III CZP 73/13

Sygn. akt III CZP 73/13

UCHWAŁA

Dnia 13 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia "T. L." w P.

przeciwko V. B. sp. z o.o. w K.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 grudnia 2013 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w […]

postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2013 r.,

"1. Czy istnienie "uzasadnionego interesu" stanowi przesłankę

materialnoprawną do wytoczenia powództwa o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone?

a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze:

2. Czy uzasadniony interes w wytoczeniu powództwa w sprawie

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone ulega

wyczerpaniu, jeśli w stosunku do pozwanego przedsiębiorcy Prezes

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydał uprzednio

decyzję o uznaniu za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów

i zakazał stosowania praktyki określonej w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1

ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji

i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), w sytuacji gdy w obu

postępowaniach zarzuty dotyczą stosowania przez tego

przedsiębiorcę tych samych postanowień wzorców umów?"

2

podjął uchwałę:

Istnienie „uzasadnionego interesu” nie stanowi przesłanki

materialnoprawnej do wytoczenia powództwa o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone.

3

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację pozwanego V. B. Sp. z o.o. od wyroku

Sądu Okręgowego w W. - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 30

grudnia 2011 r. powziął istotne wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

sformułowane w sentencji swojego postanowienia z dnia 22 sierpnia 2013 r.

Zagadnienie to powstało na tle następującego stanu faktycznego.

Powód Stowarzyszenie „T. L." - w pozwie złożonym w dniu 30 sierpnia 2010

r. - wniósł o uznanie za niedozwolone i zakazanie pozwanej V. B. sp. z o.o.

wykorzystywania w obrocie z konsumentami postanowienia wzorca umowy o

treści: „Każda ze stron zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia drugiej

strony o zmianie adresu wskazanego w umowie, w tym adresów dla doręczeń, pod

rygorem uznania za prawidłowo doręczoną korespondencję kierowaną na adres

dotychczasowy". Postanowienie takie zostało zawarte w pkt 9.2 wzorca umowy pod

nazwą „Przedwstępna umowa ustanowienia odrębnej własności lokalu i

przedwstępna umowa sprzedaży lokalu" dla inwestycji C. V. w W.

Do pozwu powód dołączył decyzję Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji

i Konsumentów z dnia 19 lipca 2010 r., w której organ ten stwierdził naruszenie

przez V. B. zbiorowych interesów konsumentów poprzez stosowanie m.in.

powyższej klauzuli, tożsamej z postanowieniem wpisanym do rejestru wzorców

umowy uznanych za niedozwolone, na podstawie art. 47945

k.p.c.

W odpowiedzi na pozew pozwana V. B. wniosła o odrzucenie pozwu.

Uzasadniając żądanie odrzucenia pozwu, pozwana powołała się na okoliczność, że

wniosła odwołanie od decyzji Prezesa UOKiK uznającej stosowanie przedmiotowej

klauzuli za naruszające zbiorowy interes konsumenta. Skoro jest to sprawa cywilna,

a odwołanie odpowiada funkcji pozwu, to - zdaniem pozwanej - wszczęta w ten

sposób wcześniej sprawa z odwołania od tej decyzji spowodowała zawisłość sporu

dotyczącego uznania powyższej klauzuli za niedozwoloną. Zatem pozew

Stowarzyszenia „T. L." - jako dotyczący tego samego - powinien być odrzucony.

Ponadto pozwana zakwestionowała legitymację procesową powoda do wytoczenia

powództwa w niniejszej sprawie, wskazując na postanowienie preambuły do

4

Dyrektywy 93/13 EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. WE z 1993 r. L 95, s.29), zgodnie z którą uprawnienie do

wszczęcia postępowania dotyczącego warunków umowy muszą posiadać

organizacje, które na podstawie przepisów prawnych Państwa Członkowskiego

mają uzasadniony interes do działania w sprawie. Zdaniem pozwanej, kontrola

dokonywana w sprawie przedmiotowego wzorca przez Prezesa UOKiK wyklucza

istnienie interesu powoda do wytaczania powództwa w niniejszej sprawie.

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w W. - Sąd Ochrony

Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał V. B.

wykorzystywania w umowach z konsumentami postanowienia wzorca umowy o

treści: „Każda ze stron zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia drugiej

strony o zmianie adresu wskazanego w umowie, w tym adresów dla doręczeń, pod

rygorem uznania za prawidłowo doręczoną korespondencję kierowaną na adres

dotychczasowy”.

Rozpoznający apelację pozwanego, który zarzucił naruszenie art. 199 § 1

k.p.c. oraz art. 47938

k.p.c. i art. 3851

k.c. Sąd II instancji wskazał, że z preambuły

dyrektywy nr 93/13/EWG oraz z jej art. 7 wynika, że osoby lub organizacje, które na

mocy prawa krajowego mają uzasadniony interes związany z ochroną

konsumentów, musza posiadać uprawnienie do wszczęcia postępowania

dotyczącego warunków umowy przeznaczonych do ogólnego stosowania

w umowach zawieranych z konsumentami, a w szczególności warunków

nieuczciwych, zarówno przed sądem, jak i przed organami administracyjnymi

właściwymi do rozstrzygania skarg. Ma to umożliwić tym osobom lub organizacjom

podjęcie stosowanych i skutecznych kroków środków w celu zapobieżenia stałemu

stosowaniu takich warunków.

Ponadto Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w celu zapewnienia bardziej

skutecznej ochrony konsumentów, w szczególności ich zbiorowych interesów,

została wydana Dyrektywa 98/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

19 maja 1998 r. (obowiązująca do 2009 r.), w sprawie nakazów zaprzestania

szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów (DZ. U. UE. L.

1998.166.51), mająca charakter procesowy. Obowiązki Państwa Członkowskiego

5

związane z jej wykonaniem sprowadzały się do wprowadzenia do krajowego

porządku prawnego przepisów przewidujących możliwość wytoczenia powództwa

na drodze sądowego postępowania cywilnego lub wystąpienia z wnioskiem do

organu administracji o wszczęcie postępowania administracyjnego w celu wydania

przez sąd wyroku lub przez organ administracji publicznej decyzji administracyjnej,

zawierających w swojej treści nakaz zaniechania (zaprzestania) naruszeń

zbiorowych interesów konsumentów (artykuł 2 dyrektywy).

Jak wskazał Sąd II instancji polski ustawodawca przewidział trzy rodzaje

środków ochrony konsumentów w zakresie stosowania niedozwolonych

postanowień umownych w stosunkach umownych z profesjonalistami - kontrolę

incydentalną, kontrolę abstrakcyjną oraz postępowanie administracyjne w sprawie

o naruszenie zbiorowych interesów konsumentów prowadzone przez Prezesa

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na podstawie art. 24 i n. oraz art. 100

i n. ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów.

We wszystkich tych postępowaniach znajdują zastosowanie art. 3851

-3853

k.c. określające materialnoprawne reguły ochrony konsumentów przed

niedozwolonymi postanowieniami umownymi.

Do wszczęcia postępowania w ramach każdego z powyższych środków

uprawnione są inne podmioty: 1) konsument będący stroną stosunku umownego,

który został zawiązany przez zawarcie umowy z użyciem wzorca zawierającego

niedozwolone postanowienia umowne; 2) w myśl art. 47938

§ 1 i 2 k.p.c., przy

kontroli abstrakcyjnej, każdy kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim

umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone żąda się

pozwem, a także organizacja pozarządowa do której zadań statutowych należy

ochrona interesów konsumentów, w tym również organizacje zagraniczne

z państwa członkowskich Unii Europejskiej; 3) Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji

i Konsumentów w postępowaniu administracyjnym.

Postępowanie w sprawie niniejszej zostało wszczęte w ramach abstrakcyjnej

kontroli postanowień wzorca umownego, przez Stowarzyszenie, do którego zadań

statutowych należy ochrona interesów konsumentów. Jednakże pozwany

kwestionuje legitymację czynną powoda, z uwagi na nieistnienie po jego stronie

6

„uzasadnionego interesu" o jakim mowa w preambule do Dyrektywy Rady EWG

93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r., jak też w art. 7 ust. 2 Dyrektywy, wobec wydania

przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów decyzji stwierdzającej

stosowanie przez pozwanego praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów

przez stosowanie m.in. klauzuli będącej przedmiotem niniejszego postępowania,

a uznanej już wcześniej wobec innego przedsiębiorcy za niedozwolone

postanowienie umowne i wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c.

Zdaniem pozwanego, skoro celem obu postępowań jest wyeliminowanie

zakwestionowanego postanowienia z obrotu, to brak jest uzasadnionego interesu

w prowadzeniu kilku postępowań co do tego samego przedmiotu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, przesłankę istnienia „uzasadnionego

interesu", o jakim mowa jest w art. 7 ust. 2 Dyrektywy Rady EWG 93/13,

uprawniającego organizację pozarządową do wszczęcia postępowania mającego

na celu ochronę interesów konsumentów m.in. w ramach kontroli abstrakcyjnej

postanowień wzorca umowy, można rozumieć dwojako.

Pierwsze rozumienie spełnienia tej przesłanki, które reprezentuje pozwany

oraz która została przyjęta we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Apelacyjnego,

sprowadza się do uznania, że legitymacji procesowej w rozumieniu art. 47938

§ 1

k.p.c. nie można rozpatrywać oddzielnie od legitymacji materialnej, wynikającej

z treści art. 3851

§ 1 k.c. i nast., dotyczących klauzul niedozwolonych. Powództwo

o stwierdzenie tego, że określona klauzula narusza interes konsumenta ma

charakter powództwa o ukształtowanie a nie o ustalenie, co do zasady brak więc

jest podstaw do badania interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. Z istoty

przepisów kodeksu cywilnego odnoszących się do ochrony konsumenta przed

niedozwolonymi klauzulami umownymi wynika jednak, iż ich przedmiotem, innymi

słowy podstawową wartością przez nie chronioną, jest interes konsumenta,

definiowany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za

godne ochrony. Ten interes konsumenta stanowi podstawę legitymacji

materialnoprawnej w rozumieniu art.3851

k.c., tym samym niezbędną, niejako

podstawową i pierwotną przesłankę materialnoprawną dla uwzględnienia

powództwa. Pogląd ten może znajdować uzasadnienie w brzmieniu preambuły i art.

7 powołanej wyżej dyrektywy, która posiłkuje się pojęciem uzasadnionego interesu,

7

istniejącego po stronie organizacji, uprawnionej do wytoczenia powództwa.

Prowadzi to w dalszym toku rozważań a contrario do konstatacji, że brak takiego

interesu konsumenta powoduje brak legitymacji materialnoprawnej po stronie danej

organizacji (stowarzyszenia) do wytoczenia powództwa w przedmiocie

abstrakcyjnej kontroli wzorca w oparciu o treść art. 47938

§ 1 k.p.c. w zw. art. 3851

§ 1 k.c. i nast.

Mając to na względzie można zatem przyjąć, że skoro kwestionowana

klauzula stała się przedmiotem badania Prezesa UOKiK-u, który w nieprawomocnej

decyzji z dnia 19 lipca 2010 r. nr RKR - 11/2010 uznał m.in. jej stosowanie we

wzorcu umownym za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów,

uznając działanie takie za bezprawne i godzące w interesy konsumentów

(postanowienie to zostało wpisane do Rejestru postanowień wzorców umownych

uznanych za niedozwolone) oraz stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem

25 maja 2010 r., to tym samym klauzula ta będzie przedmiotem dalszego badania

w postępowaniu wszczętym na kanwie tej decyzji, od której powód złożył

odwołanie. W konsekwencji interes konsumenta podlegać zatem będzie

rozważeniu i ewentualnemu zaspokojeniu w powyższym postępowaniu, w którym

dojdzie do analizy jego naruszenia i w dalszym toku określenia ostatecznych

konsekwencji dla przedsiębiorcy z tego tytułu. Tym samym brak jest podstaw do

przyjęcia istnienia, zasługującego na ochronę, interesu konsumentów w niniejszym

postępowaniu, zakładającym abstrakcyjną, ponowną kontrolę tegoż samego

wzorca. Nie występuje konieczność ochrony uprawnień obywateli, albowiem będzie

ona miała miejsce w wyżej wskazanym postępowaniu. Innymi słowy, interes

konsumenta (uzasadniony interes w rozumieniu cytowanych przepisów unijnych)

uległ „wyczerpaniu" w powyższym postępowaniu i brak jest podstaw do przyjęcia

jego istnienia w tymże procesie. Implikuje to w świetle wyżej wskazanych rozważań

brak legitymacji czynnej materialnej powodowego stowarzyszenia w rozumieniu art.

3851

§ 1 k.c. w zw. art. 47938

§ 1 k.p.c. do wytoczenia niniejszego powództwa.

Drugie rozumienie spełnienia przesłanki istnienia „uzasadnionego interesu"

sprowadza się natomiast do badania spełnienia przesłanek określonych w przepisie

art. 47938

§ 1 k.p.c., w tym - w odniesieniu do organizacji pozarządowych

(wcześniej organizacji społecznych) - czy zadaniem statutowym takich organizacji

8

jest ochrona konsumentów. Zauważyć bowiem należy, iż ani w preambule, ani

w art. 7 ust. 2 cytowanej Dyrektywy 93/13, nie zostało wyjaśnione, jak należy

rozumieć pojęcie „osoby lub organizacje, które na podstawie przepisów prawnych

państwa członkowskiego mają uzasadniony interes do działania w sprawie",

co powinno uprawniać je do wytaczania powództw dotyczących kontroli

postanowień umownych. Oznacza to, iż określenie kręgu podmiotów

legitymowanych do wszczynania tego rodzaju postępowań zostało pozostawione

ustawodawcy krajowemu, który jednoznacznie uregulował tę kwestię w przepisie

art. 47938

§ 1 i 2 k.p.c. Przepis ten nie wprowadza dodatkowo wymagania istnienia

interesu po stronie takiego podmiotu w rozstrzygnięciu sprawy toczącej się z jego

inicjatywy. W tym kontekście Sąd Apelacyjny podkreślił, że każdorazowo

obowiązek badania istnienia „interesu" (prawnego, ekonomicznego, bądź innego

rodzaju) musi wynikać z przepisu, który statuuje ten wymóg bądź jako przesłankę

procesową, bądź materialną. Ustawodawca, ustanawiając przesłankę istnienia

interesu, jednocześnie przesądza, czy przesłanka ta ma znaczenie jedynie dla

oceny istnienia legitymacji danego podmiotu do udziału w danym postępowaniu,

czy też stanowi przesłankę merytoryczną pozwalającą na uwzględnienie

zgłoszonego roszczenia. W sprawach dotyczących abstrakcyjnej kontroli

postanowień wzorca umowy kwestia legitymacji czynnej regulowana jest przepisem

art. 47938

§ 1 i 2 k.p.c. natomiast w przepisach art. 3851

-3853

k.c. wskazane zostały

przesłanki merytoryczne, spełnienie których przesądza o uwzględnieniu

powództwa. Jedną z merytorycznych przesłanek zawartych w art. 3851

§ 1 k.c. jest

okoliczność, że kwestionowane postanowienie umowne musi rażąco naruszać

interesy konsumentów.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, może budzić wątpliwości, czy stanowisko

reprezentowane przez pozwanego, zgodnie z którym badanie, czy w konkretnej

sprawie istnieje potrzeba ochrony interesów konsumenta, powinno decydować

o legitymacji czynnej powoda, będącego organizacją uprawnioną zgodnie z art.

47938

k.p.c. do występowania z powództwem, da się pogodzić z celami Dyrektywy

93/13. Jej postanowienia zmierzają do zapewnienia jak najszerszej ochrony

konsumentom przed nadużyciami ze strony sprzedawców i dostawców. Wstępne

badanie istnienia interesu po stronie powoda do wystąpienia z powództwem

9

zmierzającym do kontroli abstrakcyjnej wzorca, ewidentnie prowadzi do

ograniczenia możliwości korzystania z tego rodzaju środka prawnego m.in. przez

podmioty, których zadaniem statutowym jest ochrona interesów konsumentów i to

najczęściej bez badania treści samego zakwestionowanego postanowienia.

Ponadto nie można pominąć faktu, że przesłanka istnienia interesu konsumenta

jako podlegającego ochronie w ramach takiego postępowania, rozważana byłaby

dwukrotnie - raz w ramach kontroli na etapie badania legitymacji czynnej, drugi raz

- jako przesłanka merytoryczna służąca ocenie „abuzywności" samego

postanowienia. Teoretycznie nie można wykluczyć, że przy ocenie istnienia

„interesu" po stronie konsumenta na różnych etapach postępowania, sąd mógłby

dojść do wzajemnie sprzecznych wniosków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie, w uzasadnieniu zagadnienia przedstawionego Sądowi

Najwyższemu, Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze,

że polski ustawodawca implementując do naszego porządku prawnego

postanowienia Dyrektywy 98/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

19 maja 1998 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu

ochrony interesów konsumentów (DZ. U. UE. L. 1998.166.51) wprowadził

rozbudowane instrumenty procesowej ochrony konsumentów, dopuszczając obok

cywilnoprawnej kontroli indywidualnej i abstrakcyjnej, także kontrolę

administracyjną. Jak pokazuje sprawa, na kanwie której zostało sformułowane

rozpoznawane zagadnienie, może więc pojawić się konieczność ustalenia

wzajemnych relacji pomiędzy postępowaniami, których zadaniem jest w istocie

realizacja tego samego celu, tj. ochrony konsumenta przed narzucaniem mu

postanowień umownych, które naruszają jego interes. Po drugie, w związku

z istnieniem różnych postępowań, w ramach których może być chroniony interes

konsumenta, pojawia się potrzeba określenia jaką rolę w tych postępowaniach

odgrywa ten interes rozumiany jako zapobieganie stałemu stosowaniu

nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z nim przez sprzedawców

i dostawców. Nie ulega wątpliwości, że może on być brany pod uwagę jako

element oceny zasadności powództwa w sprawach dotyczących niedozwolonych

postanowień umownych, o których mowa w art. 3851

-3853

k.c. Pozwany

10

w rozpoznawanej sprawie, na kanwie której przedstawiono Sądowi Najwyższemu

zagadnienie prawne, dowodzi jednak, że na tle regulacji unijnych i krajowych sąd

powinien przed przystąpieniem do merytorycznej oceny powództwa ustalić, czy dla

ochrony interesu konsumenta powództwo to jest w ogóle dopuszczalne.

Szczególnie widoczne jest to, gdy tak jak na tle rozpoznawanej sprawy interes

konsumenta jest już chroniony poprzez wydanie decyzji przez Prezes Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów, gdyż na skutek odwołania od tej decyzji

sprawę zbada sąd. Zdaniem pozwanego przedsiębiorcy, powód w tej sytuacji nie

ma interesu, aby w postępowaniu które inicjuje, dochodzić ochrony w istocie tego

samego interesu konsumenta, polegającego na tym, aby w umowach

z przedsiębiorcą nie zostały mu narzucone postanowienia umowne, które już

zostały uznane za niedozwolone i wpisane do rejestru prowadzonego przez

Prezesa UOKiK.

W związku z podniesioną przez Sąd Apelacyjny wątpliwością należy przede

wszystkim rozważyć, czy z preambuły do Dyrektywy 93/13 EWG z 5 kwietnia

1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE

z 1993 r. L 95, s.29), a przede wszystkim jej art. 7, wynika potrzeba badania czy

organizacja pozarządowa, do której zadań statutowych należy ochrona interesów

konsumentów, ma legitymację, aby wszczynać proces, którego celem jest uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolony. Innymi słowy, czy o legitymacji

procesowej powoda przesądza tylko to, że jest on organizacją, o której mowa w art.

47938

§ 1 k.p.c., czy też sąd powinien zbadać, przed przystąpieniem do

rozpoznania meritum sprawy, jeszcze jedną okoliczność, mianowicie czy

powództwo z którym występuje organizacja pozarządowa, do której statutowych

zadań należy ochrona konsumentów, rzeczywiście chronić będzie interes

konsumentów, jeżeli interes ten jest już dostatecznie chroniony w rezultacie

podjęcia działań w innym trybie. Czyli, że o legitymacji czynnej przesadza nie tylko

to, że powód jest organizacją uprawnioną do występowania z pozwem na

podstawie art. 47938

k.p.c. ale także to, że interes konsumenta w dalszym ciągu

wymaga ochrony. Jak wynika z art. 7 ust 2 Dyrektywy 93/13, o tym, czy osoby

i organizacje mają uzasadniony interes w tym aby zapobiegać stałemu stosowaniu

nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców

11

z konsumentami decyduje prawo krajowe. Oznacza to, że państwom członkowskim,

a więc także Polsce przyznano kompetencję do decydowania jaka organizacja

będzie miała legitymację do wytoczenia powództwa. Polski ustawodawca skorzystał

z tej kompetencji i w art. 47938

§ 1 k.p.c. wskazał, że legitymację procesową do

wytoczenia powództwa, które uruchamia tzw. abstrakcyjną kontrolę wzorca

umownego ma organizacja pozarządowa, do której zadań statutowych należy

ochrona interesów konsumentów. Z postanowień wspomnianej Dyrektywy, nie

wynika wobec tego, że legitymacja procesowa organizacji pozarządowej, o której

mowa w art. 47938

§ 1 k.p.c., może zależeć jeszcze od spełnienia innych

wymogów.

Dodatkowych wymogów, które miałyby decydować o tym, czy organizacja

pozarządowa, o której mowa w art. 47938

§ 1 k.p.c., ma czynną legitymację

procesową nie można także uzasadnić przepisami k.p.c. Przede wszystkim należy

wskazać, że powództwo o uznanie wzorca postanowień umowy za niedozwolony

nie jest powództwem o ustalenie. Wobec tego nie ma do niego zastosowania art.

189 k.p.c., który przewiduje wymóg wykazania interesu prawnego. Także art. 3851

§ 1 k.c. nie wskazuje na potrzebę badania interesu konsumenta w kontekście

czynnej legitymacji procesowej powoda. Konieczność sięgania po interes prawny,

zgodnie z tym przepisem, jawi się dopiero przy rozpatrywaniu, czy postanowienie

umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie rażąco narusza

jego interes. Potrzeba oceniania przez sąd istnienia interesu prawnego w sprawie

o uznanie wzorca postanowień za niedozwolony mogłaby wynikać wobec tego tylko

w razie wykazania, że ze względu na skomplikowany system ochrony interesu

konsumentów, w konkretnej sprawie wytoczenie powództwa przez organizację

pozarządową, o której mowa w art. 47938

§ 1 k.p.c., jest zbędne. W tym kontekście

rysuje się potrzeba rozważenia, czy wydanie decyzji przez Prezes UOKiK na

podstawie przepisów ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji

i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) nie doprowadziło do tego,

że powództwo wytoczone przez organizację pozarządową (powoda) jest zbędne

bo interesy konsumentów zostały w tym postępowaniu dostatecznie zabezpieczone

przed stałym stosowaniem nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z nimi

przez sprzedawców i dostawców.

12

Przechodząc do oceny tego zagadnienia należy zwrócić uwagę, że zgodnie

z art. 25 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów,

przepisów tej ustawy nie stosuje się do spraw o uznanie wzorca umowy za

niedozwolone. Przepis ten wyraźnie wskazuje, że ocena tego, czy określone

postanowienie wzorca umowy może być uznane za niedozwolone należy do sądu

ochrony konkurencji i konsumentów. Oznacza to, że Prezes UOKiK nie ma

kompetencji, aby uznać, że postanowienie użyte we wzorcu przez danego

przedsiębiorcę jest niedozwolone. Taką interpretację omawianego przepisu

wzmacnia również regulacja zawarta w art. 47938

k.p.c., który legitymację do

wytoczenia powództwa w sprawie abstrakcyjnej kontroli wzorca umowy przyznaje

również Prezesowi UOKiK. Ustawodawca wyraźnie sygnalizuje, że Prezes UOKiK

nie ma samodzielnej kompetencji do oceny, czy postanowienie użyte we wzorcu

umownym przez określonego przedsiębiorcę jest niedozwolone. Rozwiązanie takie

należy uznać za celowe i dobrze określające wzajemne kompetencje różnych

podmiotów, które mogą podejmować działania zapobiegające stałemu stosowaniu

wobec konsumentów niedozwolonych postanowień we wzorcach umownych

wytworzonych przez przedsiębiorcę. Tak regulacja zasługuje na pełną aprobatę,

zważywszy że sprawa o uznawanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone

ma charakter typowo cywilny i wymaga skomplikowanych ocen (wzięcia pod uwagę

interesów stron, sprzeczności z dobrymi obyczajami, określenia charakteru

świadczenia) do których powołany jest sąd, a nie organ administracyjny.

Chociaż co do zasady sprawa wydaje się oczywista, to w związku z dwoma

dodatkowymi przepisami ulega ona wyraźnemu skomplikowaniu. Przepis art. 24

ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje za praktykę

naruszającą zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowień wzorca

umowy, który został wpisany do rejestru postanowień wzorców umownych

uznanych za niedozwolone. Prezes UOKiK, ma kompetencje do tego, aby w formie

decyzji uznać praktykę za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazać

zaniechania jej stosowania. Natomiast, zgodnie z art. 47943

k.p.c., od chwili wpisania

uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru postanowień

wzorców uznanych za niedozwolone, prawomocny wyrok w tej sprawie ma skutek

wobec osób trzecich. Na tle powołanych przepisów przesądzić należy, czy Prezes

13

UOKiK może, tak jak zrobił to w decyzji wobec pozwanego w niniejszej sprawie,

stwierdzić, że postanowienie zawarte we wzorcu, którym posługuje się ten

przedsiębiorca w umowach ze swoimi kontrahentami jest niezgodne

z postanowieniem wpisanym już do rejestru postanowień uznanych za niedozwolone

w postępowaniu wobec innych przedsiębiorców. Dla uzasadnienia takiej kompetencji

Prezesa UOKiK dodatkowo należy dodać, że oceniane postanowienie nie musi być

literalnie zgodne z wpisanym do rejestru ale mieści się w hipotezie takiej klauzuli.

Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie dwóch klauzul powinien bowiem być

zamiar, cel jakiemu mają służyć porównywane postanowienia, a nie tylko ich

dosłowne podobieństwo.

Pierwszą sprawą, która wymaga przesądzenia jest wyjaśnienie co oznacza

użyte w art. 47943

k.p.c. określenie, że prawomocny wyrok stwierdzający uznanie za

niedozwolone postanowienia wzorca umowy ma skutek wobec osób trzecich.

Zarówno w orzecznictwie jak i doktrynie określenie to rozumiane jest dwojako.

Zwolennicy pierwszego poglądu, powołując się na wykładnię literalną tego przepisu,

uznają, że postanowienie uznane za niedozwolone, po wpisaniu go do rejestru nie

może być stosowane nie tylko w stosunkach konkretnego przedsiębiorcy z innymi

konsumentami, ale także wykluczone jest jego stosowanie we wzorcach innych

przedsiębiorców stosowanych w umowach z konsumentami, czyli we wszystkich

stosunkach z konsumentami, w których zostało ono wykorzystane. Tak Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 6 października 2004 r., I CK 162/04 (nie publ.), uchwale

z dnia 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06, (OSNP 2007, nr 1-2, poz. 3), wyroku z dnia

5 czerwca 2007 r., I CSK 117/07, (nie publ) oraz w wyroku z dnia 11 października

2007 r., III SK 19/07 (nie publ.).

Zwolennicy drugiego poglądu, który ma silne wsparcie w doktrynie i nowszym

orzecznictwie Sądu Najwyższego, wskazują, że takie rozumienie „skutku wobec osób

trzecich”, o którym mowa w art. 47943

k.p.c., prowadzi do nadania mu charakteru

normy abstrakcyjnej i generalnej, czyli zrównania go z normą prawną, skoro może

być on skuteczny wobec każdego przedsiębiorcy i każdego konsumenta. Sąd,

szczególnie w świetle zamkniętego w art. 87 Konstytucji katalogu źródeł prawa oraz

określenia organów, którym przysługuje władza ustawodawcze (art. 95), nie ma zaś

kompetencji do stanowienia norm prawnych. Taka wykładnia art. 47943

k.p.c.

14

prowadziłaby do uznania, że jest to przepis sprzeczny z Konstytucją. Zwraca się

także uwagę, że taka wykładnia tego przepisu prowadziłaby do ingerencji w interesy

tych przedsiębiorców, którzy nie brali udziału w postepowaniu sądowym i nie mieli

możliwości obrony swoich praw. Oderwanie, podczas kontroli abstrakcyjnej wzorca

umownego, od konkretnych umów mogłoby także prowadzić do wyeliminowania

niektórych klauzul z obrotu prawnego, nawet w przypadku, gdy ich postanowienia są

zgodne z dobrymi obyczajami i nie naruszają interesów konsumenta. Stanowisko, że

abstrakcyjna kontrola wzorca umownego nie może prowadzić do generalnego

wyłączenia danej klauzuli z obrotu, a w związku z tym, że powaga rzeczy osądzonej

nie może rozciągać się na podobne lub nawet takie same postanowienia

stosowanego przez innego przedsiębiorcę w innym wzorcu, wyraził Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 7 października 2008 r., III CZP 80/08, (OSNC 2009, nr 9, poz.118)

oraz w wyrokach: z dnia 13 maja 2010 r., III SK 29/09, (nie publ.), z dnia 20 września

2013 r., II CSK 708/12, (nie publ.) i w wyroku z dnia 23 października 2013 r., IV CSK

142/12 (nie publ.). Sąd Najwyższy w obecnym składzie zdecydowanie przychyla się

do takiego właśnie rozumienia znaczenia prawomocnego wyroku, o którym mowa

w art. 47943

k.p.c. To, że sąd dokonuje tzw. abstrakcyjnej kontroli postanowienia

wzorca umownego nie oznacza, że kontrola ta może być dokonywana w zupełnym

oderwaniu od konkretnych stosunków prawnych z udziałem przedsiębiorcy, który ten

wzorzec stosuje w umowach z konsumentami. Przepis art. 47943

k.p.c. nie może

także być wykładany w taki sposób, aby stał się podstawą dla sądu kreowania norm

generalnych i abstrakcyjnych, gdyż godzi to wprost w postanowienia Konstytucji

normujące kompetencje do stanowienia norm prawnych.

Przyjęcie, że wpisanie postanowienia wzorca umowy do rejestru postanowień

wzorców umownych uznanych za niedozwolone wobec jednego przedsiębiorcy

nie uprawnia samo przez się do uznania go za niedozwolone wobec

innego przedsiębiorcy określa także wyraźnie wykładnię art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy

15

o ochronie konkurencji i konsumentów. Przepis ten nie uprawnia Prezesa UOKiK do

samodzielnego określenia, czy postanowienie wpisane do wspomnianego rejestru

w związku z wydaniem wyroku przeciwko jednemu przedsiębiorcy mogą być uznane

za takie wobec innego przedsiębiorcy. Nie wystarczy bowiem stwierdzenia, że

oceniane postanowienia łączy ten sam zamiar i cel jakiemu one służą. Jeszcze raz

należy podkreślić, że kontrola abstrakcyjna wzorca umownego nie może być

przeprowadzona w oderwaniu od konkretnych stosunków określonego

przedsiębiorcy z konsumentami a do tego uprawniony jest tylko sąd ochrony

konkurencji i konsumentów, a nie samodzielnie Prezes UOKiK.

Dotychczasowe rozważania prowadzą do wniosku, że w prawie unijnym

i w prawie krajowym brak podstaw do przyjęcia poglądu, iż legitymacja procesowa

organizacji pozarządowej, o której mowa w art. 47938

k.p.c., nie wynika wprost

z tego przepisu lecz sąd powinien dodatkowo badać, czy wytoczenie konkretnego

powództwa służy ochronie uzasadnionych interesów konsumentów. Gdyby okazało

się, że organizacja taka wbrew swojemu statutowi nie działa w interesie

konsumentów, to remedium na to nie jest nadinterpretacja przepisów o klauzulach

abuzywnych, lecz ocena działania takiej organizacji przez powołane do tego organy.

Rozumienie wspomnianych przepisów, w taki sposób, że nakładają one obowiązek

badania w każdej sprawie, czy organizacja pozarządowa, o której mowa w art. 47938

k.p.c., ma interes prawny, mogłoby bowiem prowadzić prostą drogą do ograniczenia

możliwości prowadzenia przez takie organizacje ich statutowej działalności, nawet

gdy wykonują ją prawidłowo i w konsekwencji osłabić ochronę konsumentów, do

czego nie powinien przyczyniać organ specjalnie do tego powołany jakim jest Prezes

UOKiK.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390

k.p.c., orzekł jak w sentencji uchwały.

es