III CZP 80/13

Sygn. akt III CZP 80/13

UCHWAŁA

Dnia 13 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzyciela Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego

w Ł.

przeciwko dłużnikowi T. K.

o egzekucję świadczenia pieniężnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 grudnia 2013 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Ł.

postanowieniem z dnia 3 września 2013 r.,

"Który z organów sądu powszechnego, prezes sądu czy

dyrektor sądu, jest w postępowaniu związanym z egzekucją

należności sądowych organem właściwym do reprezentacji sądu jako

jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa?"

podjął uchwałę:

Prezes sądu podejmuje czynności za Skarb Państwa

w sprawach o egzekucję grzywien, kar pieniężnych i kosztów

postępowania w sprawach cywilnych.

2

Uzasadnienie

Pracownik Sądu Rejonowego w Ł., umocowany przez dyrektora tego Sądu,

złożył wniosek o egzekucję świadczenia pieniężnego przeciwko dłużnikowi T. K. na

podstawie tytułu wykonawczego w postaci prawomocnego i zaopatrzonego w

klauzulę wykonalności postanowienia o ukaraniu grzywną. Komornik wezwał

wierzyciela do uzupełnienia braku formalnego poprzez załączenie pełnomocnictwa

do złożenia wniosku udzielonego przez osobę uprawnioną, tj. prezesa Sądu

względnie wniosku podpisanego osobiście przez prezesa. W zakreślonym terminie

brak nie został uzupełniony, wobec czego komornik sądowy przy Sądzie

Rejonowym w Ł., zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2013 r., zwrócił wniosek i tytuł

wykonawczy. Skarga wierzyciela na tę czynność komornika została oddalona

postanowieniem z dnia 26 czerwca 2013 r. Sądu Rejonowego w Ł., który przyjął, że

prezes sądu, a nie jego dyrektor jest właściwym organem uprawnionym do

reprezentowania Skarbu Państwa w sprawie o egzekucję na rzecz Skarbu Państwa

grzywien, kar pieniężnych, opłat sądowych i kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy w Ł., rozpoznając zażalenie wierzyciela od postanowienia

Sądu Rejonowego z dnia 26 czerwca 2013 r., powziął poważne wątpliwości

prawne, którym dał wyraz w zagadnieniu ujętym w przedstawionym na wstępie

postanowieniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne dotyczące określenia właściwego organu

uprawnionego do reprezentowania Skarbu Państwa jako wierzyciela

w postępowaniu egzekucyjnym wszczętym w celu wyegzekwowania należności

sądowych opiera się na założeniu Sądu Okręgowego, że mają w nim zastosowanie

przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2006 r. w sprawie

egzekucji grzywien, kar pieniężnych, opłat sądowych i kosztów postępowania

w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 42, poz. 288, dalej: „rozporządzenie

z 9 marca 2006 r.”). Wątpliwość Sądu drugiej instancji wynika bowiem stąd,

że przepis § 3 rozporządzenia, który przewiduje, że polecenie wszczęcia egzekucji

grzywien i kar pieniężnych i innych kosztów postępowania w sprawach cywilnych,

a także opłat sądowych i innych kosztów postępowania w sprawach cywilnych

3

wydaje sąd, załączając tytuł wykonawczy, pochodzi z okresu, kiedy była inna niż

obecnie regulacja dotycząca organów sądów.

Zagadnienie dotyczące sposobu reprezentacji Skarbu Państwa

w postępowaniu o egzekucję grzywien, kar pieniężnych, opłat sądowych oraz

kosztów postępowania w sprawach cywilnych było już, po przedstawieniu przez

Sąd Okręgowy pytania prawnego, przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego

w uchwale z dnia 10 października 2013 r., III CZP 49/13 (BSN 2013, nr 10, poz. 6),

w której przyjęto, iż w takich sprawach organem właściwym do reprezentacji Skarbu

Państwa jest prezes sądu, a nie jego dyrektor. Stanowisko to podziela również

Sąd Najwyższy w obecnym składzie.

W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r.,

III CZP 86/09 (OSNC 2010, nr 5, poz. 70) - podjętej w stanie prawnym

obowiązującym przed zmianami ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju

sądów powszechnych (obecnie jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 427, dalej: „u.s.p.”)

dokonanymi z dniem 1 stycznia 2013 r. ustawą z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie

ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 203, poz. 1192, dalej: „ustawa zmieniająca u.s.p.”) - wyjaśniono,

że w sprawach toczących się na podstawie przepisów rozporządzenia z 9 marca

2006 r. ze względu na zawarty w nim przepis w § 3, wierzycielem nie jest konkretny

sąd tylko Skarb Państwa, wobec czego nie mają w nich zastosowanie przepisy

zawarte w art. 796 i art. 797 k.p.c., przewidujące możliwość wszczęcia egzekucji na

żądanie sądu pierwszej instancji, lecz art. 67 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Powołano

się przy tym na argument wynikający z poprzednio obowiązujących regulacji

zawartych w art. 40 ust. 2 i art. 45 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 167,

poz. 1191) - zachowujący mimo ich uchylenia wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 14 maja 2009 r., K 21/08 (OTK-A Zb. Urz. 2009, nr 5, poz. 67) walor

argumentacyjny - w treści których użyto zwrotu „sprawy o egzekucję wszczęte

na wniosek Skarbu Państwa, w tym na polecenie sądu lub prokuratora”. Wskazane

wyżej regulacje uzasadniały wniosek, że ustawodawca traktuje egzekucję wszczętą

na polecenie sądu jako egzekucję wierzytelności Skarbu Państwa, nie zaś jako

egzekucję wierzytelności przysługującej konkretnemu sądowi, jako jednostki

4

organizacyjnej Skarbu Państwa działającej według kwalifikacji ustawy o finansach

publicznych w formie jednostki budżetowej. Z tego też powodu w postępowaniu

egzekucyjnym wszczętym na polecenie sądu znajduje zastosowanie przepis art. 67

§ 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Zgodnie z art. 67 § 2 k.p.c., za Skarb Państwa podejmuje czynności

procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże

się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej. W zakresie

określonym odrębną ustawą czynności procesowe podejmuje Prokuratoria

Generalna Skarbu Państwa. Przepis ten poprzez art. 13 § 2 k.p.c. ma odpowiednie

zastosowanie do postępowania egzekucyjnego, w którym jako wierzyciel występuje

Skarb Państwa. Wymaga więc wyjaśnienia do kompetencji, którego z organów

uprawnionego do reprezentowania sądu należy dochodzenie należności, do których

mają zastosowania przepisy rozporządzenia z dnia 9 marca 2006 r.

Według art. 21 § 1 pkt 1 u.s.p., w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą

u.s.p., organami sądów są: w sądzie rejonowym – którego dotyczy przedstawione

zagadnienie prawne - prezes sądu i dyrektor sądu z zastrzeżeniem § 1a, według

którego dyrektora sądu powołuje się w sądzie rejonowym, w którym jest co najmniej

piętnaście stanowisk sędziowskich. W sądach rejonowych, w których nie powołano

dyrektora sądu, zadania dyrektora sądu wykonują dyrektorzy przełożonych sądów

okręgowych. Według art. 22 § 1 u.s.p., prezes sądu kieruje i reprezentuje sąd na

zewnątrz, z wyjątkiem spraw należących do kompetencji dyrektora sądu,

a w szczególności: a) kieruje działalnością administracyjną sądu, w zakresie

wskazanym w art. 8 pkt 2, b) jest zwierzchnikiem służbowym sędziów, referendarzy

sądowych oraz asystentów sędziów danego sądu, c) powierza sędziom

i referendarzom sądowym pełnienie funkcji i zwalnia z ich pełnienia, chyba że

ustawa stanowi inaczej; 2) dokonuje analizy orzecznictwa w kierowanym sądzie

pod względem poziomu jego jednolitości i informuje sędziów o wynikach tej analizy,

a w razie stwierdzenia istotnych rozbieżności w orzecznictwie informuje o nich

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego; 3) pełni inne czynności przewidziane

w ustawie oraz przepisach odrębnych. Kompetencje dyrektora sądu określone

zostały w art. 31a § 1 u.s.p. i obejmują m.in. wykonywanie zadań przypisanych na

podstawie odrębnych przepisów, kierownikowi jednostki w zakresie finansowym,

5

gospodarczym, kontroli finansowej, gospodarowania mieniem Skarbu Państwa

oraz audytu wewnętrznego w tych obszarach oraz reprezentowanie Skarbu

Państwa w zakresie powierzonego mienia i zadań sądu. Z art. 179 § 1 u.s.p. wynika

także, iż dyrektor sądu jest organem kierującym gospodarką finansową sądu.

Według przedstawionych wyżej przepisów, kompetencje dyrektora sądu, jako

organu sądu, mają charakter wyjątkowy. Co do zasady przysługują one prezesowi

sądu. Z tej przyczyny przepisy określające zakres kompetencji dyrektora jako

organu sądu muszą podlegać interpretacji ścisłej, zgodnie z zasadą exceptiones

non sunt extendendae. Należy więc ocenić, czy dochodzenie należności sądowych

jest objęte jedną z wymienionych wyżej kompetencji dyrektora sądu. W przeciwnym

przypadku, organem uprawnionym do ich dochodzenia w postępowaniu

egzekucyjnym będzie prezes sądu.

Według art. 31a § 1 pkt 5 u.s.p., dyrektor reprezentuje Skarb Państwa

w zakresie powierzonego mienia i zadań sądu. Chodzi przy tym o zadania sądu

związane z powierzonym mieniem dla funkcjonowania konkretnego sądu jako

jednostki budżetowej dla realizacji jego zadań, nie zaś o zadania sądu związane

z wykonywaniem wymiaru sprawiedliwości i ochrony prawnej, o których mowa art. 1

§ 2 i 3 u.s.p. Treść art. 31a § 1 pkt 5 u.s.p. uzasadnia wniosek, że kompetencja

dyrektora sądu dotyczy czynności związanych z gospodarowaniem powierzonymi

danej jednostce składnikami mienia służącymi wykonywaniu zadań tego sądu.

Ponieważ ustawa nie definiuje pojęcia powierzonego mienia należy w drodze

analogii uwzględnić regulację o podobnej treści zawartą w art. 17 ust. 1 ustawy

z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących

Skarbowi Państwa (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1224), według którego

kierownicy urzędów państwowych, w rozumieniu przepisów o pracownikach

urzędów państwowych, reprezentują Skarb Państwa w odniesieniu do

powierzonego im mienia i w zakresie zadań tego urzędu. Według przyjmowanej

wykładni tego przepisu, obejmuje to kompetencję kierowników urzędów

państwowych do reprezentowania Skarbu Państwa w czynnościach

podejmowanych w odniesieniu do składników mienia powierzonego danemu

urzędowi niezbędnego do wykonywania jego zadań. W wyżej przyjętym znaczeniu

nie można zaliczyć wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu należności sądowych

6

jako składnika mienia powierzonego danemu sądowi, a w konsekwencji

dochodzenia jej w postępowaniu egzekucyjnym do czynności związanych z

gospodarowaniem składnikami mienia powierzonymi sądowi dla wykonywania jego

zadań. Z przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 885 ze zm.) oraz ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz.

594 ze zm., dalej: „u.k.s.c.”), wynika bowiem, że należności sądowe obejmujące

grzywny, kary pieniężne, opłaty sądowe i koszty postępowania są

wierzytelnościami Skarbu Państwa, a nie sądu, który wydał orzeczenie, z którego

one wynikają. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 pkt 1 ustawy o

finansach publicznych, środkami publicznymi są dochody publiczne, w tym z

tytułów danin i innych dochodów publicznych, co obejmuje także należności

sądowe. Według natomiast art. 119 u.k.s.c., należności sądowe są należnościami

Skarbu Państwa z tytułu nieuiszczonych kosztów sądowych oraz grzywien

orzeczonych w postępowaniu cywilnym.

Do odmiennego wniosku nie prowadzi także analiza art. 179 § 1 u.s.p.,

według którego dyrektor sądu jest organem kierującym gospodarką finansową

sądu. Ustawa nie precyzuje bliżej pojęcia gospodarki finansowej sądu,

co uzasadnia jego ścisłą wykładnię, wyłączającą z jego zakresu kompetencję

dyrektora do reprezentowania Skarbu Państwa, jako wierzyciela, w postępowaniu

o egzekucję należności sądowych. Kompetencji takiej nie można także

wyprowadzić z treści przepisów wykonawczych zawartych w rozporządzeniu

Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie szczegółowych zasad

prowadzenia gospodarki finansowej i działalności inwestycyjnej sądów

powszechnych (Dz.U. z 2012 r., poz. 1476) - wydanych na podstawie delegacji

zawartej w art. 179 § 5 u.s.p., które jedynie doprecyzują zadania dyrektora

związane z gospodarką finansową sądu.

Powyższe rozważania uzasadniają konkluzję, że dochodzenie należności

sądowych nie zostało powierzone do zadań dyrektora sądu, w konsekwencji należy

do kompetencji prezesa sądu. Wniosek ten uzasadniają także argumenty

wynikające z wykładni systemowej i funkcjonalnej. W § 7 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 9 marca 2006 r. przewidziano kompetencję prezesa sądu

7

rejonowego do podjęcia określonej czynności w postępowaniu egzekucyjnym, co

składnia do wniosku, że jest on organem reprezentującym sąd w postępowaniu

egzekucyjnym. Koreluje to z przepisami zawartymi w art. 119 -125 u.k.s.c., według

których do kompetencji prezesa sądu właściwego do ściągnięcia należności należy

odraczanie, umarzanie lub rozkładnie na raty należności sądowych (art. 124).

Byłoby rozwiązaniem nieracjonalnym i dysfunkcyjnym przyznanie kompetencji do

prowadzenia postępowania egzekucyjnego o te należności do kompetencji

dyrektora sądu przy jednoczesnym zastrzeżeniu prezesowi sądu wskazanych wyżej

uprawnień.

Przyjętej wykładni nie wykluczają również założenia, jakie ustawodawca

zamierzał osiągnąć ustawą zmieniającą u.s.p., tj. wprowadzenie modelu

menadżerskiego zarządzania w sądownictwie i co się z tym wiąże nowego ujęcia

statusu i zadań dyrektora oraz prezesa sądu. Według tych założeń,

odzwierciedlonych w uzasadnieniu projektu ustawy (druk nr 3655/VI kadencja

Sejmu), na dyrektorach sądów miała spoczywać odpowiedzialność za zapewnienie

i sprawne funkcjonowanie infrastruktury sądu oraz efektywne zarządzanie

zasobami personelu pomocniczego, a więc odpowiedzialność za zapewnienie

sędziom i innym pracownikom warunków umożliwiających sprawne wykonywanie

przez nich pracy. Z powołanego dokumentu nie wynika zamiar ustawodawcy

rozszerzenia kompetencji dyrektorów sądów do dochodzenia wierzytelności Skarbu

Państwa niezwiązanych bezpośrednio z mieniem Skarbu Państwa przydzielonym

konkretnemu sądowi w celu wykonywania zadań związanych z wymiarem

sprawiedliwości i ochroną prawną.

Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., podjęto

uchwałę, jak na wstępie.