza

regulacje rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie

szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin. W motywach wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., I UK 126/09, (OSNP 2011 nr 7-8, poz.

112), argumentowano, że okres odbywania zasadniczej służby wojskowej należy

traktować jako okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania

w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, jeżeli zostały spełnione warunki określone w art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w

jego pierwotnym brzmieniu (Dz.U. Nr 44, poz. 220 ze zm.). Z dokonanego w tej

sprawie przeglądu zmieniającego się stanu prawnego wynikało, że zgodnie z art. 6

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, okresami składkowymi są między innymi

okresy czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne

9

albo okresy zastępczych form tej służby (pkt 4), co oznaczało, że okres czynnej

służby wojskowej jest okresem składkowym, mimo że nie jest okresem podlegania

ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu art. 29 ust. 3. Równocześnie i przede

wszystkim okres służby wojskowej z mocy przepisów o powszechnym obowiązku

obrony był traktowany jak okres ubezpieczenia (podlegania ubezpieczeniu) z tytułu

pozostawania w stosunku pracy (zrównany z takim okresem). W aktualnym stanie

prawnym (od 1 stycznia 1999 r. - daty wejścia w życie ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), okres zasadniczej służby wojskowej jest

odrębnym od pracowniczego (art. 1 pkt 1 ustawy systemowej) tytułem

obowiązkowego ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 11 tej ustawy). Okres służby

wojskowej nie jest zatem okresem zatrudnienia w rozumieniu przepisów o

ubezpieczeniu społecznym, ale jest okresem składkowym uwzględnianym do stażu

ubezpieczeniowego. Definicję pojęcia okresu składkowego wprowadziła do

systemu prawa ubezpieczeń społecznych ustawa z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). W art. 2 ust. 1 pkt 3

przewidywała ona, że przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń należało

uwzględniać jako okresy składkowe, między innymi, okresy czynnej służby woj-

skowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne albo zastępczych form tej

służby. Wcześniej podobną regulacje zawierały przepisy dekretu z dnia 25 czerwca

1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Zgodnie z jego art. 7 ust. 1, za okresy zatrudnienia uważane były okresy pracy

wykonywanej na obszarze Państwa Polskiego, jeżeli pracownikowi przysługiwało

za nie wynagrodzenie, przy czym według art. 8 ust. 1 pkt 4 dekretu - do okresów

zatrudnienia wymaganych do uzyskania renty zaliczano między innymi okres służby

w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. Tak samo ta kwestia unormowana

była w ustawie o p.z.e., która za okresy zatrudnienia uznawała okresy

pozostawania w stosunku pracy na obszarze Państwa Polskiego, jeżeli osoby

zatrudnione pobierały w tych okresach wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia

społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa (art. 8 ust. 1), przy czym okresy

10

niezawodowej służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada 1918 r. i służby w

oddziałach powstańczych w powstaniach śląskich w latach 1919-1921 oraz w

powstaniu wielkopolskim (10 ust. 1 pkt 4) były traktowane jako okresy zaliczalne do

okresów zatrudnienia. Podobne rozwiązanie przyjęte zostały w ustawie z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Uznawała

ona za okresy zatrudnienia wymagane do uzyskania świadczeń określonych tą

ustawą - okresy pozostawania w stosunku pracy, w czasie których pracownik

pobierał wynagrodzenie lub zasiłki z ubezpieczenia społecznego: chorobowy,

macierzyński albo opiekuńczy (art. 11 ust. 1). Natomiast okresy służby wojskowej

pełnionej w Wojsku Polskim oraz służby w Milicji Obywatelskiej, organach

bezpieczeństwa publicznego i Służbie Więziennej były uznane za okresy

równorzędne z okresami zatrudnienia (art. 11 ust. 2 pkt 10). W dekrecie z 1954 r.

ustalono (w art. 9 ust. 1) dwie kategorie zatrudnienia pracowników, różnicując wiek

emerytalny według kryterium kategorii zatrudnienia. W wydanym na jego podstawie

- art. 10 ust. 2, rozporządzeniu z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania

pracowników do kategorii zatrudnienia ustalono, że okresy wymienione w art. 8

dekretu (obejmujące również okresy służby w Wojsku Polskim po dniu 1 listopada

1918 r.) zalicza się do wymaganych okresów zatrudnienia tak jak zatrudnienie w II

kategorii, z wyjątkiem tych okresów służby wojskowej, które w myśl obowiązujących

przepisów podlegają zaliczeniu do I kategorii zatrudnienia. Jeżeli jednak pracownik

bezpośrednio przed okresami wymienionymi w art. 8 dekretu wykonywał

zatrudnienie w I kategorii, okresy te zaliczano tak jak zatrudnienie w I kategorii

zatrudnienia (§ 5 rozporządzenia). Na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń

społecznych, okres zasadniczej służby wojskowej nie jest aktualnie i nie był na

podstawie „przeszłych” regulacji, stricte okresem zatrudnienia, ale jego

uwzględnianie do wymaganego wedle regulacji szczególnych stażu

ubezpieczeniowego nie było kwestionowane. Zgodnie z obowiązującym w okresie

odbywania służby wojskowej przez skarżącego art. 108 ust. 1 ustawy o

powszechnym obowiązku obrony (Dz.U. z 1967 r. Nr 44, poz. 220), okres odbytej

zasadniczej lub okresowej służby wojskowej zaliczał się do okresu zatrudnienia w

zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, tym pracownikom,

którzy po odbyciu tej służby podjęli zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w

11

którym byli zatrudnieni przed powołaniem do służby albo w tej samej gałęzi pracy.

Przepis art. 106 ust. 1 tej ustawy ustanawiał obowiązek pracodawcy, który

zatrudniał pracownika w dniu powołania do zasadniczej służby wojskowej, do

zatrudnienia go na poprzednio zajmowanym stanowisku lub na stanowisku

równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz zaszeregowania osobistego jeżeli

w ciągu 30 dni od dnia zwolnienia z tej służby pracownik zgłosił swój powrót do

zakładu pracy w celu podjęcia zatrudnienia. Jedynie „dla porządku” w orzecznictwie

wskazywano, iż przewidziany w art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu

pierwotnym, trzydziestodniowy okres, w którym pracownik miał zgłosić powrót do

pracy u pracodawcy zatrudniającego go przed służbą wojskową, nie był okresem

służby wojskowej ani okresem pracy, dlatego nie podlegał zaliczeniu do okresu

zatrudnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., II UK 125/11,

OSNP 2013 nr 1-2, poz. 18).

Szczegółowe zasady zaliczenia zasadniczej służby wojskowej skarżącego

do okresu zatrudnienia były uregulowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i ich rodzin. Z

jego § 5 ust. 1 wynikało, że pracownikowi, który podjął zatrudnienie po odbyciu

służby, zaliczało się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi

pracy oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania

pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. Rozporządzenie to

zostało uchylone z dniem 1 września 1979 r. przez rozporządzenie Rady Ministrów

z dnia 7 września 1979 r. w sprawie szczególnych uprawnień żołnierzy i osób

spełniających zastępczo obowiązek służby wojskowej oraz członków ich rodzin

(Dz.U. Nr 21, poz. 125). Przepis art. 108 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku

obrony został nieznacznie zmieniony z dniem 1 stycznia 1975 r. przez art. X pkt 2

lit. c ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks pracy,

Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.) i zgodnie z jego nowym brzmieniem, czas odbywania

zasadniczej lub okresowej służby wojskowej wliczał się pracownikowi do okresu

zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem,

jeżeli po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w

12

którym był zatrudniony przed powołaniem do służby. Poważniejsza zmiana

nastąpiła w brzmieniu przepisów ujętym w tekście jednolitym (Dz.U. z 1979 r. Nr 18,

poz. 111). W myśl art. 120 ust. 1, pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni od

zwolnienia z zasadniczej lub okresowej służby wojskowej podjął pracę, czas

odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy,

w którym podjął pracę, w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z Kodeksu

pracy oraz przepisów szczególnych. Pomimo kolejnych zmian redakcyjnych

przepisów o powszechnym obowiązku obrony, zawsze zatem obowiązywała

zasada „wliczania” okresów odbywania zasadniczej służby wojskowej do okresu

zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z wykonywanym

zatrudnieniem, które „przerywał” okres służby wojskowej, w tym do uprawnień

emerytalno-rentowych. Zgodnie art. 1 pkt 39 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o

zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz

o zmianie ustawy o służbie zastępczej (Dz.U. Nr 180, poz. 1496), który nadał nową

treść między innymi art. 120 ust. 3 ustawy i obowiązuje do chwili obecnej,

pracownikowi, który podjął pracę po upływie trzydziestu dni od dnia zwolnienia z

czynnej służby wojskowej, czas odbywania tej służby wlicza się do okresu

zatrudnienia wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień wynikających ze

stosunku pracy, z wyjątkiem uprawnień przysługujących wyłącznie pracownikom u

pracodawcy, u którego podjęli pracę. Do oceny określonego stanu faktycznego, w

tym zrealizowanego przed wejściem w życie ustawy o emeryturach i rentach,

wywołującego określony skutek prawny, należy stosować ówcześnie obowiązujące

przepisy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2013 r., I UK 544/12), w

którym przyjęto, że przy kwalifikowaniu okresu zasadniczej służby wojskowej jako

okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, należy stosować regulacje prawne

obowiązujące w okresie odbywania tej służby. W okresie odbywania służby

wojskowej przez skarżącego (od 22 kwietnia 1971 r. do 14 kwietnia 1973 r.)

szczególne uprawnienia żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową

normował art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony (w jego

pierwotnym brzmieniu) oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada

1968 r. Z przepisów tych wynikała zasada, że pracownikowi, który w prawnie

określonym terminie po zakończeniu służby wojskowej podjął pracę u pracodawcy,

13

u którego był zatrudniony w chwili powołania do tej służby, okres służby podlegał

wliczeniu do okresu zatrudnienia w zakresie szczególnych uprawnień

uzależnionych od wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym

zawodzie. Przepisy te ustanawiały zatem tzw. fikcję prawną, z której wynikało, że

pracownik zatrudniony w szczególnych warunkach, który po zakończeniu czynnej

służby wojskowej powracał do tego samego zatrudnienia w przepisanym terminie,

zachowywał w okresie pełnienia tej służby status zatrudnionego w szczególnych

warunkach w rozumieniu § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. Nie dotyczyło to przypadku, gdy okres zasadniczej służby wojskowej nie

przypadał w okresie takiego szczególnego zatrudnienia. W konsekwencji nie ulega

wątpliwości, że ustawa z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku

wojskowym oraz ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku

obrony Rzeczypospolitej Polskiej regulowały odbywanie zasadniczej służby

wojskowej w przepisach „gwarancyjnych” (odpowiednio art. 125 tej pierwszej oraz

art. 108 ust. 1 tej drugiej) nie tylko dla celów zachowania uprawnień pracowniczych,

poprzez zaliczanie okresów służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości pracy w

danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których zależy

nabycie tych uprawnień (art. 125 ustawy z 1959 r.), ale także w zakresie wszelkich

uprawnień związanych z takim zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu służby wojskowej

pracownik podjął („odzyskał”) zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym

był zatrudniony przed powołaniem do służby (art. 108 ustawy z 1967 r.). Przepisy te

znajdują zastosowanie również w zakresie kwalifikowania takiej służby do okresów

ubezpieczenia społecznego, dlatego odbywanie poborowej („przymusowej”) służby

wojskowej przez skarżącego gwarantowało skarżącemu, po spełnieniu warunków w

niej wskazanych (określonych w art. 106 ust. 1), wliczenie okresu służby wojskowej

do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym

zatrudnieniem pod warunkiem, że po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie w

szczególnych warunkach w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony

przed powołaniem do służby. Według przepisów rozporządzenia wykonawczego z

1968 r., pracownikowi, który podjął zatrudnienie (stosownie do zasad określonych w

§ 1 lub 2), zalicza się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

14

zakresie uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy w danym zakładzie lub gałęzi

pracy oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania

pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. W konsekwencji nie

tylko z gramatycznej, ale także celowościowej i systemowej wykładni tych

przepisów, w sposób niebudzący wątpliwości wynikało, że pod rządem przepisów

ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej oraz wydanego na podstawie jej art. 108 ust. 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie szczególnych

uprawnień żołnierzy, pracownikowi zatrudnionemu przed powołaniem do czynnej

służby wojskowej w warunkach szczególnych (lub I kategorii zatrudnienia), który po

zakończeniu tej służby podjął zatrudnienie w tych samych warunkach, czas

odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem przed powołaniem do służby

wojskowej oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od

wykonywania pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie. W

konsekwencji, taki okres służby wojskowej był nie tylko okresem służby w

rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach, ale także okresem

pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu § 3 i 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., jeżeli dodatkowo uwzględni się wartości

konstytucyjne sygnalizowane w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia

2006 r., III UK 5/06, w którym wskazano, że z wynikającego z art. 85 ust. 1

Konstytucji obowiązku obywatela polskiego obrony ojczyzny oraz z art. 2 i 32 ust. 1

i 2 Konstytucji wynika zakaz ustanawiania takich regulacji ustawowych lub

dokonywania takiej wykładni przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które

dopuszczałyby jakiekolwiek pokrzywdzenie obywatela z powodu wykonywania pu-

blicznego obowiązku obrony ojczyzny.

Skład orzekający podzielił argumentację zawartą w treści oraz w wyżej

zreferowanych motywach uchwały powiększonego składu Sądu Najwyższego, która

została podjęta w celu ujednolicenia orzecznictwa sądów powszechnych (art. 1 pkt

1a i 1b ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst:

Dz. U. z 2013 r. Nr 499), przeto wymagała uwzględnienia przy ponownym

rozpoznaniu sprawy. W konsekwencji w rozpoznanej sprawie Sąd Najwyższy

15

wyrokował jak w sentencji na podstawie art. 39816

k.p.c., orzekając o kosztach

postępowania kasacyjnego w zgodzie z art. 98 k.p.c.