V CSK 584/12

Sygn. akt V CSK 584/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa Gminy B.

przeciwko T. S. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

w W. i […] Bank Polska Spółce Akcyjnej z siedzibą w W.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

i o wydanie nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej T. S. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w W.

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 24 lipca 2012 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od skarżącego na rzecz strony powodowej kwotę

3 600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Strona powodowa – Gmina B. domagała się uzgodnienia treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w ten sposób, aby w dziale II

wskazanej we wniosku księgi wieczystej wykreślić wpisy dotyczące użytkownika

wieczystego, a w dziale IV – wykreślić wszystkie istniejące wpisy dotyczące hipotek.

Domagała się też nakazania stronie pozwanej – T. S. Spółce z o.o. wydanie

nieruchomości, stanowiącej własność powódki. Roszczenie swoje Gmina oparła na

przepisie art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.

U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361; cyt. jako „u.k.w. i h.”).

Wyrokiem z dnia 29 lutego 2012 r. (po ponownym rozpoznaniu sprawy)

Sąd Rejonowy uwzględnił żądanie powodowej Gminy i orzekł uzgodnienie treści

księgi wieczystej nr […] w ten sposób, że w dziale II nakazał wykreślić prawo

użytkowania wieczystego obciążającego nieruchomość Gminy, a wpisanego na

rzecz użytkownika wieczystego (T. S. Spółki z o.o.) na podstawie umowy

notarialnej, przenoszącej to użytkowanie wieczyste z dnia 1 kwietnia 2008 r.; w

dziale IV księgi wieczystej nakazał wykreślenie wszystkich istniejących wpisów.

Nakazał też wspomnianej stronie pozwanej wydanie powodowej Gminie

nieruchomości (bliżej opisanej w pkt II wyroku).

Rozstrzygnięcie to zapadło na podstawie następujących ustaleń faktycznych.

Gmina jest właścicielem nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej

nr […]. W dniu 15 stycznia 2004 r. ustanowiono użytkowanie wieczyste na rzecz

Spółdzielni „I.-D.” w B. kilku działek w celu wzniesienia na gruncie budynków

mieszkalno-wielorodzinnych. Spółdzielnia ta nie wykonała powinności wynikających

z tej umowy i była wzywana przez powódkę do ugodowego rozwiązania sporu

dotyczącego rozwiązania wspomnianej umowy oraz wydania nieruchomości. W

dniu 31 marca 2008 r. Spółdzielni doręczony został pozew Gminy w sprawie o

rozwiązanie umowy użytkowania wieczystego z przyczyn leżących po stronie

Spółdzielni (art. 240 k.c.). Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2008 r (w sprawie I

C …/08) Sąd Rejonowy uwzględnił to powództwo i rozwiązał wspomnianą umowę,

a apelacja strony pozwanej od tego wyroku została oddalona (wyrok Sądu

3

Okręgowego z dnia 12 maja 2009 r.; II Ca …/09). W toku tego procesu w dniu 1

kwietnia 2008 r. została zawarta umowa między wspomnianą Spółdzielnią

(pozwaną w procesie na podstawie art. 240 k.c.) a S.- C. Group Spółką z o.o.

(obecnie T. S. Spółka z o.o.,) przenosząca użytkowanie wieczyste (obciążające

nieruchomość powodowej Gminy) na nabywcę (pozwaną w obecnym procesie).

Wniosek o wpis prawa użytkowania wieczystego na rzecz nowego użytkowania

wpłynął do Sądu w dniu 2 kwietnia 2008 r. Po uprawomocnieniu się wyroku w

sprawie I C …/08 (o rozwiązanie) pismem z dnia 31 września 2008 r Gmina

wezwała Spółdzielnią I.- D. do wydania nieruchomości, ale spotkała się z odmową i

twierdzeniem, że nieruchomość nie znajduje się już w jej władaniu i że nie była

stroną wspomnianego postępowania rozpoznawczego. Wniosek o wpis ostrzeżenia

o toczącym się postępowaniu w sprawie I C …/08 złożono w dniu 3 października

2008 r. W dziale IV księgi wieczystej, prowadzonej dla spornej nieruchomości,

wpisane były hipoteki kaucyjne m.in. na rzecz pozwanego Banku w związku z

kredytami udzielonymi Spółdzielni.

Budowa osiedla zgodnie z treścią umowy z dnia 15 stycznia 2004 r.

nie została rozpoczęta, a teren oddany w użytkowanie wieczyste (Spółdzielni) nadal

nie jest zagospodarowany. Decyzję o zawarciu umowy z dnia 1 kwietnia 2008 r.

przedstawiciele T. S. podjęli po zapoznaniu się z dokumentacją będącą w

posiadaniu pierwotnego użytkownika wieczystego (Spółdzielni I.-D.) i ze

świadomością, że użytkownik ten nie dochował jednak terminu rozpoczęcia prac

inwestycyjnych przewidzianych w umowie z dnia 15 stycznia 2004 r.

W ocenie Sądu Rejonowego, powództwo powinno zostać uwzględnione,

ponieważ istniały podstawy do stwierdzenia nieważności umowy o przeniesieniu

użytkowania wieczystego z dnia 1 kwietnia 2008 r. na rzecz pozwanej T. S. Spółki z

o.o. Umowa ta przede wszystkim była pozorna (art. 83 § 1 k.c.), ponieważ stronom

chodziło przede wszystkim „o doprowadzenie do sytuacji, w której Gmina (…) nie

będzie mogła odzyskać od Spółdzielni I.-D. gruntów objętych umową z dnia 15

stycznia 2004 r.” Umowa z dnia 1 kwietnia 2008 r. była też, w ocenie Sądu

Rejonowego, nieważna w świetle postanowień art. 58 § 2 k.c. Okoliczności mające

świadczyć za taką nieważności umowę szeroko zostały omówione na s. 12-15

uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Zdaniem Sądu, „zawarcie (tej umowy) godziło

4

(…) w zasady współżycia społecznego, albowiem prowadziło (w istocie) do obejścia

ustawy o gospodarce nieruchomościami”.

Apelacja „T. S.” została oddalona jako nieuzasadniona. W ocenie Sądu

Okręgowego, prawomocny wyrok, który zapadł w sprawie o rozwiązanie umowy o

ustanowienie użytkowania wieczystego (sygn. sprawy – I C …/05), wywiera skutek

wobec pozwanego w obecnym procesie, ma tu bowiem zastosowanie art. 192 pkt 3

k.p.c. Oznacza to, że do rozwiązania umowy z dnia 15 stycznia 2004 r. doszło

także wobec pozwanej T. S. Spółki z o.o. i tym samym powstała niezgodność

pomiędzy stanem prawnym nieruchomości, ujawnionym w księdze wieczystej, a

rzeczywistym stanem prawnym. W związku z tym nie istniała potrzeba oceny tego,

czy umowa o przeniesieniu użytkowania wieczystego z dnia 1 kwietnia 2008 r.

okazała się ważna, a więc czy była zawarta jedynie dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.) lub

naruszała postanowienie art. 58 § 2 k.c. Czyniąc to założenie, Sąd Okręgowy

rozważył jednak obie te przyczyny nieważności umowy i doszedł do wniosku, że

istnieją dostateczne podstawy do przyjęcia takiej nieważności, tj. na podstawie art.

83 § 1 k.c. i art. 58 § 2 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwanej T. S. Spółki z o.o. podnoszono naruszenie

przepisów prawa procesowego, tj. art. 386 § 6 k.p.c., art. 192 pkt 3 k.p.c. i art. 378

§ 1 k.p.c. Wskazywano także na naruszenie art. prawa materialnego, tj. ogólnego

art. 10 u.k.w. i h. w zw. z art. 3 i 5 u.k.w. i h., art. 83 § 1 k.c., art. 58 § 2 k.c., art. 58

§ 1 i 2 k.c. w zw. z art. 83 § 1 k.c. i art. 222 § 1 k.c.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co

do istoty przez zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości wobec strony

skarżącej, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie jeszcze –

o uchylenie wyroków obu Sądów meriti i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie można podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że w rozpoznanej

sprawie znalazł zastosowanie przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. i spowodował skutki

prawne przewidziane w tym przepisie w relacji powodowa Gmina i obecna strona

5

pozwana (T. S.) w postaci nieskuteczności umowy z dnia 1 kwietnia 2008 r. jako

zawartej po doręczeniu pozwu pozwanej Spółdzielni I.-D. w procesie o sygn. I

C …/08. Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 29 stycznia 2009 r. uprawomocnił się w

maju 2009 r. i jako rozstrzygnięcie o charakterze konstytutywnym (rozwiązujące

istniejącą umowę, art. 240 k.c.) mógł wywołać skutki materialno-prawne dopiero po

uprawomocnieniu się. Tymczasem umowa o przeniesienie prawa użytkowania

wieczystego została zawarta rok wcześniej (w dniu 1 kwietnia 2008 r.) i mogła

wywołać przewidziane w niej materialno-prawne w postaci skutecznego

przeniesienia prawa użytkowania wieczystego na nabywcę (pozwaną T. S. Spółka

z o.o.).

Należy zwrócić też uwagę na przedmiot procesu w sprawie wszczętej

wcześniej i oznaczonej sygnaturą I C …/08. Chodziło w niej bowiem

o rozstrzygnięcie kwestii, czy istniały dostateczne podstawy do rozwiązania umowy

w świetle art. 240 k.c. Zawarcie w dniu 1 kwietnia 2008 r. umowy o przeniesienie

prawa użytkowania wieczystego na rzecz pozwanej T.-S. Spółki z o.o. w toku

sprawy o zasadność rozwiązania umowy o ustanowienie użytkowania wieczystego

nie oznaczało tego, że nastąpiło „zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa objętego

sporem” w rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c. ze skutkami prawno-procesowymi

przewidzianymi w tym przepisie.

W konsekwencji należy przyjąć zasadność podniesionego w skardze

zarzutu naruszenia art. 192 pkt 3 k.p.c. Skoro przepis ten nie mógł mieć w danej

sprawie zastosowania, to tym samym za bezprzedmiotowe należy uznać dalsze

zarzuty naruszenia prawa procesowego, które zostały sformułowane w nawiązaniu

do wspomnianego przepisu, tj. zarzutu naruszenia art. 386 § 6 k.p.c. i art. 378 § 1

k.p.c.

2. Za trafny należy uznać zarzut naruszenia art. 83 § 1 k.c., ponieważ

dokonane przez Sądy meriti ustalenia faktyczne nie mogą stanowić dostatecznej

i przekonywającej podstawy do wyrażenia oceny, że umowa z dnia 1 kwietnia

2008 r. została zawarta jedynie dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.). Przytoczone przez

Sądy okoliczności nie wskazują bowiem na to, że strony nie miały zamiaru,

zawierając tę umowę, wywołać przewidzianych w niej skutków prawnych w postaci

6

zmiany podmiotu uprawnionego w zakresie prawa użytkowania wieczystego.

W każdym razie takiej intencji na pewno nie można doszukiwać się w założeniu,

że obie strony działały w celu „uniemożliwienia dojścia do skutków odzyskania

przez stronę powodową nieruchomości”, w ustaleniu „dalszych losów udziałów

w spółce” lub w „nieczynieniu następnie jakichkolwiek prób faktycznego

zagospodarowania nabytego gruntu” (s. 41-42 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Co więcej, wskazane przez Sąd okoliczności potwierdzać mogą właśnie zamiar obu

stron wywołania przewidzianych w umowie z dnia 1 kwietnia 2008 r. skutków

prawno-rzeczowych i obligacyjnych spornej umowy zgodnie z jej treścią.

O pozorności omawianej umowy nie świadczy też wskazywana w uzasadnieniu

wyroku nieekwiwalentność wkładu niepieniężnego do spółki (użytkowania

wieczystego) i nabytych w zamian udziałów „nieposiadających realnej wartości”

(s. 42 uzasadnienia).

3. Istnieją natomiast podstawy do stwierdzenia, że umowa z dnia

1 kwietnia 2008 r. mogła być uznana za sprzeczną z zasadami współżycia

społecznego (art. 58 § 2 k.c.), aczkolwiek przy przyjęciu nieco odmiennej niż

uczyniły to Sądy meriti motywacji prawnej i przy trafnym, ogólnym założeniu obu

Sądów, iż prawo użytkowania wieczystego jest prawem zbywalnym i mogło być ono

także wniesione przez uprawnionego (Spółdzielnię I.-D.) jako tzw. wkład

niepieniężny do spółki z o.o. Ustalenia faktyczne usprawiedliwiają ogólny wniosek

obu Sądów, że celem umowy z dnia 1 kwietnia 2008 r. było jednak na pewno

„skuteczne uniemożliwienie stronie powodowej odzyskanie nieruchomości” i na tym

głównie koncentrowały się czynności obu stron tej umowy. Strona pozwana

niewątpliwie znała treść umowy o ustanowieniu użytkowania wieczystego z dnia 15

stycznia 2004 r. oraz cel uzyskania tego prawa przez pierwotnego użytkownika

(dokonanie poważnej inwestycji o charakterze mieszkaniowym w okresie trzyletnim

i tym samym powiększenie zasobu lokalowego powodowej Gminy). Wiedziała też

o niewykonaniu przyjętych przez zbywcę obowiązków wobec Gminy i jej staraniach

o odzyskanie nieruchomości nieobciążonej użytkowaniem wieczystym (wezwania

kierowania wobec Spółdzielni, następnie proces o rozwiązanie umowy na

podstawie art. 240 k.c.). Nabycie użytkowania wieczystego od pierwotnie

uprawnionego nastąpiła w czasie trwania postępowania o rozwiązanie umowy,

7

a pozwana Spółka nie podjęła inwestycji związanej z ustanowieniem użytkowania

wieczystego, co w pewnym sensie mogłoby usprawiedliwiać potrzebę zmiany

uprawnionego podmiotu i prowadzenia przez niego planowanej inwestycji

budowlanej.

Niewątpliwie wykluczona jest ocena określonej umowy jako pozornej

(art. 83 § 1 k.c.). Należy jednak stwierdzić, że dokonane przez Sądy meriti ustalenia

faktyczne pozwalają - po odrzuceniu elementu pozorności - do poddania ich

samodzielnej ocenie z punktu widzenia tego, czy zachowanie się pozwanej Spółki

i jego kontrahenta nie godziło w zasady współżycia społecznego i pozwalało -

właśnie w świetle tych zasad - utrzymywać prawną skuteczność umowy z dnia

1 kwietnia 2008 r.

Należy też zaznaczyć, że wybór środków ochrony prawnej własnych

interesów majątkowych uprawnionego należy do tego podmiotu, a wolą sądu jest

jedynie weryfikacja skuteczności prawnej dokonanego wyboru. Nie można bowiem

czynić zarzutu uprawnionemu, że nie skorzystał z innych środków prawnych,

bardziej adekwatnych do zaistniałej sytuacji prawnej, w której się znalazł. Dlatego

zawarcie umowy zbycia prawa użytkowania wieczystego, mogącej uzasadniać

zastosowanie, np. konstrukcji actio ad rem (art. 59 k.c.), nie wyklucza możliwości

uznania tej czynności prawnej - w świetle okoliczności jej zawarcia - także za

czynność nieważną w rozumieniu art. 58 § 2 k.c. Wbrew zatem stanowisku strony

skarżącej, można przyjąć, że doszło do naruszenia zasad współżycia społecznego

przez podmiot trzeci, który wiedział o roszczeniu (uprawnieniu) innego podmiotu

(Gminy) i podejmował sprzeczne z tymi zasadami działania (utrudniające lub

uniemożliwiające wykonywanie uprawnień przez uprawnionego, tzw. działania

destrukcyjne prawnie), mimo że uprawniony dysponował jeszcze innymi środkami

prawnymi wobec działającej destrukcyjnie osoby trzeciej (np. wspomniane actio ad

rem, art. 59 k.c.). W każdym razie nietrudno stwierdzić, że wybrane przez

powodową Gminę instrumenty prawne (powództwo na podstawie art. 10 u.k.w. i h.

w powiązaniu z roszczeniem wydobywczym, art. 222 k.c.). zmierzały do

zapewnienia powódce na pewno intensywniejszej ochrony prawnej.

8

Z przedstawionych względów nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 58

§ 2 k.c., co oznacza konieczność oddalenia skargi kasacyjnej. W konsekwencji

nietrafne okazały się także zarzutu naruszenia art. 10 u.k.w. i h. i art. 222 k.c.