III UK 15/13

Sygn. akt III UK 15/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSA Magdalena Kostro-Wesołowska (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania I. R.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o wcześniejszą emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 lipca 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 16

października 2008 r. oddalił apelację wniesioną przez ubezpieczoną I. R. od wyroku

Sądu Okręgowego w R. z dnia 16 kwietnia 2008 r., oddalającego odwołanie

2

ubezpieczonej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19

października 2007 r. i z dnia 27 lutego 2008 r. Decyzjami tymi Zakład Ubezpieczeń

Społecznych wznowił postępowanie w sprawie uprawnienia do wcześniejszej

emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem, po uprzednim stwierdzeniu braku prawa do

tak określonego świadczenia, z uwagi na ujawniony na podstawie nowych

okoliczności faktycznych stan zdrowia dziecka, które nie wymagało stałej opieki. W

podstawie prawnej podjętych przez organ rentowy decyzji, a następnie w podstawie

rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji powołane zostały: art. 114 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227, aktualnie jednolity

tekst: Dz.U. z dnia 4 grudnia 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej jako ustawa o

emeryturach i rentach), jak również § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15

maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149).

Uzasadnienie wyroku z dnia 16 października 2008 r. nie zostało przez Sąd

Apelacyjny sporządzone wobec niezłożenia stosownego wniosku.

W dniu 26 marca 2012 r. do Sądu Okręgowego w R. wpłynęła skarga

ubezpieczonej I. R. o wznowienie postępowania zakończonego powyższym

wyrokiem. Skarżąca przy wskazaniu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28

lutego 2012 r., sygn. akt K 5/11, (Dz.U. Nr 28, poz. 251), stwierdzający

niezgodność art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z art. 2 oraz art. 67

ust. 1 Konstytucji RP, domagała się ponownego przyznania prawa do emerytury z

tytułu opieki nad dzieckiem.

Sąd Okręgowy uznał się niewłaściwym do rozpoznania skargi, którą

postanowieniem z dnia 28 marca 2012 r. przekazał do rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Organ rentowy wnosił o oddalenie skargi o wznowienie postępowania.

Wyrokiem z dnia 25 lipca 2012 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił skargę o wznowienie postępowania zakończonego

prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w z dnia 16 października 2008 r.

Sąd Apelacyjny podniósł, że utrata mocy obowiązującej art. 114 ust. 1a

ustawy o emeryturach i rentach, na który to przepis organ rentowy powołał się w

3

odpowiedzi na odwołanie od decyzji w przedmiocie ponownego ustalenia prawa do

świadczenia emerytalnego, uzasadnia przyjęcie istnienia ustawowej przesłanki

wznowienia postępowania, co jednak nie stanowi automatycznie o zasadności

skargi, ale przesądza o ponownym rozpatrzeniu sprawy z pominięciem usuniętego

z porządku prawnego z dniem 8 marca 2012 r. art. 114 ust. 1a ustawy o

emeryturach i rentach.

Sąd Apelacyjny wskazał, że decyzje organów rentowych nie mają charakteru

konstytutywnego, lecz jedynie charakter deklaratoryjny i mimo swej ostateczności

nie tworzą prawa, a więc nie korzystają również z powagi rzeczy osądzonej

przynależnej jedynie prawomocnym wyrokom sądowym. Prawo do świadczeń lub

ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek zainteresowanego, jak

również z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawnione nowe okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które

mają wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokość. Powyższe unormowanie

wynika z art. 114 ustawy o emeryturach i rentach. Takiej weryfikacji poddane są

zatem prawomocne decyzje emerytalno-rentowe obiektywnie sprzeczne z

ukształtowanym z mocy prawa stanem uprawnień emerytalno-rentowych. Wzgląd

na samoistny i pełny charakter wskazywanego uregulowania prowadzi do wniosku,

że ustanawia ono autonomiczną instytucję prawa ubezpieczeń społecznych,

niebędącą zatem wznowieniem postępowania sądowego w trybie Kodeksu

postępowania cywilnego, nieposiadającą także charakteru wznowienia

administracyjnego według Kodeksu postępowania administracyjnego. Powyższa

instytucja jest instrumentem pozwalającym na przywrócenie stanu zgodnego z

prawem. Ma ona na celu wyeliminowanie wad materialnoprawnych, czyli uchybień

organu rentowego w zakresie rozstrzygania o faktach warunkujących nabycie

prawa do świadczeń, jak również zaniedbań ubezpieczonych. Zasadności

wzruszalności prawomocnych decyzji rentowych nie kwestionuje również

orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W uzasadnieniu wyroku w

sprawie Moskal przeciwko Polsce z 15 września 2009 r., Nr 1/03/2010 (w sprawie o

tożsamym charakterze prawnym w odniesieniu do utraty emerytury Ewk) Trybunał

uznał bowiem, iż w zakresie konstrukcji praw ekonomicznych i socjalnych

ustawodawcy i sądom krajowym powinien zostać pozostawiony szeroki margines

4

oceny tego, co leży w „interesie publicznym”. Co do zasady nie powinno odmawiać

się organom władzy publicznej możliwości weryfikacji błędów nawet tych, które

wynikają z własnych zaniedbań tych organów. Także Trybunał Konstytucyjny w

uzasadnieniu wyroku w sprawie K 5/11 wskazał, że w „pewnych wypadkach błąd

organu rentowego może stanowić podstawę wzruszenia prawomocnej decyzji”.

Sąd przypomniał ponadto, iż przepis art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i

rentach dodany przez art. 1 pkt 25 ustawy zmieniającej tę ustawę z dniem 1 lipca

2004 r. - uznany za niekonstytucyjny wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia

28 lutego 2012 r., K 5/11 - rozszerzał przesłanki weryfikacji prawomocnych decyzji

rentowych w trybie ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości

wynikające z art. 114 ust. 1. W tym normatywnym ujęciu poszerzona i odrębna od

wznowienia postępowania administracyjnego konstrukcja ponownego ustalenia

prawa do świadczenia emerytalnego lub rentowego umożliwiała ponowne ustalenie

prawa do świadczenia w przypadku stwierdzenia, iż przedłożone do wniosku

dowody nie dawały podstaw do ustalenia prawa do emerytury lub renty albo ich

wysokości. Powołany przepis stanowił zatem dodatkową przesłankę weryfikacji

decyzji, niezależną od przesłanek przewidzianych w art. 114 ust. 1. Trybunał

Konstytucyjny, jak wynika z uzasadnienia wyroku z dnia 28 lutego 2012 r., przyjął

za punkt wyjścia przy ocenie kwestionowanego przepisu jego werbalne brzmienie

(stanowiące podstawę weryfikacji decyzji emerytalno-rentowych na niekorzyść

świadczeniobiorców w sytuacji wyłącznie odmiennej oceny przedłożonych

dowodów). Sąd Apelacyjny zauważył przy tym, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego na tle stosowania art. 114 ustawy, jeszcze przed wydaniem przez

Trybunał Konstytucyjny przedmiotowego wyroku, przyjęło się, że zarówno w

przypadku przewidzianym w art. 114 ust. 1, jak i w przypadku określonym w art.

114 ust.1a, koniecznym do weryfikacji prawa do świadczenia było pozyskanie

nowych dowodów lub ujawnienie nieuwzględnionych okoliczności mających wpływ

na to prawo (wyrok z 13 stycznia 2008 r., I UK 195/07).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, jak przyjął Sąd Apelacyjny, należało

zatem przesądzić, która z przesłanek określonych w art. 114 ustawy stanowiła

podstawę ponownej oceny uprawnienia skarżącej do wcześniejszej emerytury z

tytułu opieki nad dzieckiem. Analizując przebieg postępowania w przedmiotowej

5

sprawie, tak przed organem rentowym jak i sądami obu instancji, Sąd Apelacyjny

doszedł do wniosku, że podstawy weryfikacji uprzednio przyznanej emerytury nie

stanowiła odmienna ocena dowodu, lecz okoliczności nieznane organowi

rentowemu dotyczące stanu zdrowia dziecka, w szczególności uzyskana

dokumentacja medyczna. W ponowionym postępowaniu organ rentowy dążył do

ustalenia, czy te nowe okoliczności mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej

ustaleń, przy czym Sąd zastrzegł, że ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub

ich wysokości nie jest uzależnione od wykazania, że z okoliczności faktycznych lub

dowodów podważających prawo do świadczenia organ rentowy nie mógł

skorzystać w poprzednim postępowaniu, co wiąże się z charakterem uprawnień

emerytalno-rentowych, które mogą być nabywane po spełnieniu określonych

prawem warunków (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 22 lutego

2010 r., I UK 247/09; postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2011 r., I BU

4/11). W ocenie Sądu Apelacyjnego podstawy weryfikacji decyzji z dnia 20 maja

1997 r., przyznającej ubezpieczonej prawo do emerytury z tytułu opieki nad córką

D. R., nie wynikały z odmiennej oceny dołączonego do wniosku o przyznanie tego

świadczenia dowodu w postaci zaświadczenia o stanie zdrowia dziecka

wskazującego na konieczność opieki. Podstawę taką bowiem stanowiły nieznane

organowi rentowemu w chwili orzekania okoliczności tego rodzaju, że stan zdrowia

dziecka nie powodował konieczności sprawowania nad nim opieki, a to zostało

ustalone w oparciu o nowy dowód w postaci dokumentacji lekarskiej z przebiegu

leczenia dziecka. Analiza tej dokumentacji ujawniła nowe okoliczności i stanowiła

podstawę wydania przez lekarza orzecznika ZUS w dniu 29 sierpnia 2007 r.

orzeczenia stwierdzającego, iż schorzenie dziecka „nie powodowało konieczności

sprawowania stałej opieki”. Powyższe ustalenie legło u podstaw wydania przez

organ rentowy decyzji odmawiającej ubezpieczonej prawa do emerytury z tytułu

opieki nad córką. Tak więc podstawę ponownego ustalenia prawa ubezpieczonej

do emerytury stanowi w istocie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach

powołany w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego z dnia 16 kwietnia 2008 r.

Kierując się takimi względami Sąd Apelacyjny oddalił skargę o wznowienie

postępowania na mocy art. 412 § 2 k.p.c.

6

Ubezpieczona zaskarżyła w całości wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 25 lipca

2012 r., opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego

oraz na podstawie naruszenia prawa procesowego.

W ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. ubezpieczona zarzuciła

„niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię w związku, odpowiednio z: art.

114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach, art. 93 § 1 ustawy z dnia 1 sierpnia

1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11, a także

nieuwzględnienia uchwał Sądu Najwyższego: z dnia 5 czerwca 2003 r., III UZP

5/03 i z dnia 10 czerwca 2011 r., III UZP 1/11 oraz wyrokami Sądu Najwyższego z

dnia 5 kwietnia 2011 r., III UK 91/10, III UK 92/10, III UK 93/10 – powodującego, iż

naruszenie Konstytucji polegające na tym, że organ rentowy mógł w dowolnym

czasie, bez żadnych ograniczeń, dokonywać odmiennej oceny dowodów, które były

brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji - wymaga przywrócenia stanu

poprzedniego, zgodnego z prawem”. Powyższe twierdzenie, według skarżącej,

wzmacniają również wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu

z dnia 15 września 2009 r., skarga nr 10373/05 oraz inne wskazane przez nią

wyroki tego Trybunału zapadłe w przedmiocie, którego dotyczy niniejsza sprawa.

W ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. ubezpieczona zarzuciła

mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy wyjście w orzeczeniu poza ramy i

żądania jej skargi o wznowienie postępowania, tj. rozstrzygnięcie wbrew

odpowiednio: art. 321 §1 k.p.c. w związku z art. 4011

k.p.c. i art. 412 § 1 k.p.c. oraz

wyrokowi Trybunału Konstytucyjnego K 5/11 w obecnym postępowaniu

wznowieniowym, a także we wcześniejszym (pierwszorazowym wznowieniu

postępowania z urzędu przez organ rentowy) rozstrzyganie z pominięciem zasad

postępowania, wynikających odpowiednio z art.149 § 1, art. 151 § 1 pkt 2 oraz art.

9 i art. 10 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach. Zarzucono

również naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., tj. naruszenie zasady swobodnej oceny

dowodów na rzecz ich „dowolnej oceny”.

Wskazując na takie zarzuty, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy lub o jego uchylenie i

7

przekazanie Sądowi Apelacyjnemu sprawy do ponownego rozpoznania i

„orzeczenia przywrócenia stanu poprzedniego, zgodnego z prawem”.

W uzasadnieniu podstaw skargi kasacyjnej podniesiono, że organ rentowy w

decyzji z dnia 27 lutego 2008 r. odmawiającej prawa do emerytury i wstrzymującej

jej wypłatę nie powołał się na konkretną normę prawną, lecz na treść całej ustawy o

rentach i emeryturach. Jednak konkretną podstawę prawną stanowił dla organu

rentowego art. 114 ust. 1a tej ustawy, co organ ten potwierdził w odpowiedzi na

odwołanie od tej decyzji. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 kwietnia

2008 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonej, również potwierdził, że

wznowienie przez organ rentowy postępowania z urzędu nastąpiło na podstawie

art. 114 ust. 1a ustawy. Wobec tego po stwierdzeniu przez Trybunał Konstytucyjny

wyrokiem z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11, niekonstytucyjności przedmiotowego

przepisu powstała sytuacja prawna umożliwiająca, zgodnie z art. 4011

i art. 412

k.p.c. wznowienie postępowania, ale tylko w granicach, jakie zakreśla podstawa

wznowienia oraz zmiany wcześniejszego orzeczenia albo jego uchylenia celem

przywrócenia stanu poprzedniego - zgodnego z prawem, co zresztą uczynił organ

rentowy w odniesieniu do niektórych ubezpieczonych, którzy nie wnieśli odwołań od

decyzji wydanych w trybie ponownego ustalenia prawa do tych świadczeń. Sąd

Apelacyjny, według skarżącej, w stosunku do niej „postąpił wprost przeciwnie,

orzekając poza granice pozwu - skargi o wznowienie postępowania, tj. wbrew art.

321 § 1 w związku z art. 4011

i art. 412 § 1 k.p.c.”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Jest więc związany granicami

skargi kasacyjnej wyznaczonymi jej podstawami, co oznacza, że nie może

uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów niż wskazane przez

skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do samodzielnego

dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hipotez co do tego, jakiego

aktu prawnego (przepisu) dotyczy podstawa skargi. Nie może także zastąpić

8

skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów,

które mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia. Sąd

Najwyższy może zatem skargę kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej

podstawy, na której ją oparto, odnosząc się jedynie do przepisów, których

naruszenie zarzucono. Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, pod

pojęciem podstawy skargi kasacyjnej rozumie się konkretne przepisy prawa, które

zostały w niej wskazane z jednoczesnym stwierdzeniem, że wydanie wyroku

nastąpiło z ich obrazą.

W skardze kasacyjnej ubezpieczonej w ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt

2 k.p.c. wymieniono jako naruszone: art. 321 §1 k.p.c. w związku z art. 4011

k.p.c. i

art. 412 § 1 k.p.c. Z przytoczonego powyżej uzasadnienia tego zarzutu wynika, że

skarżąca po pierwsze eksponując, iż Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu do

zaskarżonego wyroku wskazał na powoływanie się przez organ rentowy na art. 114

ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach jako podstawę wydania decyzji

odmawiającej prawa do wcześniejszej emerytury i wstrzymującej jej wypłatę, pomija

stwierdzenie tego Sądu, że podstawę prawną podjętego przez Sąd Okręgowy w

dniu 16 kwietnia 2008 r. rozstrzygnięcia o oddaleniu odwołania od wskazanej

decyzji stanowił art. 114 ust. 1 ustawy (przy braku uzasadnienia orzeczenia Sądu

Apelacyjnego, który oddalił apelację od powyższego wyroku Sądu pierwszej

instancji), po drugie, pozostaje w przeświadczeniu, że sąd ubezpieczeń

społecznych rozpoznając odwołanie od decyzji opartej na podstawie prawnej art.

114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach, nie może dokonać odmiennej oceny i

zastosować art. 114 ust. 1 tejże ustawy. Skarżąca upatruje nawet naruszenia

przepisu dotyczącego oceny materiału dowodowego w stwierdzeniu przez Sąd

Apelacyjny, że „faktyczną podstawę ponownego ustalenia uprawnienia I. R. do

świadczenia emerytalnego stanowi w istocie przepis art. 114 ust. 1 ustawy”, który,

co dalej podniósł Sąd Apelacyjny, został powołany w uzasadnieniu wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 16 kwietnia 2008 r. Oczywiście nie może być tu mowy o

naruszeniu art. 233 k.p.c., niezależnie od tego, że podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3

k.p.c.). Zdaniem Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny zwrotu „faktyczną podstawę

ponownego ustalenia uprawnienia…” użył w znaczeniu rzeczywistej podstawy, a

9

nie podstawy faktycznej (w odróżnieniu od podstawy prawnej), co wynika z

kontekstu wypowiedzi.

W związku z wynikającym z wywodów uzasadnienia skargi kasacyjnej

przekonaniem skarżącej, że niejako przesądzające znaczenie ma przepis, na

podstawie którego wydano kontrolowaną przez sąd ubezpieczeń społecznych

decyzję, bez możliwości jego zmiany na inny, który nie był podstawą wydania

orzeczenia przez organ rentowy, należy podnieść, że w judykaturze utrwalił się

pogląd, że decyzje w sprawach dotyczących uprawnień do świadczeń z

ubezpieczeń społecznych mają charakter rozstrzygnięć deklaratoryjnych, co wynika

z faktu, iż prawo to powstaje po spełnieniu wszystkich warunków wymaganych do

jego nabycia (por. art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach), a więc z mocy

samego prawa i jest zachowane przez cały czas spełniania tych ustawowych

warunków. W konsekwencji decyzje organu rentowego wydane w sprawach

uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych jedynie stwierdzają istnienie

uwarunkowanej elementami stanu faktycznego określonej sytuacji prawnej, ale

sytuacji tej nie kreują ani nie kształtują. Moment, zarówno powstania, jak i ustania

prawa do świadczeń ubezpieczeniowych, został określony w sposób ścisły w

przepisach prawa i jest niezależny od woli lub świadomości stron. Decyzje organu

rentowego w omawianym przedmiocie wydawane są zatem w celu stwierdzenia

konkretnej sytuacji faktycznej.

W postępowaniu sądowym, na skutek rozpatrywanego odwołania

ubezpieczonej, chodzi o weryfikację (sądową kontrolę legalności i zasadności)

decyzji organu rentowego. Inaczej rzecz ujmując, decyzję tę kontroluje sąd,

badając zasadność jej podstawy prawnej w odniesieniu do podstawy faktycznej.

Sąd Najwyższy podziela wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26

lipca 2013 r., III UK 115/12 (niepublikowany) pogląd, iż z powyższego wynika, że

sąd ubezpieczeń społecznych nie może być związany decyzją organu rentowego w

zakresie podanej przez nią podstawy prawnej, co nabiera znaczenia w razie jej

nieadekwatności do istoty rozstrzygnięcia o żądaniu. Błędna kwalifikacja organu

rentowego nie może wiązać sądu ubezpieczeń społecznych. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego zgodnie przyjmuje się, że w sprawie z odwołania od decyzji organu

rentowego jej treść wyznacza przedmiot i zakres rozpoznania oraz orzeczenia sądu

10

pracy i ubezpieczeń społecznych (por. między innymi wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 2 października 2008 r., I UK 88/08, OSNP 2010 nr 7-8, poz. 100;

postanowienie Sądu Najwyższego z 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000

nr 15, poz. 601). Sąd ubezpieczeń społecznych nie jest natomiast związany czy to

wadliwą, czy to nieadekwatną do istoty roszczeń ubezpieczonego podstawą

prawną zaskarżonej decyzji organu rentowego. Jeżeli zatem organ rentowy wydał

decyzję w oparciu o błędną, niewłaściwą podstawę prawną, to sąd ubezpieczeń

społecznych, wznawiając postępowanie i ponownie rozpoznając sprawę, nie może

powołać się na związanie taką podstawą prawną zaskarżonej decyzji. Byłoby to

bowiem zaprzeczenie funkcji jurysdykcyjnej sądu. Skoro sąd drugiej instancji nie

jest związany błędną podstawą prawną rozstrzygnięcia sprawy przyjętą przez sąd

pierwszej instancji, to tym bardziej sąd ubezpieczeń społecznych nie może być

związany niewłaściwą kwalifikacją prawną przyjętą przez organ rentowy, zwłaszcza

gdy, jak w przedmiotowej sprawie, sąd rozpoznaje sprawę na nowo, na podstawie

art. 412 § 1 k.p.c., w granicach zakreślonych przez podstawę wznowienia. Przy

rozpatrywaniu sprawy na nowo w przypadku wznowienia postępowania ze względu

na przesłankę określoną w art. 4011

k.p.c. zachodzi konieczność uwzględnienia

innego stanu prawnego, ukształtowanego na skutek wyroku Trybunału

Konstytucyjnego, w takim zakresie, w jakim wpływa on na orzeczenia wydawane w

tym postępowaniu.

Sąd Apelacyjny, przy braku uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

16 października 2008 r., którym zostało zakończone wznowione postępowanie,

przyjął, że rozpoznając sprawę na nowo czyni to pomijając usunięty z porządku

prawnego z dniem 8 marca 2012 r. art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach,

wskazany przez organ rentowy jako podstawa jego działania i wydania decyzji w

ramach ponownego ustalenia prawa ubezpieczonej do emerytury z tytułu opieki

nad dzieckiem. Dokonanie ponownej oceny stanu faktycznego sprawy na

podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach doprowadziło Sąd

Apelacyjny do uznania, że ten przepis znajduje w niej zastosowanie, a nie

niekonstytucyjny art. 114 ust. 1a ustawy, wskazano przy tym na taką też ocenę

wyrażoną przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 kwietnia 2008 r.

Przyjęcie przez organ rentowy przepisu art. 114 ust. 1a ustawy jako podstawy

11

wydania decyzji z dnia 19 października 2007 r. i z dnia 27 lutego 2008 r. nie

stanowiło przeszkody ku takiemu działaniu Sądu Apelacyjnego przez wzgląd na

niewiążącą podstawę prawną decyzji podjętych przez organ rentowy, o czym była

mowa powyżej, jak i zważywszy na ścisły związek uchylonego art. 114 ust. 1a z art.

114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Zresztą Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

3 października 2012 r., III UK 146/11 (OSNP 2013 nr 15-16, poz. 191) stwierdził, że

po utracie mocy (z dniem 8 marca 2012 r.) art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i

rentach, weryfikacji legalności ponownego ustalenia prawa do świadczenia

dokonanego z powołaniem się na ten przepis, sąd powinien dokonać na podstawie

art. 114 ust. 1 tej ustawy, z uwzględnieniem zasady proporcjonalności wynikającej z

wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 15 września 2009 r.,

skarga nr 10373/05, w sprawie Moskal przeciwko Polsce.

Mając na względzie powyższe rozważania brak jest podstaw do uznania

trafności zarzutów naruszenia prawa procesowego. Skoro Sąd Apelacyjny w istocie

stwierdził, że uwzględnienie skutku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28

lutego 2012 r., K 5/11, (OTK-A 2012 nr 2, poz. 16), w postaci utraty mocy

obowiązującej art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach nie wpływa na treść

wydanego uprzednio (w dniu 16 października 2008 r.) wyroku, to oddalenie skargi

ubezpieczonej o wznowienie postępowania zakończonego tym wyrokiem nie

nastąpiło „z wyjściem” poza przedmiot jej żądania sformułowany w tejże skardze

(art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 4011

i art. 412 § 1 k.p.c.). Odnosząc się zaś do

twierdzenia, że w pierwszorazowym, wszczętym z urzędu, postępowaniu przed

organem rentowym o ponowne ustalenie prawa ubezpieczonej do emerytury z

tytułu opieki nad dzieckiem doszło do naruszenia przepisów Kodeksu postępowania

administracyjnego, należy zważyć, że postępowanie z odwołania od decyzji organu

rentowego toczy się według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Tym

samym nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej zarzuty naruszenia

przepisów k.p.a. Natomiast wydawanie odmiennych rozstrzygnięć w podobnych

sprawach, na co powołuje się skarżąca, nie może zmienić dokonanej oceny ze

względu na to, że każda sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych

charakteryzuje się odmiennymi uwarunkowaniami, zaś działania podejmowane

przez organ rentowy w sprawach, w których decyzje o ponownym ustaleniu

12

uprawnień do emerytur z tytułu opieki nad dzieckiem nie były poddane sądowej

kontroli, nie mogą mieć znaczenia, zwłaszcza w sytuacji, gdy zarzut naruszenia

prawa materialnego w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, dość specyficznie

skonstruowany, gdyż połączony został z art. 93 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o

Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.), określającym datę

wejścia w życie tej ustawy oraz z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, objął jedynie art.

114 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach, nie odnosząc się do zastosowanego

przez Sąd Apelacyjny art. 114 ust. 1 tej ustawy i nie kwestionując dokonania na

jego podstawie subsumpcji. Tymczasem w motywach zaskarżonego wyroku Sąd

Apelacyjny w sposób wyraźny stwierdził, że rozpoznając sprawę na nowo pomija

art. 114 ust. 1a ustawy, który został usunięty z porządku prawnego. Skarżąca

zatem zarzuciła niewłaściwe zastosowanie oraz błędną wykładnię art.114 ust. 1a

ustawy o rentach i emeryturach – „w związku odpowiednio” ze wskazanymi wyżej

przepisami – przepisu, którego w sprawie Sąd Apelacyjny nie zastosował. Nie

mogło więc dojść do jego naruszenia w sposób przez nią wskazany. Sąd

Najwyższy zauważa, że skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa

materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.). Niewątpliwie chodzi tu o prawo materialne, które decyduje o wyniku

sprawy. W podstawie skargi chodzi o „błędną wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie” prawa materialnego przez sąd rozpoznający sprawę, co oznacza, że

doszło do zastosowania przepisu jednakże niewłaściwie. Przepis, który nie był

stosowany przy rozpoznawaniu sprawy, nie może być naruszony w sposób

wskazany w skardze. Jednocześnie należy zważyć, że konstruując zarzut

naruszenia prawa materialnego, bazujący na art. 114 ust. 1a ustawy o emeryturach

i rentach, skarżąca wywodzi, że skutkiem zarzucanego uchybienia jest naruszenie

Konstytucji, polegające na tym, że organ mógł w każdym czasie dokonywać

odmiennej oceny dowodów dołączonych do wniosku o przyznanie świadczenia,

jednakże jej twierdzenie abstrahuje od tego, że zaskarżony wyrok został wydany po

rozpoznaniu na nowo sprawy wznowionej, w której Sąd Apelacyjny dokonał

ponownej oceny stanu faktycznego na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy i uznał, że

ten przepis znajduje w niej zastosowanie, a nie niekonstytucyjny art. 114 ust. 1a.

Tym samym kwestionowanie wyrażonego przez Sąd Apelacyjny poglądu

13

wymagałoby podniesienia zarzutu obrazy art. 114 ust. 1 ustawy, a taki zarzut nie

został postawiony. Sąd Najwyższy może, co podniesiono na wstępie, skargę

kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej podstawy, na której ją oparto, odnosząc

się jedynie do przepisów, których naruszenie zarzucono.

Uznając w tym stanie rzeczy brak podstaw do uwzględnienia skargi

kasacyjnej Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji.