III CZP 74/13

Sygn. akt III CZP 74/13

UCHWAŁA

Dnia 12 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J. K., D. K., S. K.

i B. T.

przeciwko L. S. Spółce Akcyjnej

w M.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 12 grudnia 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przed Sąd Okręgowy w G.

postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2013 r.,

"Czy w sprawie o zapłatę zadośćuczynienia za krzywdę

związaną ze śmiercią osoby bliskiej (art. 446 § 4 k.c.) w razie śmierci

powoda po wytoczeniu powództwa dopuszczalne jest odpowiednie

stosowanie art. 445 § 3 k.c.?"

podjął uchwałę:

W sprawie o zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę

doznaną wskutek śmierci najbliższego członka rodziny (art. 446

§ 4 k.c.) ma zastosowanie art. 445 § 3 k.c.

Uzasadnienie

2

Powodowie J. K., B. K., D. K. i B. T. wystąpili przeciwko L. S. Spółce

Akcyjnej w M. Oddział w Polsce o zapłatę odszkodowania oraz zadośćuczynienie,

w związku ze śmiercią w wypadku samochodowym w dniu 11 września 2011 r. ich

syna i brata, Ł. K.

W toku postępowania zmarł powód B. K., a jako jego następcy prawni zgłosili

się J. K., D. K. i S. K. Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia 21 lutego 2013 r.

umorzył postępowanie z powództwa B. K. co do kwoty dochodzonego przez niego

zadośćuczynienia, w pozostałej części na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.

zawiesił postępowanie z jego udziałem, a następnie podjął je z udziałem jego

następców prawnych. Sąd Rejonowy wskazał, że roszczenie o zadośćuczynienie

wynikające z art. 446 § 4 k.c. ma charakter osobisty i jest ściśle związane

z dochodzącą je osobą. Z tego względu, zgodnie z art. 922 § 2 k.c., nie podlega

dziedziczeniu na zasadach ogólnych, brak też przepisu szczególnego, podobnego

do art. 445 § 3 lub art. 448 k.c., który przewidywałby wyjątek od tej zasady.

Roszczenie to zatem wygasło na skutek śmierci osoby uprawnionej, wobec czego

postępowanie w sprawie w tym zakresie należało umorzyć na podstawie art. 355

§ 1 k.p.c.

Przy rozpoznaniu zażalenia powodów na postanowienie o umorzeniu

postępowania Sąd Okręgowy w G. powziął poważną wątpliwość prawną, którą

przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia postanowieniem z dnia 5

sierpnia 2013 r. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na dominujący w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i sądów powszechnych pogląd, że wejście w życie art. 446 § 4 k.c.

nie stworzyło nowej podstawy roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu krzywdy

spowodowanej śmiercią osoby najbliższej, lecz stanowiło ułatwienie dochodzenia

takiego roszczenia, którego jedyną podstawę prawną stanowił uprzednio art. 448

k.c. W ocenie tego Sądu, przyjęcie, że art. 445 § 3 k.c. nie ma zastosowania do

roszczenia określonego w art. 446 § 4 k.c., znacznie pogarsza sytuację prawną

spadkobierców uprawnionego oraz prowadzi do odmiennej oceny prawnej tych

samych stanów faktycznych. Zdaniem Sądu Okręgowego, ze względu na

podobieństwo roszczeń wynikających z art. 446 § 4 i 445 § 1 i 2 k.c. oraz wyrażoną

3

w art. 2 oraz 32 ust. 1 Konstytucji zasadę demokratycznego państwa prawnego

i równości wobec prawa, zasadne jest odpowiednie stosowanie art. 445 § 3 k.c.

do roszczeń o zadośćuczynienie za śmierć osoby najbliższej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek śmierci osoby najbliższej,

spowodowanej czynem niedozwolonym, uregulowane jest w art. 446 § 4 k.c., który

został wprowadzony do polskiego porządku prawnego w dniu 3 sierpnia 2008 r.

na mocy ustawy z 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2008 r. Nr 116, poz. 731). Pierwowzorem tego

przepisu był art. 166 kodeksu zobowiązań (dalej: k.z.), zgodnie z którym w razie

śmierci poszkodowanego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju

zdrowia, sąd mógł przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego lub instytucji

przez nich wskazanej stosowną sumę pieniężną, jako zadośćuczynienie

za doznaną przez nich krzywdę moralną. Prawo do zadośćuczynienia miało ściśle

osobisty charakter i było niezbywalne (art. 167 k.z.). Na spadkobierców

przechodziło jedynie prawo do zadośćuczynienia za krzywdę doznaną w razie

uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, pozbawienia życia, pozbawienia

wolności lub obrazy czci, i tylko wtedy, jeżeli zostało umownie lub prawomocnym

wyrokiem przyznane za życia poszkodowanego, bądź gdy powództwo zostało

wytoczone za życia poszkodowanego (art. 165 k.z., odpowiednikiem tego przepisu

jest obecnie art. 445 § 3 k.c.).

W okresie powojennym uznawano, że żądanie zadośćuczynienia za krzywdę

moralną na podstawie art. 166 k.z. nie może być uwzględnione, gdy krzywda

ta polega wyłącznie na cierpieniu z powodu utraty osoby bliskiej (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, mająca moc zasady prawnej, z dnia

15 grudnia 1951 r., C 15/51, OSNCK 1953, z. 1 poz. 3 oraz uchwała całej Izby

Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1957 r., I CO 37/56, OSNCK 1958, z. 1,

poz. 2). Po wejściu w życie kodeksu cywilnego i uchyleniu kodeksu zobowiązań

roszczenia przysługujące osobom najbliższym z powodu śmierci bezpośrednio

poszkodowanego regulował art. 446 k.c., który w § 3 przewidywał dla nich

uprawnienie do stosownego odszkodowania, jeżeli na skutek śmierci nastąpiło

4

znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Stanowisko Sądu Najwyższego

w kwestii charakteru szkody określonej w art. 446 § 3 k.c. oraz wynikającego z niej

roszczenia wyraźnie ewoluowało. Początkowo Sąd Najwyższy ujmował ją jako

szkodę o charakterze wyłącznie majątkowym, a na uzasadnienie swego stanowiska

powoływał argumenty natury historycznej, wykazując różnicę między regulacją

kodeksu cywilnego a kodeksu zobowiązań (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

4 września 1967 r., I PR 23/67, OSNPG 1968, nr 2, poz. 14, z dnia 20 lipca 1967 r.,

I CR 53/67, niepubl.; z dnia 25 lipca 1967 r., I CR 81/67, OSNC 1968, z. 3, poz. 48;

z dnia 14 marca 1969 r., I CR 539/68, niepubl.; z dnia 21 lutego 1968 r., I PR 22/68,

niepubl.). W późniejszym czasie zaczęło pojawiać się i utrwalać zapatrywanie,

że odszkodowanie, o którym mowa w art. 446 § 3 k.c., obejmuje nie tylko

niewymierne szkody majątkowe, ale i niemajątkowe, pogorszenie bowiem sytuacji

życiowej może być wynikiem zarówno obiektywnej konieczności zmiany sposobu

zarobkowania lub kształcenia się, czy realizowania w sferze społecznej, jak

i osłabienia lub utraty sił, bólu, czy poczucia osamotnienia, a nawet wstrząsu

psychicznego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 1968 r., I PR

424/67, niepubl; z dnia 27 listopada 1974 r., II CR 658/74, niepubl; z dnia

24 sierpnia 1977 r., IV CR 300/77, niepubl.; z dnia 30 listopada 1977 r., IV CR

458/77, niepubl.). Pogląd ten z czasem stał się dominujący. Odnośnie do

dziedziczności roszczenia przewidzianego w art. 446 § 3 k.c. Sąd Najwyższy

wypowiedział się w uchwale składu siedmiu sędziów - zasadzie prawnej - z dnia

26 października 1970 r., III PZP 22/70 (OSNC 1971, nr 7-8, poz. 120), w której

przesądził, że roszczenie to przechodzi na spadkobierców uprawnionego.

Potrzeba poszukiwania podstawy kompensowania krzywdy doznanej

wskutek śmierci osoby najbliższej poprzez odwoływanie się do art. 446 § 3 k.c.

odpadła wraz z wejściem w życie, z dniem 23 sierpnia 1996 r., zmiany art. 448 k.c.,

zgodnie z którym „w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu,

czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem

zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić

odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie

od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przepis art. 445

§ 3 stosuje się”. W orzecznictwie Sądu Najwyższego uznano, że przepis ten

5

stanowi podstawę do dochodzenia zadośćuczynienia krzywdy moralnej z powodu

śmierci osoby najbliższej, spowodowanie czynem niedozwolonym śmierci takiej

osoby stanowi bowiem naruszenie szczególnego dobra osobistego, jakim jest więź

rodzinna. Uznano ponadto, że najbliższemu członkowi rodziny zmarłego

przysługuje na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c.

zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę także wtedy, gdy śmierć nastąpiła

na skutek deliktu, który miał miejsce przed dniem 3 sierpnia 2008 r., a więc

przed wejściem w życie art. 446 § 4 k.c. (uchwala Sądu Najwyższego dnia

22 października 2010 r., III CZP 76/10,(OSNC-ZD 2011, nr B, poz. 142, stanowiąca

kontynuację linii orzeczniczej przyjętej w wyrokach z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK

149/09, niepubl. i z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD, nr C, poz.

91). Przyjęcie tego stanowiska wymagało oceny znaczenia wprowadzenia do

kodeksu cywilnego art. 446 § 4. Sąd Najwyższy przyjął, że stanowiło to

potwierdzenie już wcześniej dopuszczalnego roszczenia, a ponadto wprowadziło

ułatwienia dowodowe, z ograniczeniem jednak kręgu osób mogących z tych

ułatwień korzystać do najbliższych członków rodziny zmarłego (uchwała z dnia

13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 10). Potwierdził także, iż więź

rodzinna stanowi dobro osobiste i wyjaśnił, że nie chodzi o każdą więź rodzinną, ale

o wyjątkowo silną więź emocjonalną, szczególnie bliską w relacjach rodzinnych,

której zerwanie powoduje ból, cierpienie i rodzi poczucie krzywdy.

Kolejne nowelizacje stanu prawnego oraz przedstawiona ewolucja stanowiska

Sądu Najwyższego nie mogą pozostawać bez wpływu na uznanie, że w sprawie

o zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę doznaną wskutek śmierci najbliższego

członka rodziny (art. 446 § 4 k.c.) zastosowanie znajduje art. 445 § 3 k.c.

Przeciwko tej tezie może przemawiać fakt, że roszczenie o zadośćuczynienie

jest odpowiednikiem roszczenia uregulowanego w art. 166 kodeksu zobowiązań,

który wyraźnie w art. 167 określał, że jest to prawo niezbywalne. Ponadto, roszczenie

to ma osobisty charakter, co może prowadzić do uznania, że nie wchodzi w skład

spadku (art. 922 k.c.), skoro, w przeciwieństwie do art. 445 i 448 k.c., przepis art. 446

§ 4 nie zawiera stwierdzenia, że roszczenie w nim określone przechodzi na

spadkobierców. Argumenty te jednak nie są trafne.

6

Odwołanie się do art. 167 k.z. nie może poważyć tezy o dziedziczności

roszczenia z art. 446 § 4 k.c. z tego względu, że kodeks ten nie zawierał

odpowiednika obecnego art. 448 k.c., nie przewidywał więc zadośćuczynienia za

naruszenie dóbr osobistych, poza pozbawieniem życia, wolności, wywołaniem

rozstroju zdrowia i obrazą czci. Regulacja objęta art. 166 k.z. miała charakter

wyjątkowy, a jej celem było udzielenie ochrony wyłącznie najbliższym członkom

osoby zmarłego lub wskazanej instytucji. Kodeks cywilny natomiast rozszerzył prawo

do zadośćuczynienia na wszystkie przypadki naruszenia dóbr osobistych (art. 23

w związku z art. 24 i 448 k.c.), wyraźnie przy tym wskazując, że roszczenie

o zadośćuczynienie przechodzi na spadkobierców w okolicznościach określonych

w art. 445 § 3.

Okoliczność, że zadośćuczynienie za krzywdę doznaną wskutek śmierci

osoby najbliższej ma ściśle osobisty charakter, również nie podważa tezy

o dziedziczności tego roszczenia. Zgodnie z ogólną zasadą dziedziczenia, w skład

spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, nie należą natomiast do

spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również

prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie

od tego, czy są one spadkobiercami (art. 922 § 1 i 2 k.c.). Prawa osobiste, a więc

ściśle związane z osobą zmarłego, mogą zatem przejść na spadkobierców tylko

wtedy, jeśli takie dziedziczenie dopuszcza ustawa. Takie właśnie rozwiązanie

kwestii dziedziczenia przyjął ustawodawca, gdy chodzi o zadośćuczynienie

za doznaną krzywdę w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia

(art. 445 w związku z art. 444 § 1 k.c.) oraz w razie naruszenia dobra osobistego (art.

448 k.c.). Brak takiej regulacji w art. 446 § 4 k.c. nie oznacza jednak, że określone

w nim roszczenie nie jest dziedziczne. Nie może obecnie ulegać wątpliwości,

że przepis art. 446 § 4 k.c. nie kreuje nowego dobra osobistego, które podlegać ma

odmiennej regulacji, niż wszystkie inne dobra osobiste. Celem wprowadzenia tego

przepisu do kodeksu cywilnego było zwiększenie ochrony ofiar wypadków

komunikacyjnych przez ułatwienie najbliższym członkom rodziny zmarłego

dochodzenia roszczeń o zadośćuczynienie pieniężne rekompensujące im ból,

cierpienie, rozpacz po stracie osoby bliskiej. Nie ma zatem uzasadnienia

twierdzenie, że roszczenie o zadośćuczynienie za naruszenie każdego dobra

7

osobistego (np. w postaci tajemnicy korespondencji, godności, czy prawa

do odbywania kary pozbawienia wolności w nieprzeludnionej celi) może

przechodzić na spadkobierców na podstawie art. 448 w związku z art. 445 § 3 k.c.,

a nie jest to możliwe w wypadku zadośćuczynienia określonego w art. 446 § 4 k.c.

dlatego, że przepis ten, w przeciwieństwie do art. 448, nie odwołuje się do

art. 445 § 3 k.c. Wniosek taki nie znajduje uzasadnienia tym bardziej,

że rodzaj naruszonego dobra ma zupełnie inną rangę, a skutki naruszenia

są nieporównywalnie większe.

Wreszcie, przeciwnej tezy nie może uzasadniać twierdzenie, że przepisy

art. 445 i 448 k.c. obejmują bezpośrednio pokrzywdzonych, a art. 446 § 4 k.c.

dotyczy osoby pokrzywdzonej pośrednio, skoro bezpośrednio pokrzywdzonym jest

zmarły wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia. Jednak osoba

dochodząca zadośćuczynienia za krzywdę nie jest poszkodowana jedynie

pośrednio, ale również może być pokrzywdzona bezpośrednio, bowiem to właśnie

najbliższym członkom rodziny zmarłego została wyrządzona samoistna krzywda,

polegająca na zerwaniu tej szczególnej, bliskiej więzi emocjonalnej łączącej ich

z osobą zmarłą. Najbliższy członek rodziny przeżywa, niekiedy bardzo nasilony, ból

spowodowany śmiercią najbliższej mu osoby, o ile oczywiście łącząca ich więź była

silna i rzeczywiście bliska.

Należy w konsekwencji powyższych rozważań uznać, że art. 446 § 4 k.c.

zawiera normę szczególną w stosunku do ogólnej regulacji dotyczącej

zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych, zawartej w art. 448 k.c.

Skoro zatem przepis art. 446 § 4 k.c. nie reguluje dziedziczności roszczenia,

zastosowanie znajduje art. 448 w związku z art. art. 445 § 3 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.c.).