I UK 199/13

Sygn. akt I UK 199/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania B. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 września 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 2 listopada 2011 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

2

28 kwietnia 2011 r. odmawiającą B. M. prawa do emerytury określonej w art. 184

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS i przyznał

ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 1 maja 2011 r. Sąd ustalił, że

ubezpieczony (ur. 1 maja 1951 r.) w dniu 5 kwietnia 2011 r. złożył wniosek o

przyznanie prawa do emerytury. Zaskarżoną decyzją odmówiono tego prawa,

albowiem na dzień wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach wnioskodawca,

posiadając ponad 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, nie udowodnił co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Organ rentowy uznał za udowodnione 6 lat, 8 miesięcy i 23 dni okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach pod ziemią i na kolei, odmawiając uznania

okresów zatrudnienia:

1) od 12 października 1978 r. do 31 lipca 1987 r. w Kombinacie

Budowlanym - Zakładzie Elementów Budowlanych w R. na stanowisku

elektromontera, operatora sprężarek i konserwatora suwnic,

2) od 1 września 1988 roku do 30 kwietnia 1991 r. w Przedsiębiorstwie

Realizacji Budownictwa i Usług Technicznych w R. na stanowisku

konserwatora suwnic - albowiem ubezpieczony nie przedłożył świadectw

wykonywania pracy w szczególnych warunkach za wyżej wymienione

okresy.

Sąd Okręgowy po przesłuchaniu świadków: B. S. (przełożonego z okresu

zatrudnienia w latach 1978-1989), E. W. (współpracownika z okresu od 1980-

1992) oraz na podstawie wyjaśnień ubezpieczonego uznał, że skarżący udowodnił

co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Sąd ustalił, że od 12

października 1978 r. do 31 lipca 1987 r. B. M. był pracownikiem Kombinatu

Budowlanego - Zakładu Elementów Budowlanych w R. Ze świadectwa pracy

ubezpieczonego wynika, że w tym okresie posiadał angaże elektromontera,

operatora sprężarek i konserwatora suwnic. Takie zaszeregowania ujawniono

również w aktach osobowych. Przez okres kilku pierwszych miesięcy jego praca

polegała na obsłudze sprężarek dostarczających sprężone powietrze do

rozładunku cementu i do procesu produkcji. Później otrzymał angaż

elektromontera, ale jego praca polegała głównie na konserwacji suwnic. Posiadał

uprawnienia do pracy na wysokości. Posiadając angaż elektromontera dorywczo

3

pracował przy stołach wibracyjnych, przy bieżących naprawach urządzeń

elektrycznych na terenie całego zakładu. Jego podstawowym zajęciem była

konserwacja suwnic. W całym zakładzie panował hałas, zapylenie, a w powietrzu,

głównie na wysokości, unosiły się opary formolu. Świadek E. W. zeznał, że co

najmniej od 1980 roku pracował z B. M. na stanowisku konserwatora suwnic. W

1987 roku ubezpieczony złożył w zakładzie pracy wniosek o zatrudnienie go na

stanowisku konserwatora suwnic w wymiarze pół etatu. Jak wyjaśnił, prośba była

podyktowana koniecznością zmniejszenia wymiaru czasu, ponieważ podejmował

zatrudnienie w innym zakładzie pracy na stanowisku zbrojarza-spawacza. Z

adnotacji na wniosku wynika, że konieczne jest pozostawienie ubezpieczonego na

stanowisku konserwatora suwnic w wymiarze pół etatu, ponieważ taką pracę

wykonuje tylko jedna osoba. Do macierzystego zakładu pracy wrócił 1 września

1988 r. i od tej daty do 30 kwietnia 1991 r. posiadał angaż wyłącznie na

stanowisko konserwatora suwnic w Przedsiębiorstwie Realizacji i Usług

Technicznych w R. Ponadto Sąd wskazał, że ubezpieczony w okresie zatrudnienia

w Przedsiębiorstwie Polonijnym „T.” od 1 sierpnia 1987 r. do 31 sierpnia 1988 r. był

zatrudniony na stanowisku zbrojarza-spawacza.

Sąd Okręgowy przedstawiając ocenę prawną podał, że „dał wiarę

zeznaniom przesłuchanych świadków i ubezpieczonego, że przez okresy

zatrudnienia w kombinacie budowlanym zarówno w latach 1978-1987 i 1988-1991

pracował na hali produkcyjnej w warunkach szczególnych w pełnym wymiarze

czasu pracy jako konserwator suwnic, operator sprężarek, elektromonter przy

stołach wibracyjnych. Ubezpieczony przepracował w tym zakładzie ponad 12 lat.

Sąd uznał za prawdziwe zeznania ubezpieczonego, że na samych suwnicach

pracował co najmniej 9 lat. Z zapisu na wniosku o zmianę czasu pracy należy

wnioskować, że przed dniem 1 sierpnia 1987 r. B. M. pracował przy suwnicach w

pełnym wymiarze czasu pracy, skoro mimo pracy w innym zakładzie pozostawał w

macierzystym zakładzie na stanowisku konserwatora suwnic". Zdaniem Sądu

niewątpliwie w okresie od 1 sierpnia 1987 r. do 31 sierpnia 1988 r. ubezpieczony

wykonywał pracę, o której mowa w załączniku A dziale V ust. 4 i dziale XIV pkt 12

do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

4

szczególnym charakterze. W ocenie Sądu nie budziło również wątpliwości, że od 1

września 1988 r. do 30 kwietnia 1991 r. ubezpieczony pracował stale i w pełnym

wymiarze jako konserwator suwnic i taki angaż posiadał, a więc wykonywał pracę,

o której mowa w dziale III poz. 86 pkt 17, tj. 3 lata i 9 miesięcy. Po zsumowaniu

tych dwóch okresów ubezpieczony posiadał 11 lat, 6 miesięcy i 23 dni. Sąd przyjął,

że przed datą 1 sierpnia 1987 r. ubezpieczony również pracował w szczególnych

warunkach przy obsłudze sprężarek (dział XIV pkt 9) i przy obsłudze urządzeń

wibracyjnych (dział XIV poz.10), jak również przy obsłudze suwnic. W okresie od

12 października 1978 r. do 31 lipca 1987 r., tj. 8 lat, 8 miesięcy i 19 dni

ubezpieczony musiałby stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przepracować co

najmniej 3 lata, 5 miesięcy i 7 dni. Zdaniem Sądu, przeprowadzone postępowanie

dowodowe dawało podstawy do takiego założenia. Mając powyższe na uwadze

Sąd uznał, że do dnia 31 grudnia 1998 r. wnioskujący pracował przez co najmniej

15 lat w szczególnych warunkach.

Na skutek apelacji organu rentowego Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20 września 2012 r. zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił odwołanie (pkt 1) oraz odstąpił od obciążenia ubezpieczonego

kosztami postępowania apelacyjnego (pkt 2).

Sąd Apelacyjny wskazał, że zasadniczym powodem przyjęcia przez Sąd

Okręgowy, iż ubezpieczony wykazał co najmniej 15 lat zatrudnienia w

szczególnych warunkach było doliczenie skarżącemu do niespornego okresu pracy

w szczególnych warunkach 6 lat i 8 miesięcy okresu zatrudnienia na stanowisku

konserwatora suwnic w kombinacie budowlanym i w przedsiębiorstwie realizacji

budownictwa od 12 października 1978 r do 31 lipca 1987 r. i od 1 września 1988 r.

do 30 kwietnia 1991 r. Sąd Okręgowy uznał, że praca ubezpieczonego jako

elektryka zajmującego się utrzymaniem sprawności urządzeń elektrycznych na

terenie całego zakładu, w tym suwnic, powinna zostać zakwalifikowana jako praca

na stanowisku określonym w poz. 86 działu III wykazu A jako załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Według poz. 86 działu III (prace różne w hutnictwie i w

przemyśle metalowym) pracą w szczególnych warunkach jest obsługa suwnic. W

5

ocenie Sądu Apelacyjnego w pojęciu obsługi suwnic nie mieściła się praca

elektryka dokonującego bieżących napraw i konserwacji tego rodzaju urządzeń

lecz wyłącznie praca operatora suwnic - suwnicowego.

Odnosząc powyższe do dokonanej przez Sąd pierwszej instancji kwalifikacji

stanowiska konserwatora suwnic, jako rodzaju pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych – Sąd Apelacyjny

uznał taką kwalifikację za nieuprawnioną, skoro w dziale V wykazu A - załącznika

do rozporządzenia Rady Ministrów z 7.02.1983 r. wśród rodzajów prac tam

wymienionych nie wskazano w ogóle obsługi suwnic (nawet po przyjęciu, że w

pojęciu takim mieści się konserwacja tych urządzeń).

W konsekwencji wyłączenie okresu pracy na stanowisku konserwatora

suwnic w ocenie Sądu Apelacyjnego wykluczało uznanie, że ubezpieczony

wykazał sporną w sprawie przesłankę nabycia prawa do emerytury na podstawie

art. 184 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach.

Ubezpieczony zaskarżył powołany wyżej wyrok w pkt 1 sentencji orzeczenia

skarga kasacyjną, opierając ja na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego: - art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z dyspozycją pkt 25 działu XIV

załącznika A do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze poprzez nie dokonanie subsumcji hipotezy punktu 25

powołanego punktu 25 działu XIV wykazu prac w szczególnych warunkach do

ustalonego stanu faktycznego i w konsekwencji przyjęcie, że ubezpieczony nie

wykonywał pracy w szczególnych warunkach. Ubezpieczony wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Zgodnie z art. 32 ust. 4

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

6

Społecznych „wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk

oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje

prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych”.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr

10, poz. 243), wskazując, że „przepisy dotychczasowe”, o których mowa w

odesłaniu, to § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.),

stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach

określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy; § 4-8a

określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach

pracowników wykonujących prace wyszczególnione w wykazach A i B

stanowiących załącznik do rozporządzenia oraz § 9-15 dotyczące wieku

emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę osób zatrudnionych w

szczególnym charakterze. Jednocześnie „przepisy dotychczasowe” w rozumieniu

art. 32 ust. 4 to wyłącznie przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. Z kolei definicję ustawową „pracy w szczególnych warunkach” zawiera

art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mianowicie, zgodnie z tym

przepisem, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się

pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz

o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Praca w

warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest

narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykłady takiej pracy można

wymienić: pracę w narażeniu na hałas przekraczający dozwolone normy, w

zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach lub zmiennych

warunkach atmosferycznych. Pracę taką pracownik musi wykonywać stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku (§ 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.), aby nabyć prawo do

7

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Motyw przyświecający ustawodawcy

w stworzeniu instytucji przewidzianej w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS opiera się zatem na założeniu, że praca wykonywana w szczególnych

warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu,

stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury wcześniej niż inni

ubezpieczeni. Pamiętać również należy, iż prawo do emerytury w obniżonym wieku

emerytalnym stanowi odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS i określonego w nim wieku emerytalnego, tak więc

przepisy regulujące to prawo należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie

celu uzasadniającego to odstępstwo. Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej

sprawy, wskazać należy, że nie tyle istotne jest ustalenie, jak zostało w świadectwie

pracy bądź innych dokumentach ze stosunku pracy nazwane stanowisko pracy

ubezpieczonego, lecz to, czy czynności związane z danym stanowiskiem pracy,

wykonywane były stale i w pełnym wymiarze czasu w warunkach szczególnych, a

zatem w takich, w których pracownik w sposób znaczny jest narażony na

niekorzystne dla zdrowia czynniki oraz czy charakter tych czynności odpowiada

pracom wymienionym w odpowiednim dziale wykazu A albo B powołanego wyżej

załącznika do rozporządzenia. Jak wynikało z materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie, (ustalenie dokonane przez Sąd pierwszej instancji i

przyjęte przez Sąd drugiej instancji), prace ubezpieczonego na stanowiskach: 1.

konserwator suwnic, 2. przy obsłudze sprężarek; 3. przy obsłudze urządzeń

wibracyjnych.; 4. przy obsłudze suwnic, były wykonywane stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy.

Odnosząc powyższe do dokonanej przez Sąd pierwszej instancji kwalifikacji

stanowiska konserwatora suwnic, jako rodzaju pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach w budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych – Sąd Apelacyjny

uznał taką kwalifikację za nieuprawnioną, skoro w dziale.

Sąd błędnie uznał, że z treści powołanego rozporządzenia w niniejszej

sprawie do pracy wykonywanej przez ubezpieczonego na stanowisku konserwatora

suwnic zastosowanie mogą mieć wyłącznie prace wymienione w dziale V wykazu A

- załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. Faktem jest, że w

8

rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) zasadą jest, że praca w warunkach szczególnych odnosi się do danego

rodzaju pracy, który jest przyporządkowany do określonej branży. Zatem na gruncie

rozporządzenia można mówić tylko o pracy na stanowiskach, kwalifikowanych jako

praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, która jest

wymieniona w konkretnym dziale wykazu i który jest przypisany do konkretnej

branży przemysłu za wyjątkiem działu XIV – Prace różne – wykazu A, bądź działu

IV – Prace różne - wykazu B. Mając powyższe na uwadze w niniejszej sprawie

praca ubezpieczonego na wyżej wymienionym stanowisku mogła być kwalifikowana

jako w warunkach szczególnych z działu V i XIV wykazu A. Z powyższych przyczyn

nie można przyjąć, że wyrok odmawiający prawa do emerytury jest prawidłowy, bez

dokonania dodatkowej oceny wykonywanej pracy ubezpieczonego pod względem

występowania jej w dziale XIV Prace różne. Mając na uwadze, że Sąd drugiej

instancji ustalił, że ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał

na stanowisku konserwatora suwnic pracę elektromontera polegającą na bieżących

naprawach urządzeń elektrycznych na terenie całego zakładu, w tym konserwację

suwnic oraz dorywczo przy stołach wibracyjnych, możliwa jest ocena, że praca w

takim charakterze może również być kwalifikowana w dziale XIV Prace różne pod

pozycją 25 wykazu A. - tj. jako bieżąca konserwacja agregatów i urządzeń oraz

prace budowlano-montażowe i budowlano-remontowe na oddziałach będących w

ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie.

W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może mieć wpływ na

rozstrzygnięcie w tych sytuacjach, gdy treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej

instancji uniemożliwia dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do

wydania zaskarżonego orzeczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z 4 stycznia

2007 r., V CSK 364/06, LEX nr 238975, z 17 marca 2006 r., I CSK 63/05, LEX nr

179971). Niezachowanie wymagań konstrukcyjnych uzasadnienia może też

uzasadniać kasacyjny zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego

9

zastosowanie do niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003 nr 5, poz.

352). Dokonanie przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny materialnoprawnej

ustalonych faktów jest oczywiście dopuszczalne, jeżeli jednak odmienna ocena

materialnoprawna jest skutkiem zakwestionowania przez sąd drugiej instancji

przyjętej przez sąd pierwszej instancji podstawy faktycznej wyroku, to przed

przystąpieniem do odmiennej oceny materialnoprawnej zasadności roszczeń

powoda sąd drugiej instancji powinien dokonać własnych, stanowczych ustaleń i

własnej oceny przeprowadzonych dowodów. Brak odniesienia się sądu drugiej

instancji do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jest nie

tylko mankamentem uzasadnienia, ale także usprawiedliwia materialnoprawne

zarzuty skargi kasacyjnej. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe zastosowanie

prawa materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r.,

I PK 164/05, LEX nr 194160). W związku z tym za uzasadnione należy uznać

zarzuty naruszenia prawa materialnego – art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z zapisem ujętym w

dziale XIV. Prace różne, poz. 25 wykazu A, stanowiącym załącznik do tego

rozporządzenia.

Skoro podniesione zarzuty w skardze kasacyjnej okazały się uzasadnione,

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.