V CSK 81/13

Sygn. akt V CSK 81/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa G. C., B. B. oraz A. P.

i J. P. jako następców prawnych zmarłej H. P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powodowie jako spadkobiercy właścicieli nieruchomości rolnej dochodzili od

Skarbu Państwa – Wojewody […] odszkodowania za szkodę wyrządzoną w wyniku

przejęcia tej nieruchomości przez Skarb Państwa na podstawie wadliwej decyzji

administracyjnej.

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody /…/ na

rzecz powoda G. C. kwotę 3.168.500 zł, na rzecz pozostałych dwóch powodów tj. B.

B. i H. P. po 1.056.166 zł z odpowiednimi odsetkami i oddalił powództwo w

pozostałym zakresie. Rozstrzygnięcie to oparto na następujących ustaleniach

faktycznych.

Właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 18,1160 ha (ujawnionej w wykazie

hipotecznym […] gm. kat. S.) byli Z. i J. M. (poprzednicy prawni obecnych

powodów). Orzeczeniem z dnia 12 lutego 1960 r. Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej (PPRN) na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 lutego 1958 r. o

sprzedaży państwowych gruntów rolnych (…) postanowiło przejąć tę nieruchomość

na rzecz Skarbu Państwa. W decyzji tej stwierdzono, że była ona we władaniu

Skarbu Państwa w chwili wejścia w życie wspomnianej ustawy. Odwołanie od tej

decyzji nie zostało uwzględnione i orzeczeniem z dnia 27 kwietnia 1960 r.

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (PWRN) zatwierdziło zaskarżone

orzeczenie z dnia 12 lutego 1960 r. Jako właściciela nieruchomości wpisano Skarb

Państwa (dnia 20 maja 1960 r.). Decyzją z dnia 9 stycznia 2008 r. Samorządowe

Kolegium Odwoławcze (SKO) stwierdziło niezgodność z prawem orzeczenia PRRN

z dnia 12 lutego 1960 r., a także i to, że orzeczenie WRN z dnia 27 kwietnia 1960 r.

wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Postanowieniem z dnia 26 października 2009 r. SKO wyjaśniło treść decyzji z dnia

9 stycznia 2008 r. w ten sposób, że decyzja ta stwierdzała nieważność obu decyzji

pierwotnych, tj. z dnia 12 lutego 1960 r. i z dnia 27 kwietnia 1960 r.

Sąd Okręgowy ustalił krąg osób legitymowanych czynnie w obecnym

procesie. Są to spadkobiercy pierwotnych właścicieli przejętego gospodarstwa

rolnego. Według stanu z 1947 r., nieruchomość rolna składała się z 27 parcel.

Aktualna wartość rynkowa prawa własności gruntów objętych dawnym Lwh […]

3

wynosi 6.124.000 zł, natomiast wartość rynkowa zabudowań – według stanu na

dzień 27 kwietnia 1960 r. – wynosi 213.000 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, istniały podstawy do przypisania

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanemu Skarbowi Państwa na podstawie

art. 160 k.p.a., skoro powodowie ponieśli szkodę wydaniem właściwej decyzji

administracyjnej w 1960 r. Szkoda ta polegała na utracie własności nieruchomości,

istniał związek przyczynowy między wydaniem wadliwej decyzji a takim

uszczerbkiem majątkowym. Skarb Państwa odpowiada jedynie w zakresie szkody

rzeczywistej, ale już nie za utracone korzyści. Aktualna wartość rynkowa utraconej

nieruchomości gruntowej (wraz z zabudowaniem) wynosiła 6.337.000 zł i kwota

ta zasądzona została stosownie do udziału trzech powodów (spadkobierców)

w spadku po pierwotnych właścicielach nieruchomości.

Apelacja pozwanego została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji oraz przyjętą przez ten Sąd podstawę

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa (art. 160 § 1 – 3 i § 6 k.p.a.).

Wadliwa decyzja administracyjna zapadła przed dniem 1 września 2004 r.,

a decyzja nadzorcza po tej dacie. Powodowie wykazali wszystkie przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej. Powodom przysługuje

odszkodowanie jedynie w granicach rzeczywistej szkody, ale już nie w granicach

utraconej korzyści. Analizując treść art. 363 k.p.c., Sąd Apelacyjny uznał,

że powodom przysługuje „odszkodowanie w wysokości wartości nieruchomości

według przeznaczenia nieruchomości w aktualnym planie zagospodarowania oraz

zabudowań według stanu na dzień przejęcia oraz cen w chwili obecnej” (s. 18

uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Wartość taką ustalono w jednej opinii

biegłego, a powierzchnię przejętej nieruchomości określono w opinii innego

biegłego.

W skardze kasacyjnej strony pozwanej zaskarżono wyrok Sądu

Apelacyjnego w części oddalającej apelację tego pozwanego co do kwoty

5.103.332,00 (tj. w pkt 1 i 3 wyroku) i podnoszono zarzuty naruszenia art. 363 § 1

i § 2 k.c. w zw. z art. 160 § 1 i § 2 k.p.a.; art. 351 § 2 w zw. z art. 160 § 1 i § 2

k.p.a.; art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 2 k.p.a.; art. 363 § 2 k.c. w zw. z art. 4 pkt

4

17 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U.

z 2010, nr 102, poz. 651) w zw. § 52 ust. 1 i 2 rozporządzenia RM z dnia

21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzenia operatu

szacunkowego (Dz. U. nr 207, poz. 2103 ze zm.). Skarżący wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądy meriti przyjęły oczywiście prawidłową podstawę prawną

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa – Wojewody […] (art. 160 §

1 – 4 i § 6 k.p.a.). Trafnie też stwierdzono, że chodzi tu o odpowiedzialność jedynie

w granicach rzeczywistej szkody (damnun emergens; art. 160 § 1 k.p.a.) i Sąd

Okręgowy powołał się w tej mierze na interpretację prawną dokonaną w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 31 marca 2011 r. (III CZP 112/10, OSNC 2011,

z. 7 – 8, poz. 75).

Zasadniczym problemem w rozpoznawanej sprawie pozostaje sposób

interpretacji art. 363 k.c. w związku za zgłoszonym przez powodów roszczeniem

odszkodowawczym w postaci in valuta. Jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić

w tej właśnie postaci, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen

z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają

przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili (art. 363 § 2 k.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego (także na tle podobnych spraw

odszkodowawczych) trafnie stwierdza się od dawna, że dla ustalenia wysokości

odszkodowania należnego poszkodowanemu przyjmuje się stan majątku

poszkodowanego (składników jego majątku) w chwili wyrządzenia szkody,

natomiast miarodajne pozostają ceny w chwili ustalania odszkodowania (orzekania

o odszkodowaniu; zob. np. ostatnio wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca

2013 r., V CSK 388/12, nie publ.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2013 r.,

I CSK 414/12, nie publ.). W odniesieniu do decyzji administracyjnych

wyrządzających szkodę (tzw. decyzji wadliwych powodujących m.in. utratę prawa

własności lub innego prawa) chodzi o stan nieruchomości istniejący w chwili

wydania wadliwej decyzji, stanowiącej źródło powstania szkody. Stan taki obejmuje

5

nie tylko parametry fizyczne lub geodezyjne danej nieruchomości (np. jej

powierzchnię, infrastrukturę), lecz także samo jej funkcjonalne przeznaczenie

społeczno-gospodarcze.

Nie sposób znaleźć odstępstwo od wspomnianej reguły ustalania rozmiaru

odszkodowania w samej treści art. 363 § 2 k.c. Przepis ten odnosi się bowiem do

możliwości przyjęcia innej ceny uszczerbku niż w chwili ustalenia odszkodowania

(wyrokowania), natomiast nie modyfikuje w żadnym zakresie tej reguły

ustalenia uszczerbku majątkowego, która wiąże rozmiar tego uszczerbku

ze stanem składnika majątku poszkodowanego (przejętej nieruchomości

o określonym przeznaczeniu) w chwili wyrządzenia szkody. Innymi słowy,

nie sposób w treści przepisu art. 363 § 2 k.c. poszukiwać odpowiednich

„szczególnych okoliczności” mających usprawiedliwić modyfikację wspomnianej

reguły. Odstępstwa takiego nie uzasadniałaby także ogólna argumentacja Sądu

Apelacyjnego nawet wówczas, gdyby nie była powiązana z treścią art. 363 § 2 k.c.

(następcy prawni byliby właścicielami gruntu o obecnym ich przeznaczeniu, gdyby

nie odebrano gruntu pierwotnym właścicielom; wzrost obecnej wartości gruntu

nastąpił „bez jakichkolwiek działań i nakładów ze strony skarżącego”; pozbawiono

powodów „możliwości dochodzenia utraconych korzyści”).

Skoro naruszono, jak trafne wywodzi się w skardze, przepis art. 363 § 2 k.c.,

to istniały wystarczające podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości

i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).

es