II CSK 121/13

Sygn. akt II CSK 121/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Z. K.

przeciwko K. K.

o wyłączenie wspólnika ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 4 października 2011 r. Sąd Okręgowy w K. z powództwa Z.

K. wyłączył wspólnika K. K. ze spółki „E.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w M. z dniem 23 września 2008 r. Sąd Okręgowy orzekł również, że przejęcie

udziałów wyłączonego wspólnika nastąpi na rzecz powódki za cenę 988 765

złotych wraz z odsetkami w wysokości ustawowej począwszy od dnia 23 września

2008 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że Spółka „E.” została zarejestrowana w 2000 r. Po

dokonanym w 2007 r. umorzeniu 180 udziałów kapitał zakładowy dzielił się na 300

udziałów. W toku procesu dnia 5 maja 2009 r. powódka nabyła od likwidatora spółki

El. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością 116 udziałów w Spółce E. za kwotę

614.800 zł, przez co powiększyła liczbę jej udziałów w kapitale zakładowym w

Spółce E. do 259. Pozostałe 41 udziałów należało do drugiego wspólnika K. K. Na

podstawie dowodu z opinii biegłych z zakresu wyceny nieruchomości oraz

księgowości Sąd Okręgowy przyjął, że rzeczywista wartość 41 udziałów na dzień

doręczenia pozwanemu odpisu pozwu wyniosła 988.756 zł. Podstawę ustalenia

wartości udziałów stanowiła wycena przedsiębiorstwa spółki dokonana metodą

skorygowanej wartości aktywów netto. Poprzedziło ją ustalenie wartości rynkowej

nieruchomości wchodzących w skład przedsiębiorstwa przy zastosowaniu metody

porównawczej. W rezultacie wartość rynkowa przedsiębiorstwa spółki wyniosła

7.234.800 złotych a wartość jednego udziału osiągnęła 24.116 zł. Sąd Okręgowy

uznał, że przyjęcie nominalnej wartości udziału byłoby sprzeczne z treścią art. 266

§ 3 k.s.h. Podobnie Sąd ocenił żądanie powódki ustalenia wartości udziałów według

cen przyjmowanych w obrocie na rynku udziałami spółek z ograniczoną

odpowiedzialnością. Zdaniem Sądu, to, jaką cenę można uzyskać na rynku obrotu

udziałami, nie przesądza o rzeczywistej wartości takiego udziału w odniesieniu do

majątku spółki. Dlatego Sąd nie odniósł się do cen wynikających z umów kupna

sprzedaży udziałów Spółki E., w tym także zawartych przez likwidatora Spółki El.

oraz zawartych przez powódkę z pozwanym K. K. dnia 7 lipca 2004 r. Sąd

Okręgowy podkreślił, że biegły wycenił wartość przedsiębiorstwa brutto i nie było

jego rzeczą ustalanie konsekwencji podatkowych zbycia przedsiębiorstwa.

3

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 listopada 2012 r. oddalił w całości

apelację powódki. Przed odniesieniem się do zarzutu powódki dotyczącego metody

ustalenia ceny przejęcia udziałów Sąd Apelacyjny wskazał, że w złożonej przez

powódkę pozwanemu w pozwie i w kolejnym piśmie procesowym ofercie zakupu

udziałów kwota przejęcia była znacznie bardziej zbliżona do ustalonej przez Sąd,

niż do oferty podtrzymywanej przez powódkę w chwili zamknięcia rozprawy. Sąd

Apelacyjny podniósł, że art. 266 § 3 k.s.h. formułuje nakaz ustalenia rzeczywistej

wartości udziałów w dniu doręczenia pozwu wyłączanemu wspólnikowi, określając

go desygnatem ceny przejęcia. Zdaniem Sądu, decydującym kryterium jest

wierzytelność wspólnika wobec spółki z tytułu jego finansowego zaangażowania w

jej sprawy, jako element równorzędny wartości udziałów, jakie posiada wspólnik.

Wartość ta koreluje, a często zawiera się w wartości rynkowej, ale także częściowo

wynika z wartości bilansowej, w której niektóre elementy ujmowane są w

kategoriach ceny sprzedaży (art. 28 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości). Taką metodę wyceny obrał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16

stycznia 2002 r. (sygn. akt IV CKN 610/00, OSNC 2002/11/138), wskazując, że

ustalenie wartości rzeczywistej przejmowanych udziałów następuje na podstawie

danych z bilansu przy uwzględnieniu wartości zbywczej majątku spółki, zbliżonej do

ceny sprzedaży lub ceny rynkowej. Kryteria ceny sprzedaży lub ceny rynkowej

zostały unormowane w ustawie z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (jedn.

tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 330 ze zm.) jak też w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2010, Nr 102, po. 651 ze

zm.). Jak wskazał Sąd Apelacyjny, przytoczoną metodologię obliczania wartości

udziału w spółce przyjęli biegli powołani w sprawie, którzy sporządzili operaty

szacunkowe. Ponieważ przyjęta wycena nie obejmowała zdarzenia polegającego

na zbyciu składników majątkowych spółki, nie mógł powstać jakikolwiek obowiązek

podatkowy wynikający z ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i

usług (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r., Nr 177, poz. 1054 ze zm.).

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska pozwanej, której zdaniem wycena

wartości udziałów wyłączanego wspólnika powinna być oparta na porównaniu

umów przenoszących własność udziałów Spółki E., w tym także powinna

uwzględniać nabycie udziałów w 2009 r. od Spółki El. Wskazał, że ostatnia

4

sprzedaż została dokonana przez osobę prawną będącą w stanie likwidacji,

co wpływało na ich cenę zbywczą, która nie musi być równa rzeczywistej wartości.

Sąd Apelacyjny podkreślił też, że obrót udziałami ograniczał się tylko do grona

wspólników. Pozostałe transakcje były w ocenie Sądu też nieprzydatne do

określenia ceny przejęcia według stanu na dzień doręczenia pozwanemu odpisu

pozwu, ponieważ zostały dokonane w latach 2001 - 2004.

Powódka wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego.

W ramach podstawy kasacyjnej wymienionej art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. podniosła

naruszenie:

- art. 266 § 3 k.s.h. przez uznanie, że rzeczywista wartość udziału wspólnika

wyłączonego odpowiada wartości bilansowej skorygowanej o wartość

majątku spółki w sytuacji, gdy istnieje bogaty rynek obrotu udziałami spółki,

a tym samym rzeczywista wartość udziału powinna być oparta o analizę

tegoż rynku obrotu udziałów;

- art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie, pomimo iż pozwany zakupił od

powódki 20 udziałów za które zapłacił w 2011 r. kwotę 79.800 złotych;

- art. 29 ust. i art. 43 ust. pkt 10 oraz 10a ustawy o podatku VAT przez ich

niezastosowanie;

- art. 14 § i art. 19 § 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym

od osób prawnych – przez ich niezastosowanie i wyliczenie wartości

przedsiębiorstwa spółki bez uwzględnienia podatku dochodowego od osób

prawnych.

W ocenie skarżącej doszło także do naruszenia prawa procesowego, tj.

- art. 328 § 2 w zw. z art. 391 k.p.c. przez nieodniesienie się do dowodów

w postaci umów kupna sprzedaży udziałów w Spółce E.;

- art. 278 § 1 w zw. z art. 236 k.p.c. przez odstąpienie od powołania biegłego

posiadającego wiadomości specjalne z zakresu wyceny udziałów spółek

kapitałowych i określenia ich rzeczywistej wartości i powołanie w to miejsce

biegłego rzeczoznawcę majątkowego i biegłego ekonomistę księgowego;

5

- art. 232 w związku z art. 227 k.p.c. przez nieuzasadnione oddalenie wniosku

o przesłuchanie w charakterze świadka S. R. wniesionego na okoliczności

dotyczące rzeczywistej wartości udziałów w Spółce E.” w oparciu o istniejący

rynek obrotu tymi udziałami.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i orzeczenie, iż przejęcie 41

udziałów pozwanego nastąpi na rzecz powódki za cenę 217.300 złotych

z odsetkami ustawowymi od dnia 24 września 2008 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kodeks spółek handlowych w art. 266 § 3 nie reguluje wprost metody

wyceny samej spółki jak i wyceny występujących w niej praw udziałowych. Jednak

ustawodawca zawarł w nim pewną wskazówkę. Posłużył się bowiem pojęciem

„rzeczywistej wartości rynkowej udziału”. Rozumieć je należy, jako wartość „realna”,

a więc wartość rynkowa, tj. wartość, jaką wspólnik uzyskałby na rynku, gdyby

sprzedawał przysługujące mu udziały w spółce osobie trzeciej w danym momencie,

przy czym ustawa określa ten moment wyceny na dzień doręczenia pozwu

wspólnikowi, który ma być wyłączony ze spółki. To stwierdzenie stanowi punkt

wyjścia do dalszych rozważań w zakresie wyceny wartości udziałów wspólnika

wyłączonego.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wymienionego wyroku z dnia 16 stycznia

2002 r. wskazał, że włączenie wartości zbywczej majątku spółki, jako metody

szacunku wartości udziałów wyłączonego wspólnika, pozwala na wyważenie

interesów wspólników pozostających i wyłączonych, ale dopiero w sytuacji istnienia

znikomego rynku udziałów albo zupełnego braku obrotu.

Przejęcie udziału lub udziałów, pomimo istnienia oczywistych różnic, jest

czynnością najbardziej zbliżoną do czynności zbycia udziałów, dokonywanej

pomiędzy zbywcą a nabywcą udziałów. Sama spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością nie jest stroną czynności zmierzających do wyłączenia

wspólnika. Środki na pokrycie ceny przejęcia udziałów, inaczej niż w przypadku

uregulowanym w art. 65 § 1 k.s.h. dotyczącym wypłaty udziału po wystąpieniu

wspólnika ze spółki jawnej, nie pochodzą z majątku spółki i skuteczne wyłączenie

6

wspólnika nie łączy się w żaden sposób z uszczupleniem majątku spółki.

Przejęcie udziałów wspólnika ma charakter pochodnego nabycia prawa.

Oświadczenie wspólnika wyłączonego zastępuje orzeczenie sądowe a rola sądu,

poza stwierdzeniem przesłanek do wyłączenia pozwanego wspólnika, ogranicza się

do ustalenia ceny przejęcia udziałów. Jak przyjmuje się w piśmiennictwie,

wyłączenie wspólnika i przejęcie jego udziału ma na celu ochronę spółki przed

nieuchronną degradacją a zatem służy zapewnieniu kontynuacji dotychczasowej

działalności spółki. Ponieważ wyznacznikiem wartości udziałów, które

w rozpoznawanej sprawie ma przejąć powódka, jako jedyny pozostały w spółce

wspólnik, jest ich wartość rynkowa, znaczenie dla ustalenia tej wartości ma cena

sprzedaży, jaką uzyskuje się lub jaką można uzyskać z tytułu obrotu udziałami spółki.

W tym kontekście ma rację skarżąca, zarzucając zaniechanie analizy

kilkudziesięciu umów dotyczących obrotu udziałami Spółki E., jak też oddalenie

wniosku o przesłuchanie świadka S. R. na okoliczność rzeczywistej wartości

udziałów w oparciu o rynek obrotu tymi udziałami. Sąd drugiej instancji nie podjął się

oceny wymienionych umów ze względu na ich szczególny charakter (w odniesieniu

do nabycia udziałów od likwidatora Spółki El.) lub też ze względu na znaczną

odległość czasową zawarcia pozostałych umów do chwili doręczenia pozwanemu K.

K. odpisu pozwu w przedmiotowej sprawie. Brak szczegółowej wiedzy co do treści

pominiętych przez Sąd transakcji nie pozwala na jednoznaczną ocenę ich wpływu na

ostateczną wycenę udziałów wyłączanego wspólnika. Trzeba też podnieść, iż

zawarcie umów kupna sprzedaży udziałów, choćby miało miejsce znacznie

wcześniej zanim został doręczony pozwanemu odpis pozwu w przedmiotowej

sprawie, nie pozbawia a priori tych transakcji waloru istotnego znaczenia dla

rozstrzygnięcia. Wystarczy bowiem odniesienie cen uzyskiwanych w obrocie

udziałami Spółki E. do stanu tej spółki w czasie zawierania umów. Ustalenie w ten

sposób wartości udziałów wspólnika wyłączanego wymaga specjalnej wiedzy.

Dlatego w tym kontekście usprawiedliwione jest stanowisko skarżącej odnośnie

koniecznych kwalifikacji biegłych mających szacować wartość udziałów wyłączonego

wspólnika. Wymaga podkreślenia, że wartość wszystkich wyznaczników ceny

przejęcia udziałów ustala się jednolicie według stanu się na dzień doręczenie pozwu.

7

Dopiero wtedy, gdyby okazało się, że analiza dotyczące dotychczasowych

transakcji udziałami Spółki E. nie daje wystarczających podstaw do ustalenia

wartość udziałów wyłączonego wspólnika, możliwe jest odwołanie się do

innych okoliczności, które mogą mieć znaczenie dla ustalenia rzeczywistej wartości

udziałów. Mogą to być dane wynikające z transakcji udziałami spółek podobnych do

Spółki E. zarówno pod względem rozmiarów jak i rodzaju działalności. Do oceny

Sądu należy, jakie znaczenie nadać propozycjom ceny przejęcia składanym przez

strony w toku postępowania. Takim punktem odniesienia może być także rynkowa

wartość całego przedsiębiorstwa spółki przy uwzględnieniu stanu ogólnego

i finansowego spółki, stopnia rozwoju jej przedsiębiorstwa, pozycji na rynku, klienteli,

a także przy uwzględnieniu wszystkich innych elementów w tym także obciążeń

publicznoprawnych mających znaczenie dla ustalenia wartości przedsiębiorstwa,

które mogą mieć wpływ na ustalenie ceny przejęcia udziałów. Do tych okoliczności

nie odniósł się w pełni Sąd drugiej instancji, pomimo odpowiednich zarzutów

zawartych w apelacji.

Ustalenie ceny przejęcia udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością wymaga specjalnej wiedzy. Jednak wbrew zarzutowi skargi

kasacyjnej, analiza okoliczności związanych z wartością rynkową przedsiębiorstwa

pozostaje w granicach kompetencji biegłego ekonomisty księgowego.

W końcu wobec podniesienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 5

k.c. przez jego niezastosowanie, trzeba zważyć, że ustalenie ceny przejęcia jest

ustawowym obowiązkiem sądu orzekającego wyłączeniu wspólnika i orzeczenie

w tym zakresie, pochodne od samego wyłączenia wspólnika, nie zależy od

złożenia odpowiedniego żądania przez którąkolwiek ze stron procesu zarówno, co do

samej zasady ustalenia ceny przejęcia udziałów, jak i co do wysokości ceny tego

przejęcia. Poza tym należy mieć na względzie, że przejęcie udziałów wyłączonego

wspólnika jest tylko warunkiem skuteczności wyłączenia wspólnika i zależy od woli

pozostałych wspólników lub osób trzecich. Przy takiej konstrukcji prawnej, bez

względu na to, kto obejmie udziały wyłączonego wspólnika wzajemne relacje

pomiędzy przejemcą udziałów a wspólnikiem wyłączonym nie mogą mieć wpływu na

wysokość ustalanej przez sąd z urzędu ceny przejęcia udziałów.

8

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji.

jw