IV CSK 222/13

Sygn. akt IV CSK 222/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa A. P. Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko K. K.

o uznanie czynności za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 11 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 października 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Spółka akcyjna A. P. uzyskała w dniu 16 września 2008 r. w stosunku do M.

A. (primo voto K.) nakaz zapłaty na kwotę 63 796, 68 zł, który się uprawomocnił.

Dnia 25 czerwca 2008 r. dłużniczka sprzedała przysługujące jej spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr 6 w budynku przy ul. Z. 8 w B.

swojej matce M. A., a ta w dniu 30 grudnia 2008 r. podarowała to prawo swojemu

wnukowi – a synowi dłużniczki - K. K. A.P. w związku z niemożnością

wyegzekwowania wskutek zbycia przez dłużniczkę spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu kwoty zasądzonej nakazem zapłaty zażądała w pozwie z dnia 21

stycznia 2011 r., skierowanym przeciwko K. K., uznania za bezskuteczne w

stosunku do niej: umowy sprzedaży spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu z dnia 25 czerwca 2008 r. zawartej przez dłużniczkę z M. A. oraz umowy

darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu z dnia 30 grudnia 2008

r. zawartej przez M. A. z pozwanym. Po przekształceniu spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu przez pozwanego na odrębną własność lokalu

i podarowaniu odrębnej własności lokalu w dniu 13 lipca 2011 r. M. A. strona

powodowa pismem z dnia 30 kwietnia 2012 r. rozszerzyła powództwo o uznanie za

bezskuteczną w stosunku do niej także tej ostatniej darowizny.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 9 maja 2012 r. uznał za bezskuteczną

w stosunku do strony powodowej umowę darowizny spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu zawartą w dniu 30 grudnia 2008 r. przez M. A. z

pozwanym; w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Wyrok ten zaskarżyły obie strony. Sąd Apelacyjny uznał wszystkie, zarówno

procesowe, jak i materialnoprawne zarzuty apelacyjne pozwanego za całkowicie

bezzasadne. Uwzględnił natomiast apelację strony powodowej. Uwzględniając tę

apelację, wyrokiem z dnia 12 października 2012 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego

w ten sposób, że w celu przeprowadzenia egzekucji wierzytelności strony

powodowej, zasądzonej od M. A. nakazem zapłaty z dnia 16 września 2008 r.,

uznał za bezskuteczne w stosunku do strony powodowej: sprzedaż przez M. A. w

dniu 25 czerwca 2008 r. spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu M. A.

3

oraz darowiznę przez M. A. w dniu 30 grudnia 2008 r. pozwanemu spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu, przekształconego następnie przez pozwanego

w odrębną własność lokalu.

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu Sądu Okręgowego, że pozwany nie był

w sprawie biernie legitymowany także w zakresie dotyczącym żądania uznania za

bezskuteczną w stosunku do strony powodowej umowy sprzedaży z dnia

25 czerwca 2008 r. zawartej przez dłużniczkę M. A. ze zwoją matką M. A.

Wskazał, że także w razie pozwania zgodnie z art. 531 § 2 k.c. następcy prawnego

osoby trzeciej spór nadal dotyczy, oprócz dodatkowo uwzględnianego

rozporządzenia dokonanego na rzecz tego następcy, czynności podjętej przez

dłużnika z osobą trzecią. W przeciwnym razie wyrok pauliański nie mógłby wywołać

skutku przewidzianego w art. 532 k.c. Co się zaś tyczy darowizny dokonanej na

rzecz M. A. przez pozwanego w toku postępowania sądowego, to nie mogła ona,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, wpłynąć na układ podmiotowy procesu ze względu na

treść art. 192 pkt 3 k.p.c.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, pozwany jako podstawy

kasacyjne przytoczył naruszenie w określonych układach i powiązaniach art. 6, 527

§ 1 i 3, art. 531 § 2 i art. 532 k.c. oraz art. 192 pkt 3, art. 217 § 1, art. 328 § 2, art.

365 § 1, art. 378 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Biernej legitymacji procesowej w sprawach o uznanie za bezskuteczną

czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, wskutek

której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, oraz czynności prawnej osoby

trzeciej rozporządzającej uzyskaną od dłużnika korzyścią, dotyczy art. 531 k.c.

Zgodnie z art. 531 § 1 k.c., uznanie za bezskuteczną czynności prawnej

dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa

przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową.

Biernie legitymowana w sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej

dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli jest więc osoba trzecia, która

uzyskała korzyść majątkową na podstawie tej czynności - i tylko ta osoba. Inaczej

zatem niż w przypadku sprawy o uznanie za bezskuteczną umowy na podstawie

4

art. 59 k.c., biernie legitymowana w sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności

prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli nie jest jednocześnie też druga

strona zaskarżonej czynności, którą tu jest dłużnik skarżącego wierzyciela

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1970 r., III CRN 546/69).

Przyznanie w art. 531 § 1 k.c. biernej legitymacji procesowej samej tylko osobie

trzeciej stanowi wyjątek od zasady, że w charakterze stron procesu w sprawie

o ukształtowanie powinny uczestniczyć wszystkie osoby, których sytuacja prawna

ma być ukształtowana przez wyrok sądu - uzasadniony tym, że wyrok pauliański ze

względu na jego skutek przewidziany w art. 532 k.c. dotyka w głównej mierze sfery

prawnej osoby trzeciej uzyskującej korzyść majątkową wskutek czynności prawnej

dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Według zaś art. 531 § 2 k.c., w wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła

uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na

której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach

uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli

rozporządzenie było nieodpłatne. Przepis ten rozszerza w porównaniu z art. 527

§ 1 k.c. krąg czynności prawnych, których ubezskutecznienia, ze skutkiem

przewidzianym w art. 532 k.c., może domagać się wierzyciel w razie ziszczenia się

określonych przesłanek. Na podstawie tego przepisu wierzyciel może domagać się

uznania za bezskuteczną względem niego także czynności prawnej, którą osoba

trzecia rozporządziła uzyskaną od dłużnika korzyścią na rzecz kolejnej osoby.

Biernie legitymowany w takiej sprawie zgodnie z tym przepisem jest następca

prawny osoby trzeciej – i tylko on (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia

2006 r., V CSK 330/06). Motyw takiego ujęcia biernej legitymacji procesowej w art.

531 § 2 k.c. jest zbieżny z motywem podobnego ujęcia biernej legitymacji

procesowej w art. 531 § 1 k.c.

Materialnoprawnymi przesłankami uznania za bezskuteczną względem

powoda czynności prawnej dłużnika w sprawach objętych hipotezą art. 531 § 1 k.c.

są, zgodnie z art. 527 § 1 k.c. : przysługiwanie powodowi określonej zaskarżalnej

wierzytelności pieniężnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada

2012 r., II CSK 96/12), dokonanie przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli

czynności prawnej, wskutek której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową (por.

5

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2012 r., II CSK 548/11), działanie przez

dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 29 maja 2009 r., V CSK 77/07), wiedza osoby trzeciej lub

możliwość dowiedzenia się przez osobę trzecią przy zachowaniu należytej

staranności o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1446/00). Ciężar

dowodu tych przesłanek spoczywa, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 6 k.c., na

wierzycielu wytaczającym powództwo pauliańskie. Jednakże w pewnych sytuacjach

ustawa ułatwia powodowi wykazanie tych przesłanek. Według art. 529 k.c., jeżeli

w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny, domniemywa się, iż działał on ze

świadomością pokrzywdzenia wierzycieli; to samo dotyczy wypadku, gdy dłużnik

stał się niewypłacalny wskutek dokonania darowizny. Jeżeli zaś wskutek czynności

prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową

uzyskała osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, stosownie do

art. 527 § 3 k.c., że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycieli. Poza tym w myśl art. 528 k.c., jeżeli wskutek czynności

prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia

uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności

za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu

należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycieli.

W sprawach, których dotyczy art. 531 § 2 k.c., zakres materialnoprawnych

przesłanek uznania czynności prawnej za bezskuteczną względem powoda ze

skutkiem przewidzianym w art. 532 k.c. jest co do zasady szerszy. Uwzględnienie

powództwa zaskarżającego czynność prawną, którą osoba trzecia rozporządziła

korzyścią uzyskaną od dłużnika na rzecz kolejnej osoby, zależy w pierwszej

kolejności od wykazania wynikających z art. 527 § 1 k.c. przesłanek

uzasadniających uznanie bezskuteczności czynności prawnej dłużnika

przysparzającej korzyść osobie trzeciej. Jakkolwiek osoba trzecia nie jest biernie

legitymowana w sprawie o ubezskutecznienie dokonanego przez nią

rozporządzenia uzyskaną od dłużnika korzyścią na rzecz kolejnej osoby

i w związku z tym w sentencji wyroku rozstrzygającego tę sprawę nie orzeka się

6

o bezskuteczności względem powoda czynności prawnej dłużnika przysparzającej

korzyść osobie trzeciej, to jednak ustalenie w tej sprawie przesłanek warunkujących

ubezskutecznienie czynności prawnej dłużnika stanowi konieczny warunek

orzeczenia o bezskuteczności wobec powoda czynności prawnej, którą osoba

trzecia rozporządziła korzyścią uzyskaną od dłużnika na rzecz kolejnej osoby;

ustalenie to powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu wyroku zawierającego to

orzeczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2006 r., V CSK

330/06). Ponadto art. 531 § 2 k.c. uzależnia uwzględnienie powództwa

pauliańskiego zaskarżającego czynność prawną, którą osoba trzecia rozporządziła

korzyścią uzyskaną od dłużnika na rzecz kolejnej osoby, od tego, aby ta osoba

wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za

bezskuteczną. Chodzi tu o wiedzę rzeczywistą – sama więc możliwość

dowiedzenia się przy dołożeniu należytej staranności nie wystarcza (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1446/00) - o wynikających

z art. 527 § 1 k.c. przesłankach ubezskutecznienia czynności dłużnika (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2010 r., II CSK 545/09). Jednak ze względu na

to, że akcja pauliańska stanowi sankcję wymierzoną przeciwko nagannym

zachowaniom dłużnika i osób działających w powiązaniu z nim na niekorzyść

wierzycieli w ogóle, nie jest tu wymagana, w razie niemożności zaspokojenia się

przez powoda z majątku dłużnika, wiedza następcy prawnego osoby trzeciej

o przysługiwaniu powodowi określonej zaskarżalnej wierzytelności. Wystarcza jego

wiedza o tym, że osoba trzecia wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności

mogła wiedzieć, że dłużnik dokonując przysporzenia na jej rzecz miał rozeznanie,

iż czynność ta może spowodować niemożność zaspokojenia się z jego majątku

przez wierzycieli w ogóle; w przypadku zaś odpłatnego nabycia przez następcę

prawnego osoby trzeciej korzyści, którą osoba ta uzyskała od dłużnika

z pokrzywdzeniem wierzycieli bezpłatnie (art. 528 k.c.) wystarcza wiedza następcy

prawnego o bezpłatnym uzyskaniu tej korzyści przez osobę trzecią od dłużnika.

Ciężar dowodu wymaganej przez art. 531 § 2 k.c. wiedzy o okolicznościach

uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną spoczywa,

stosownie do art. 6 k.c., na powodzie. W przypadkach, w których w odniesieniu do

ubezskutecznienia czynności prawnej dokonanej przez dłużnika znajdują

7

zastosowanie domniemania ziszczenia się określonych przesłanek, oznacza to

powinność udowodnienia wiedzy o podstawie domniemania danej przesłanki.

W takich przypadkach rzeczą pozwanego kontrahenta osoby trzeciej będzie

obalenie domniemania ziszczenia się tej przesłanki.

Zgodnie z art. 531 § 2 k.c., wymaganie, aby następca prawny osoby trzeciej

wiedział o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za

bezskuteczną, odpada jednak, jeżeli rozporządzenie przez osobę trzecią na rzecz

następcy prawnego korzyścią uzyskaną od dłużnika było nieodpłatne. W takim

przypadku uznanie czynności prawnej rozporządzającej osoby trzeciej za

bezskuteczną wobec powoda zależy wyłącznie od wykazania wynikających z art.

527 § 1 k.c. przesłanek uzasadniających uznanie bezskuteczności czynności

prawnej dłużnika przysparzającej korzyść osobie trzeciej.

Bierna legitymacja procesowa osoby trzeciej w sprawach o uznanie za

bezskuteczną wobec powoda czynności prawnej dłużnika przysparzającej korzyść

osobie trzeciej oraz bierna legitymacja procesowa następcy prawnego osoby

trzeciej w sprawach o uznanie za bezskuteczną wobec powoda czynności prawnej

osoby trzeciej rozporządzającej korzyścią uzyskaną od dłużnika nie zależą według

omawianych przepisów od pozostawania tej korzyści w ich majątku. Choć

pozostawanie tej korzyści w ich majątku ma bardzo istotne znaczenie z punktu

widzenia określonego w art. 532 k.c. skutku wyroku pauliańskiego – pozwala

wierzycielowi na zaspokojenie się z tej korzyści tak, jakby ta korzyść nadal

znajdowała się w majątku dłużnika (por. uchwała SN z 21 marca 2001 r., III CZP

1/01) – to jednak na tym znaczenie wyroku pauliańskiego się nie wyczerpuje.

Wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika lub czynność prawna

następcy prawnego dłużnika została uznana za bezskuteczną, może być też

chroniony na zasadach ogólnych: na podstawie przepisów o czynach

niedozwolonych i przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 132/10, oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CSK 139/12). Poza tym, choć dla

uznania za bezskuteczną czynności prawnej osoby trzeciej nie jest konieczne

uprzednie lub jednoczesne uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika w

procesie skierowanym przeciwko osobie trzeciej, to jednak uzyskanie takiego

8

orzeczenia może ułatwiać rozstrzygnięcie sprawy przeciwko następcy prawnemu

osoby trzeciej, przesądzając o ziszczeniu się przesłanek wynikających z art. 527

§ 1 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2006 r., V CSK 330/06).

Mimo zatem pozbycia się uzyskanej korzyści, zarówno osoba trzecia, jak i następca

prawny osoby trzeciej zachowują bierną legitymacje procesową wynikającą, dla

osoby trzeciej z art. 531 § 1, a dla następcy prawnego z art. 531 § 2 k.c., co ma

istotne wskazane wyżej konsekwencje praktyczne.

W świetle powyższych uwag, przytoczony w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 531 § 2 k.c. przez przyjęcie istnienia biernej legitymacji procesowej

pozwanego w zakresie żądania uznania za bezskuteczną darowizny na jego rzecz

z dnia 30 grudnia 2008 r., mimo iż pozbył się on przedmiotu tej darowizny wskutek

„zwrotnej” darowizny z dnia 13 lipca 2011 r., musi być uznany za chybiony. Jak

wyjaśniono, bierna legitymacja procesowa przysługuje na podstawie art. 531 § 2 k.c.

następcy prawnemu osoby trzeciej niezależnie od pozostawania uzyskanej przez

niego korzyści w jego majątku.

Nie mógł też mieć mocy wiążącej w sprawie w zakresie oceny zasadności

żądania uznania za bezskuteczną umowy darowizny M. A. z dnia 30 grudnia 2008

r. powołany w skardze wyrok Sądu Okręgowego w B. z dnia 4 czerwca 2012 r.,

oddalający ze względu na brak biernej legitymacji procesowej powództwo innego

wierzyciela M. A. (Kredyt Banku SA) przeciwko K. K. o uznanie za bezskuteczną tej

samej darowizny M. A. Twierdzenie skarżącego, że powołany wyrok ze względu na

swą prawomocność wiązał stosownie do art. 365 §1 i art. 391 § 1 k.p.c. Sąd

Apelacyjny w niniejszej sprawie, nie ma uzasadnionych podstaw. Artykuł 365 §1

k.p.c. wyraża, adresowany do stron, sądu, który wydał orzeczenie oraz innych

sądów, organów państwowych i organów administracji publicznej, a w sytuacjach

w ustawie przewidzianych także do innych osób, nakaz przyjmowania, że w danej

sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu

rozstrzygnięcia. W sprawie nie mogło dojść do naruszenia art. 365 § 1 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. przez niezastosowanie się Sądu Apelacyjnego do tego nakazu

w odniesieniu do powołanego wyroku już z tego tylko powodu, że powołany wyrok

dotyczył skuteczności umowy darowizny zawartej przez M. A. z pozwanym w dniu

30 grudnia 2008 r. wobec innego wierzyciela M. A. (Kredyt Banku SA) niż podmiot

9

będący powodem w niniejszej sprawie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 19

grudnia 2006 r., V CSK 330/06; 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06; 9 marca 2008 r.,

II CSK 457/07).

Bezzasadność zarzutu naruszenia art. 365 §1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

przesądza o braku podstaw do uwzględnienia zarzutów naruszenia art. 328 § 2

i art. 217 § 1 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 378 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim

zarzuty te nawiązują do wyroku Sądu Okręgowego z dnia 4 czerwca 2012 r., a ich

istotność w rozumieniu art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. jest wywodzona z mocy wiążącej

tego wyroku w niniejszej sprawie.

Również zarzut naruszenia art. 527 § 1 i 3 oraz art. 531 § 2 i art. 6 k.c. k.c.

przez bezpodstawne zastosowanie domniemania prawnego przewidzianego w art.

527 § 3 k.c. i przyjęcie na podstawie tego domniemania, iż pozwany wiedział

o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużniczki za bezskuteczną,

nie mógł odnieść w sprawie zamierzonego skutku. Rozporządzenie M. A. jako

osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. na rzecz pozwanego nastąpiło bowiem

na podstawie umowy darowizny – a przewidziane w art. 531 § 2 k.c. uzależnienie

uznania za bezskuteczną czynności prawnej osoby trzeciej od tego, aby następca

prawny osoby trzeciej wiedział o okolicznościach uzasadniających uznanie

czynności dłużnika za bezskuteczną, nie dotyczy - jak wyżej wyjaśniono -

przypadków, w których rozporządzenie osoby trzeciej było nieodpłatne.

Uznanie za bezskuteczną wobec strony powodowej umowy darowizny

zawartej w dniu 30 grudnia 2008 r. przez M. A. z pozwanym zależało zatem

wyłącznie od istnienia stwierdzonych przez Sąd Apelacyjny przesłanek

uzasadniających w świetle art. 527 § 1 k.c. bezskuteczność umowy sprzedaży

zawartej przez dłużniczkę ze swoją matką w dniu 25 czerwca 2008 r. Zarzuty

naruszenia art. 328 § 2 i art. 217 § 1 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 378 § 1

k.p.c. w zakresie, w jakim są one łączone w skardze kasacyjnej z twierdzeniami o

nieoparciu w zaskarżonym wyroku ustalenia co do ziszczenia się jednej z tych

przesłanek: istnienia związku przyczynowego między zawarciem przez dłużniczkę

wspomnianej umowy a niewypłacalnością dłużniczki (art. 527 §2 w związku z art.

10

527 §1 k.c.), stanowią w istocie niedopuszczalną polemikę z dokonanymi

w sprawie ustaleniami faktycznymi (art. 39813

§2 k.p.c.).

Choć ustalenie przesłanek przewidzianych w art. 527 §1 k.c. w odniesieniu

do umowy sprzedaży zawartej w dniu 25 czerwca 2008 r. przez dłużniczkę z matką

było niezbędne - warunkowało uznanie za bezskuteczną w stosunku do strony

powodowej umowy darowizny zawartej w dniu 30 grudnia 2008 r. przez M. A. z

pozwanym – to jednak w sprawie nie mogło, jak wynika z wcześniejszych

wyjaśnień, zapaść, ze względu na brak biernej legitymacji procesowej pozwanego

w tym zakresie, orzeczenie o uznaniu za bezskuteczną umowy sprzedaży zawartej

w dniu 25 czerwca 2008 r. przez dłużniczkę z matką. Należy się więc zgodzić ze

skarżącym, że Sąd Apelacyjny nie poprzestając na stwierdzeniu przesłanek

uzasadniających uznanie za bezskuteczną umowy sprzedaży z dnia 25 czerwca

2008 r. w uzasadnieniu i orzekając o bezskuteczności tej umowy w sentencji

wyroku naruszył art. 531 § 2 k.c. Również art. 532 k.c. nie uzasadniał wydania

przez Sąd Apelacyjny takiego orzeczenia. Taki skutek orzeczenia o

ubezskutecznieniu czynności prawnej osoby trzeciej nie zależy - inaczej niż przyjął

Sąd Apelacyjny - od uprzedniego lub jednoczesnego uznania za bezskuteczną

czynności prawnej dłużnika. Niemniej w okolicznościach sprawy korygowanie tego

uchybienia nie było konieczne.

Artykuł 531 k.c. gwarantuje udział po stronie pozwanej w sprawie o uznanie

za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika, wskutek której osoba trzecia

uzyskała korzyść majątkową, tej właśnie osobie trzeciej, jako podmiotowi, którego

przede wszystkim dotyczą skutki wyroku pauliańskiego - w szczególności skutek

w postaci możliwości prowadzenia przez wierzyciela egzekucji przeciwko

dłużnikowi z nabytej przez osobę trzecią korzyści (art. 532 k.c.). W niniejszej

sprawie możliwość prowadzenia egzekucji z przedmiotu znajdującego się obecnie

w majątku M. A. – osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 §1 k.c. – ma jednak oparcie

w orzeczeniu o uznaniu za bezskuteczną umowy darowizny zawartej w dniu 30

grudnia 2008 r. przez M. A. z pozwanym. Wiąże się to – jak przyjął Sąd Apelacyjny

- ze skutecznością tego orzeczenia także wobec M. A. ze względu na dokonanie na

jej rzecz przez pozwanego w toku procesu „powrotnej” darowizny. Argumentacja

Sądu Apelacyjnego, opierającego tę skuteczność na art. 192 pkt 3 k.p.c., wymaga

11

jednak pewnego uzupełnienia i skorygowania. Przypadki rozporządzenia w toku

procesu pauliańskiego przez osobę trzecią lub kolejnego nabywcę korzyścią

stanowiącą przedmiot czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli nie są,

mimo wyrażanego niekiedy odmiennego poglądu, objęte hipotezą normy art. 192

pkt 3 k.p.c. Nie jest to bowiem zbycie rzeczy lub prawa objętego sporem w

rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c. Do rozporządzenia wspomnianą korzyścią ma

zastosowanie art. 531 k.c., według którego zachowanie biernej legitymacji

procesowej przez osobę trzecią lub jej następcę prawnego nie zależy – jak

wiadomo - od zachowania uzyskanej korzyści. Możliwość wystąpienia z akcją

pauliańską przeciwko kolejnemu następcy prawnemu jest przy tym uzależniona w

art. 531 §2 k.c. od przesłanek dotyczących osoby nabywcy. Stosowanie art. 192 pkt

3 k.p.c. w każdym przypadku rozporządzenia w toku procesu pauliańskiego przez

osobę trzecią lub kolejnego nabywcę korzyścią, stanowiącą przedmiot czynności

prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, nie dałoby się zatem pogodzić z

art. 531 §2 k.c. w zakresie, w jakim przepis ten wprowadza to uzależnienie.

W samej jednak rozpoznawanej sprawie istnieją podstawy do zastosowania

art. 192 pkt 3 k.p.c. w drodze analogii i tym samym do zapewnienia stronie

powodowej możliwości zaspokojenia się na podstawie orzeczenia o uznaniu za

bezskuteczną umowy darowizny zawartej w dniu 30 grudnia 2008 r. przez M. A. z

pozwanym z przedmiotu tej darowizny także po jego podarowaniu przez

pozwanego na powrót M. A. w toku procesu (co do dopuszczalności analogii legis

w prawie i postępowaniu cywilnym zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 19 stycznia 2006 r., III CZP 100/05 i cytowane w niej

orzecznictwo). Funkcją art. 192 pkt 3 k.p.c. jest, mówiąc najogólniej, stabilizacja

postępowania procesowego, mimo zbycia przedmiotu objętego sporem, przez

zachowanie, w celu ochrony strony przeciwnej, legitymacji procesowej zbywcy i

dopuszczenie do wykonania wyroku przeciwko następcy prawnemu zbywcy

(art.788 k.p.c.). Choć rozporządzenie w toku procesu pauliańskiego korzyścią

uzyskaną wskutek dokonania przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem

wierzycieli nie pozbawia osoby trzeciej ani jej następcy prawnego biernej

legitymacji procesowej i tym samym nie unicestwia całkowicie praktycznej

doniosłości akcji pauliańskiej (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego

12

2011 r., III CZP 132/10), to jednak pozbawia powoda możliwości skorzystania z

zasadniczego skutku uzyskanego wyroku: jeżeli przedmiot czynności uznanej za

bezskuteczną nie znajduje się już w majątku pozwanego, to powód, uwzględniając

samą tylko regulację akcji pauliańskiej, zostaje pozbawiony przewidzianej w art.

532 k.c. możliwości zaspokojenia się z tego przedmiotu w toku egzekucji przeciwko

dłużnikowi na podstawie uzyskanego wyroku. Rezultat niewątpliwie niekorzystny

dla wierzyciela, ograniczający istotnie dla niego przydatność instytucji akcji

pauliańskiej. W stanie faktycznym sprawy temu niepożądanemu rezultatowi,

podobnemu do eliminowanych przez art. 192 pkt 3 k.p.c. skutków zbycia w toku

sprawy przedmiotu objętego sporem, zapobiega zastosowanie wymienionego

przepisu w drodze analogii, dopuszczalnej dlatego, że w stanie tym nie występują

wskazane wyżej okoliczności, leżące u podstaw wyłączenia z zakresu hipotezy

normy art. 192 pkt 3 k.p.c. zbycia przez pozwanego w toku procesu pauliańskiego

korzyści uzyskanej w wyniku czynności dokonanej przez dłużnika z

pokrzywdzeniem wierzycieli. Pozwany rozporządził przedmiotem uzyskanym od M.

A. będącej osobą trzecią w rozumieniu art. 527 §1 k.c. ponownie na jej rzecz i

uczynił to, tak jak ona uprzednio, również pod tytułem darmym. W przypadku zaś

rozporządzenia nieodpłatnego odpada przesłanka wiedzy nabywcy o

okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną, do

ubezskutecznienia rozporządzenia nieodpłatnego wystarcza ziszczenie się

przesłanek wynikających z art. 527 §1 k.c., które w sprawie były już badane w

związku z ubezskutecznieniem umowy darowizny zawartej przez M. A. z pozwanym

w dniu 30 grudnia 2008 r. Zastosowanie w sprawie toczącej się bez udziału M. A.

przepisu art. 192 pkt 3 k.p.c. w związku z dokonaniem zwrotnej darowizny na jej

rzecz przez pozwanego nie pozbawia jej więc ochrony łączącej się z

przewidzianym w art. 531 § 2 k.c. wymaganiem badania wiedzy o okolicznościach

uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną – ponieważ

wymaganie to w przypadku czynności nieodpłatnej nie jest aktualne; ani nie obniża

ochrony w zakresie dotyczącym ustalenia wynikających z art. 527 § 1 k.c.

przesłanek uznania czynności dłużnika za bezskuteczną - gdyż przesłanki te

zostały w sprawie stwierdzone w związku z żądaniem uznania za bezskuteczną

umowy darowizny na rzecz pozwanego, a ich stwierdzenie na potrzeby tego

13

żądania mogło w świetle art. 531 § 2 k.c. niewątpliwie nastąpić bez udziału w

postępowaniu w charakterze pozwanej M. A.

Z tych powodów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

orzekł jak

w sentencji.

es