II CSK 151/13

Sygn. akt II CSK 151/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "P." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w O.

przeciwko "H." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

w Ś.

o stwierdzenie nieważności uchwał,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

oraz skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności trzech

uchwał zgromadzenia wspólników pozwanej spółki z dnia 27 kwietnia 2010 r.

w przedmiocie zmian w składzie zarządu pozwanej oraz dwóch uchwał tego

samego organu z dnia 28 kwietnia 2010 r., poświęconych podwyższeniu kapitału

zakładowego przez utworzenie nowych udziałów oraz zmianę aktu założycielskiego

pozwanej spółki.

Sąd ten uznał, że powódka nie wykazała dochowania terminu zaskarżenia

uchwał, a ponadto nie posiadała legitymacji czynnej do ich zaskarżenia, ponieważ

ich zaskarżenie nie miało charakteru czynności zachowawczej w rozumieniu art.

9102

§ 1 in fine k.p.c., zdziałanej przez wierzyciela z tytułu zajętych udziałów.

Sąd drugiej instancji uwzględnił w części apelację powódki i zmienił

częściowo powyższy wyrok w ten sposób, że stwierdził nieważność dwóch uchwał

z dnia 28 kwietnia 2010 r., poświęconych podwyższeniu kapitału zakładowego oraz

zmianie aktu założycielskiego, natomiast oddalił jej apelację w pozostałej części,

aprobując w ten sposób orzeczenie Sądu pierwszej instancji oddalające powództwo

w odniesieniu do uchwał z dnia 27 kwietnia 2010 r. w przedmiocie zmian

personalnych w składzie zarządu pozwanej.

W ocenie Sądu odwoławczego powódka posiadała materialną legitymację

czynną do zaskarżenia, ale wyłącznie obu uchwał z dnia 28 kwietnia 2010 r.,

ponieważ tylko ich zaskarżenie było czynnością zachowawczą w rozumieniu art.

9102

§ 1 in fine k.p.c., gdyż obie te uchwały mogły zmierzać do zmniejszenia

wartości zajętych udziałów i ograniczyć egzekucyjne możliwości zaspokojenia

powodowego wierzyciela.

Sąd ten podzielił natomiast stanowisko Sądu I instancji o braku legitymacji

czynnej powódki do zaskarżenia uchwał z dnia 27 kwietnia 2010 r. dotyczących

zmian w składzie zarządu, ponieważ uznał, że powódka nie wykazała aby zmiany

personalne w zarządzie wpływały na realizację jej praw jako wierzyciela, a więc aby

ich zaskarżenie stanowiło tzw. czynność zachowawczą.

3

Sąd Apelacyjny zakwestionował dokonaną przez Sąd Okręgowy

interpretację normy art. 252 § 3 k.s.h., stwierdzając, że określenie w nim początku

biegu terminu do zaskarżania uchwał („… od otrzymania wiadomości o uchwale…”)

oznacza uzyskanie pozytywnej wiedzy o treści uchwały, co nie jest równoznaczne

z datą ogłoszenia uchwały, która nie przesądza o rzeczywistym zapoznaniu się

z jej treścią.

Reasumując, Sąd odwoławczy uznał, że powódka zachowała termin do

zaskarżenia wszystkich pięciu uchwał, natomiast posiadała jedynie legitymację

czynną w odniesieniu do zaskarżenia dwóch uchwał podjętych w dniu 28 kwietnia

2010 r. i w odniesieniu do tych tylko uchwał dokonał oceny zgodności ich z ustawą,

obejmując kontrolą także zgodność tych uchwał z przepisami k.p.c.

W ocenie tego Sądu art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c., zakazujący wspólnikowi –

dłużnikowi, którego udział zajęto, realizacji zajętego prawa, obejmuje także zakaz

udziału wspólnika w podejmowaniu uchwał uniemożliwiających lub utrudniających

realizację zajętego prawa. Sąd ten uznał, że obie uchwały w przedmiocie

„swoistego rozwodnienia udziałów” są sprzeczne z art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c.,

co skutkuje uznaniem ich za nieważne.

Za chybione uznał Sąd odwoławczy stanowisko powódki o sprzeczności

uchwał w przedmiocie zmian w składzie zarządu z art. 9102

§ 2 k.p.c. wobec

podjęcia ich z udziałem wspólniczki, a nie zarządcy, ponieważ przyjął, że dla

ustanowienia zarządcy konieczne jest wykazanie potrzeby realizacji uprawnień

korporacyjnych dłużnika, co zachodzi wówczas, gdy prawa korporacyjne mają

bezpośrednie przełożenie na prawa majątkowe.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyły obie strony sporu.

Powodowa Spółka zaskarżyła wyrok w punktach I podpunkt 2 oraz

w punktach II i III, co oznacza, w odniesieniu do merytorycznej części tego

orzeczenia, zaskarżenie go w części oddalającej jej apelację od orzeczenia

oddalającego powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały w przedmiocie

zmian w składzie zarządu.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach kasacyjnych powódka

zarzuciła naruszenie następujących przepisów proceduralnych: art. 382 w zw. z art.

4

316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c., art. 217 § 1 i 2 i art. 227 k.p.c. w zw. z art. 252 § 1 k.s.h.

i art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz art. 9102

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 743 § 1 k.p.c.

Zarzuty mieszczące się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie:

- art. 250 k.s.h. i art. 252 § 1 k.s.h. w zw. z art. 9102

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 743 § 1

k.p.c. przez uznanie, że wytoczenie powództwa przez wierzyciela uprawnionego

z mocy zajęcia udziałów nie może mieścić się w katalogu tzw. czynności

zachowawczych wskazanych w art. 9102

§ 1 in fine k.p.c., ze skutkiem przyjęcia

braku legitymacji procesowej powoda;

- art. 252 § 1 k.s.h. w zw. z art. 9102

§ 2 oraz art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. wskutek

przyjęcia, że zakaz realizacji prawa nie obejmuje wszystkich uprawnień

korporacyjnych, a dłużnik z tytułu zajętych udziałów może wykonywać te prawa

samodzielnie, bez konieczności ustanowienia zarządcy;

- art. 252 k.s.h. i art. 9102

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 743 § 1 k.p.c. poprzez przyjęcie, że

zakaz realizacji zajętego prawa nie obejmuje uprawnień korporacyjnych i że dłużnik

z mocy zajęcia udziałów może samodzielnie wykonywać uprawnienia korporacyjne;

- art. 252 § 1 k.s.h. w zw. z art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. i art. 9116

§ 1 k.p.c. oraz w zw.

z art. 58 § 1 k.c. przez błędną wykładnię, że podjęcie uchwał z dnia 27 kwietnia

2010 r. jest sprzeczne z celem zabezpieczenia.

Strona powodowa wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Z kolei strona pozwana zaskarżyła przedmiotowy wyrok w punktach I i III,

tj. w części uwzględniającej powództwo (pkt I) i rozstrzygającej o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt III).

Skarga kasacyjna strony pozwanej również została oparta na obu

podstawach kasacyjnych.

Wskazując na pierwszą z tych podstaw pozwana zarzuciła błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie następujących przepisów: art. 910 § 1 k.p.c., art. 9102

§ 1 k.p.c., art. 252 § 1 k.s.h. w zw. z art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c., art. 252 § 3 k.s.h.

i art. 15 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, art. 6 k.c. w zw. z art. 252

§ 3 k.s.h. i art. 742 § 1 k.p.c.

5

Strona pozwana akcentuje niewłaściwą wykładnię art. 252 § 3 k.s.h.

w odniesieniu do rozumienia określonego tym przepisem zdarzenia skutkującego

rozpoczęciem biegu 6-miesięcznego terminu do zaskarżenia uchwały, a także art. 6

k.c. przez przyjęcie przez Sąd, że powódka nie ma obowiązku wykazania dokładnej

daty, w której otrzymała wiedzę o zaskarżonych uchwałach i mimo tego przyjęcie

przez Sąd, że dochowała terminowi zaskarżenia uchwał.

Zarzuty pozwanej mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

obejmują naruszenie: art. 381 k.p.c., art. 227 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie

wskazanych dowodów, art. 234 k.p.c. w zw. z art. 252 § 3 k.s.h. przez błędne

pominiecie, że ogłoszenie wpisów w Monitorze Sądowym i Gospodarczym nie

wiąże się z istnieniem wiadomości o uchwale i nie rozpoczyna biegu terminu

do zaskarżenia uchwał, a nadto art. 382 k.p.c. przez pominięcie części materiału

dowodowego.

Każda ze stron wniosła również odpowiedź na skargę kasacyjną strony

przeciwnej.

Powódka w swej odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanej wniosła

o oddalenie w całości tej skargi i o zasądzenie na rzecz powódki kosztów

postępowania kasacyjnego, prezentując szczegółową argumentację mającą

sprzeciwiać się zarzutom skargi kasacyjnej pozwanej.

Z kolei strona pozwana w swej odpowiedzi na skargę kasacyjną strony

powodowej również wniosła o oddalenie w całości skargi kasacyjnej powódki

i zasądzenie od niej na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, wskazując

na argumenty, które w jej ocenie mają przesądzać o bezzasadności zarzutów

skargi kasacyjnej powódki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obie wniesione skargi kasacyjne zasługują na uwzględnienie, choć nie

wszystkie podniesione w nich zarzuty należało uznać za zasadne.

Odnosząc się kolejno do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej

strony powodowej stwierdzić należy, że nie zasługuje na uwzględnienie, ujęty

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), zarzut naruszenia

6

art. 382 k.p.c. w zw. z art. 316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. Uchybienia powyższym

przepisom postępowania skarżąca upatruje bowiem w pominięciu

przez Sąd Apelacyjny części zebranego w sprawie materiału dowodowego,

a w konsekwencji dokonaniu – w jej ocenie – błędnych ustaleń faktycznych. Zarzut

ten, wobec tak przytoczonej argumentacji na jego poparcie, stanowi niedozwoloną,

ze względu na brzmienie art. 3983

§ 3 k.p.c., próbę kwestionowania przez powódkę

w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd drugiej

instancji. Wskazać przy tym należy, że skarżąca uzasadnia sformułowany zarzut

w sposób niezwykle ogólnikowy, sprowadzając go w istocie do swobodnej polemiki

z ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę wydania zaskarżonego

orzeczenia przez Sąd Apelacyjny. W szczególności, w motywach podniesionego

zarzutu skarżąca nie sprecyzowała istotnych dla jego oceny kwestii, w tym m.in.

nie wskazała, jakie konkretne dowody przeprowadzone w postępowaniu przed

Sądami meriti zostały pominięte przy orzekaniu przez Sąd odwoławczy, a także nie

wykazała, jaki związek zachodzi pomiędzy eksponowanym w zarzucie naruszeniem

przepisów postępowania a rozstrzygnięciem Sądu drugiej instancji.

Nie zasługuje również na uwzględnienie, podniesiony w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej, zarzut naruszenia art. 217 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. oraz w zw. z art. 252 § 1 k.s.h. i art. 910 § 1 i art. 9102

§ 1 k.p.c. upatrywany

przez skarżącą w nieuzasadnionej jej zdaniem odmowie przeprowadzenia przez

Sąd drugiej instancji dowodów z zeznań świadków S. K. i J. R. Zgłoszone na etapie

postępowania apelacyjnego przedmiotowe dowody, na co wskazuje również

skarżąca we wniesionej skardze kasacyjnej (s. 22-24 skargi kasacyjnej), zmierzały

do wykazania istnienia powiązań towarzysko-rodzinnych pomiędzy uczestnikami

struktury korporacyjnej spółki oraz faktu powołania w skład zarządu pozwanej

spółki 87-letniej S. K. Wywodzone za ich pomocą okoliczności faktyczne sprawy,

jak zasadnie ustalił Sąd Apelacyjny (s. 18 uzasadnienia wyroku z dnia 29 listopada

2012 r.), nie miały jednak charakteru spornego pomiędzy stronami postępowania.

Wobec tego, w zakresie uprawnienia wynikającego z art. 217 § 1 w zw. z art. 391 §

1 k.p.c., Sąd Apelacyjny prawidłowo pominął zgłoszone dowody z zeznań

świadków S. K. i J. R. jako dotyczące okoliczności dostatecznie wyjaśnionych w

toczącym się postępowaniu.

7

Przechodząc do podniesionych w skardze kasacyjnej strony powodowej

zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

stwierdzić należy, że te zasadniczo sprowadzają się do zagadnienia, czy w celu

zachowania prawa egzekwowanego wierzyciel, z mocy zajętych udziałów, może

zaskarżyć uchwałę zgromadzenia wspólników dotyczącą zmian personalnych

w zarządzie spółki. Za ich pośrednictwem skarżąca podejmuje bowiem próbę

kwestionowania prawidłowości przyjętego przez Sąd drugiej instancji poglądu,

że w zakresie czynności zmierzających do zachowania prawa (art. 9102

§ 1 in fine

k.p.c.) nie mieści się uprawnienie wierzyciela egzekwującego z zajętych udziałów

w spółce z o.o. do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały

zgromadzenia wspólników w przedmiocie zmian w składzie osobowym zarządu

spółki. W ocenie Sądu Apelacyjnego podjęcie przez wierzyciela czynności

zmierzającej do zachowania prawa (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.) w postaci

wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały jest uprawnione

jedynie w odniesieniu do tych uchwał, które in meritum dotyczą praw udziałowych,

gdyż tylko te uchwały wiążą negatywne skutki w zakresie możliwości zaspokojenia

się wierzyciela (s. 7 uzasadnienia wyroku z dnia 29 listopada 2012 r.), a którymi nie

są uchwały w przedmiocie zmian w składzie zarządu.

Egzekucyjne zajęcie udziałów w spółce z o.o. pociąga za sobą istotne

implikacje w zakresie realizacji przez wspólnika – dłużnika uprawnień wynikających

z zajętego prawa. Od chwili zawiadomienia dłużnika o dokonanym zajęciu (art. 910

§ 1 k.p.c.) nie może on rozporządzać, obciążać ani realizować zajętego prawa,

jak również nie może pobierać żadnego świadczenia przysługującego mu

z zajętego prawa (art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c.). Dokonanie tych czynności, wbrew

przedmiotowym zakazom, prowadzi natomiast do ich bezskuteczności względem

wierzyciela egzekwującego (art. 885 k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c. i art. 909 k.p.c.).

Wobec spółki zajęcie udziałów, od chwili zawiadomienia jej o dokonaniu tej

czynności egzekucyjnej, wiąże się natomiast z zakazem realizowania na rzecz

wspólnika – dłużnika świadczeń wynikających z zajętego prawa oraz nakazem

uiszczania komornikowi lub na rachunek depozytowy w banku świadczeń

pieniężnych wynikających z zajętego udziału (akcji) (art. 910 § 1 pkt 2 k.p.c.).

8

Przedstawione powyżej implikacje w sferze praw i obowiązków wspólnika-

dłużnika oraz spółki, co należy podkreślić, eksponują zabezpieczającą (ochronną)

funkcję zajęcia udziałów w spółce z o.o. Ich istota sprowadza się bowiem do

umożliwienia, w jak największym stopniu, uzyskania zaspokojenia wierzyciela

z zajętego prawa poprzez dochód jaki to prawo przynosi, albo w drodze jego

sprzedaży (art. 9116

§ 1 k.p.c.).

Realizacji przedmiotowego celu służy również art. 9102

k.p.c. Przepis ten

wyznacza skutki jakie w relacji wierzyciel egzekwujący - spółka powstają

w następstwie zajęcia udziału (akcji) w toku postępowania egzekucyjnego.

Stosownie do jego treści z mocy zajęcia udziału wierzyciel może wykonywać

„wszelkie uprawnienia majątkowe dłużnika wynikające z zajętego prawa, które są

niezbędne do zaspokojenia wierzyciela w drodze egzekucji” (art. 9102

§ 1 in

principio k.p.c.), jak również podejmować „wszelkie działania, które są niezbędne

do zachowania prawa” (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.). Natomiast zgodnie z § 2 tego

artykułu, w razie potrzeby realizacji „innych uprawnień wynikających z zajętego

prawa niż wymienione w § 1” sąd z urzędu lub na wniosek dłużnika lub wierzyciela

ustanowi zarządcę.

Przywołana regulacja, co należy podkreślić, odnosi się zatem do trzech

ujmowanych rozłącznie kategorii czynności: 1) wykonywania wszelkich uprawnień

majątkowych dłużnika wynikających z zajętego prawa, które są niezbędne do

zaspokojenia wierzyciela – przypisując kompetencję do ich wykonywania

egzekwującemu wierzycielowi; 2) podejmowania wszelkich działań, które są

niezbędne do zachowania prawa (tzw. czynności zachowawcze), które może

realizować wyłącznie wierzyciel egzekwujący; 3) wykonywania „innych niż

wymienione uprawnień z zajętego prawa niż wymienione w § 1” , przyznając

kompetencję do ich dokonywania zarządcy. Zestawienie ze sobą ujmowanych

przez art. 9102

§ 1 k.p.c. kompetencji wierzyciela do wykonywania uprawnień

majątkowych dłużnika wynikających z zajętego prawa (art. 9102

§ 1 in principio

k.p.c.) oraz kompetencji do podejmowania wszelkich działań niezbędnych do

zachowania prawa (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.) wskazuje, że pomiędzy nimi

zachodzą zasadnicze różnice. O ile bowiem pierwszą ustawodawca wyraźnie wiąże

z udziałem wskazując, że wierzyciel może wykonywać wszelkie uprawnienia

9

majątkowe dłużnika wynikające z zajętego prawa, to o tyle w przypadku czynności

zachowawczych w żaden sposób nie odwołuje się do uprawnień wynikających

z zajętego prawa, a jedynie stwierdza, że wierzyciel może podejmować wszelkie

działania zmierzające do zachowania prawa. Tym samym, art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

statuuje własne, tj. niezależne od zajętego prawa, uprawnienie wierzyciela

egzekwującego do podejmowania tzw. czynności zachowawczych. Odmienny

charakter ma natomiast, wynikające z art. 9102

§ 1 in principio k.p.c., uprawnienie

do wykonywania praw majątkowych z zajętego udziału. Uprawnienie wierzyciela

egzekwującego do wykonywania praw majątkowych z zajętego udziału stanowi

bowiem w swej istocie pochodną uprawnień wspólnika. Wierzyciel egzekwujący nie

realizuje własnego prawa podmiotowego, lecz wykonuje uprawnienia wynikające

z prawa podmiotowego (udziału) wspólnika – dłużnika w oparciu o kompetencję

przyznaną mu przez art. 9102

§ 1 in principio k.p.c. W konsekwencji zajęcie udziału

nie prowadzi do utraty przez dłużnika statusu wspólnika w spółce z o.o.,

a wierzyciel względem spółki nadal pozostaje osobą trzecią.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w zakresie czynności

zachowawczych (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.) mieści się również uprawnienie

wierzyciela egzekwującego do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności

uchwały zgromadzenia wspólników zagrażającej możliwości zaspokojenia

z zajętych udziałów (akcji) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada

2011 r., sygn. akt III CZP 64/11, publ. OSNC 2012, nr 6, poz. 67; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 czerwca 2013 r., sygn. akt II CSK 588/12, niepubl.; wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt II CSK 355/08, publ.

Monitor Prawniczy 2010, nr 7, s. 400). Podkreśla się przy tym, że legitymacja do

wytoczenia przedmiotowego powództwa wynika z art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

stanowiącego w tym zakresie przepis szczególny w stosunku do art. 250 k.s.h. oraz

art. 422 k.s.h. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt

II CSK 355/08, publ. Monitor Prawniczy 2010, nr 7, s. 400). W konsekwencji

legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały

zgromadzenia wspólników może być przypisana egzekwującemu wierzycielowi

jedynie w tych przypadkach, gdy stosowne powództwo zmierza do zachowania

10

prawa egzekwowanego, zaś źródłem zagrożenia możliwości zaspokojenia się

wierzyciela jest kwestionowana uchwała.

Artykuł 9102

§ 1 in fine k.p.c. dopuszcza podjęcie przez wierzyciela tzw.

czynności zachowawczych, w tym również wytoczenia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwały zgromadzenia wspólników spółki z o.o., w odniesieniu do

każdego przypadku zagrożenia możliwości zaspokojenia się wierzyciela z zajętego

prawa. W świetle przywołanego przepisu nie ma jednak znaczenia, wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego, czy negatywne skutki dla możliwości zaspokojenia

się wierzyciela z zajętego prawa, będące następstwem podjęcia uchwały przez

organ właścicielski spółki z o.o., wynikają bezpośrednio z treści uchwały, czy też

mają jedynie charakter pośredni. Nie jest bowiem wykluczone, że również uchwała

nie mająca wprost za przedmiot praw udziałowych będzie pociągała za sobą

negatywne skutki dla możliwości zaspokojenia się wierzyciela z zajętych udziałów,

zarówno w kontekście dochodu jaki mógłby uzyskać ze sprzedaży zajętych

udziałów lub realizacji wynikających z nich praw majątkowych (art. 9116

§ 1 k.p.c.).

Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że zasadnie skarżąca

wskazała na naruszenie przez Sąd drugiej instancji art. 250 i art. 252 k.s.h. w zw.

z art. 9102

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 743 § 1 k.p.c. W świetle art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

nie jest bowiem uprawnione stanowisko Sądu Apelacyjnego, oparte wyłącznie na

elemencie formalnym, uznające a priori, że jedynie w odniesieniu do uchwał

zgromadzenia wspólników które swym przedmiotem dotyczą zmniejszenia praw

wynikających z zajętych udziałów, uprawnione jest podejmowanie przez wierzyciela

czynności zachowawczych polegających na wytoczeniu powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwały. Takie stanowisko pomija bowiem, że art. 9102

§ 1 in fine

k.p.c. uzasadnia podjęcie przez wierzyciela egzekwującego czynności

zachowawczych w każdej sytuacji, gdy istnieje uzasadniona obawa wygaśnięcia

zajętego prawa lub zmniejszenia jego wartości w stopniu uniemożliwiającym jego

zaspokojenie. W konsekwencji również w odniesieniu do uchwał zgromadzenia

wspólników zasadne jest przyjęcie, że w ramach czynności zachowawczych

(art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.), wierzycielowi egzekwującemu z zajętych udziałów

w spółce z o.o. przysługuje legitymacja to wytoczenia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwały zgromadzenia wspólników w odniesieniu do każdej uchwały,

11

która w jego ocenie rodzi negatywne skutki w zakresie możliwości jego

zaspokojenia, co dotyczy również uchwały w przedmiocie zmian w składzie

personalnym zarządu spółki. Ustalenie przez sąd istnienia legitymacji wierzyciela

egzekwującego do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały (art.

9102

§ 1 in fine k.p.c.) nie może zatem ograniczać się wyłącznie do badania

przedmiotu tej uchwały lecz powinno wiązać się w każdym przypadku z oceną

skutków jakie podjęta uchwała może wywoływać w zakresie możliwości

zaspokojenia się wierzyciela z zajętych udziałów w spółce z o.o. Nie jest przy tym

wymagane, aby skutek ten bezpośrednio wynikał z treści zaskarżonej uchwały.

W konsekwencji, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, nie jest wykluczone,

że również uchwała zgromadzenia wspólników dotycząca zmian personalnych

w składzie zarządu spółki będzie zagrażała możliwości zaspokojenia się wierzyciela

z zajętych udziałów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2013 r., sygn.

akt II CSK 588/12, niepubl.). Wykazanie tego związku, co należy podkreślić,

spoczywa przy tym na wierzycielu, który dochodzi ochrony swojego interesu

w oparciu o art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

Za chybiony należało natomiast uznać podniesiony w skardze kasacyjnej

strony powodowej zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. art. 252 § 1 k.s.h.

w zw. z art. 9102

§ 2 oraz art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. Trafnie bowiem Sąd drugiej

instancji przyjął, że zajęcie udziałów w spółce z o.o. nie prowadzi do

pozbawienia wspólnika – dłużnika uprawnienia do wykonywania uprawnień

korporacyjnych wynikających z zajętych udziałów. Wskutek zajęcia udziałów

wierzyciel egzekwujący uzyskuje jedynie kompetencję wykonywania uprawnień

majątkowych wynikających z zajętych udziałów (art. 9102

§ 1 in principio k.p.c.).

Interpretacji tej nie zmienia przysługiwanie wierzycielowi legitymacji do wytoczenia

powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników.

Kompetencja wierzyciela w tym względzie, jak już sygnalizowano, stanowi jego

samoistne uprawnienie zmierzające do zachowania prawa egzekwowanego

(art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.), które jedynie pod względem treściowym odpowiada

nadal przysługującemu dłużnikowi - wspólnikowi uprawnieniu do wytoczenia

powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników

(art. 252 § 1 k.s.h.). Ingerencję w sferę uprawnień korporacyjnych dłużnika -

12

wspólnika, jak słusznie wskazuje Sąd Apelacyjny, pociąga ze sobą jedynie

ustanowienie zarządcy na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c. Podmiot ten posiada

bowiem kompetencję do wykonywania wynikających z zajętego udziału uprawnień

o charakterze korporacyjnym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada

2011 r., sygn. akt III CZP 64/11, publ. OSNC 2012, nr 6, poz. 67). Wyłączenia

możliwości realizacji przez wspólnika – dłużnika uprawnień korporacyjnych

wynikających z zajętych udziałów nie można przy tym upatrywać w wynikającym

z art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. zakazie realizacji przez dłużnika zajętego prawa.

Postrzeganie bowiem przedmiotowej regulacji przez pryzmat specyficznego

charakteru prawnego udziału w spółce z o.o., jako prawa podmiotowego

obejmującego pod względem treściowym uprawnienia o charakterze majątkowych

i korporacyjnym, uzasadnia przyjęcie, że zakaz wynikający z ostatnio

wymienionego przepisu dotyczy wyłącznie realizacji praw majątkowych

wynikających z udziału. Uwzględnia to również funkcję postępowania

egzekucyjnego ukierunkowanego zasadniczo, w odniesieniu do zajęcia udziałów

w spółce z o.o., na realizację interesu majątkowego wierzyciela. Wykonywania

praw korporacyjnych przez wspólnika - dłużnika nie można w każdym przypadku

traktować jako zachowań negatywnie wpływających na możliwość zaspokojenia się

wierzyciela z zajętych udziałów (np. wykonywanie przez wspólnika - dłużnika prawa

kontroli w spółce). Pokreślić przy tym należy, że ochronie interesu wierzyciela przed

ewentualnymi negatywnymi implikacjami jakie mogą ujawnić się w związku

z wykonywaniem przez wspólnika – dłużnika uprawnień o charakterze

korporacyjnym służy uprawnienie wierzyciela do podejmowania działań

zmierzających do zachowania prawa (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.) oraz możliwość

sądowego powołania zarządcy (art. 9102

§ 2 k.p.c.).

Nie jest również trafny podniesiony przez skarżącą powódkę zarzut

naruszenia art. 252 § 1 k.s.h. i art. 9102

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 743 § 1 k.p.c.

Zasadnie bowiem Sąd Apelacyjny przyjmuje, że ustanowienie zarządcy (art. 9102

§ 2 k.p.c.) jest uprawnione jedynie w przypadku wykazania przez wierzyciela,

iż samodzielna realizacja przez dłużnika – wspólnika przysługujących mu z udziału

uprawnień o charakterze korporacyjnym stanowi uzasadnione zagrożenie dla

13

interesu majątkowego wierzyciela realizowanego w ramach postępowania

egzekucyjnego poprzez zajęcie udziałów dłużnika w spółce z o.o.

Uwzględnieniu nie podlega także zarzut naruszenia art.252 § 1 k.s.h. w zw.

z art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 743 k.p.c. W jego ramach skarżąca powódka

wyraża bowiem, nieuprawniony w świetle brzmienia art. 9102

k.p.c., pogląd,

że wskutek egzekucyjnego zajęcia udziałów w spółce z o.o. dłużnik - wspólnik ipso

iure traci kompetencję do wykonywania wynikających z przysługującego mu prawa

podmiotowego (udziału) uprawnień o charakterze korporacyjnym, zaś realizacja

przedmiotowych uprawnień jest możliwa jedynie w przypadku powołania zarządcy.

Jak już sygnalizowano, egzekucyjne zajęcie udziałów w spółce z o.o., do czasu

ustanowienia zarządcy (art. 9102

§ 2 k.p.c.), nie implikuje w sobie żadnych

negatywnych następstw w zakresie wykonywania przez wspólnika uprawnień

korporacyjnych z zajętych udziałów. W następstwie zajęcia wierzyciel uzyskuje

jedynie kompetencję do wykonywania uprawnień majątkowych wynikających

z zajętych udziałów (art. 9102

§ 1 in principio k.p.c.). Dopiero ustanowienie przez

sąd zarządcy (art. 9102

§ 2 k.p.c.) powoduje, że wspólnik – dłużnik traci możność

osobistej realizacji uprawnień korporacyjnych z zajętych udziałów. Zarządca

posiada bowiem pozycję surogacyjną w stosunku do wspólnika – dłużnika,

umożliwiającą mu realizację w taki sposób uprawnień korporacyjnych wynikających

z zajętych udziałów (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2011 r.,

sygn. akt III CZP 64/11, publ. OSNC 2012, nr 6, poz. 67).

Za bezzasadny należało także uznać, podniesiony w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), zarzut naruszenia art. 252 § 1 k.s.h.

w zw. z art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. i art. 9116

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c.

uzasadniany nieuwzględnieniem przez Sąd Apelacyjny, że podjęcie zaskarżonych

uchwał, mających wpływ na wartość zbywczą zajętych na rzecz powódki udziałów,

jest sprzeczne z celem udzielonego zabezpieczenia i zmierza do obejścia

przepisów prawa. Tak ujęty zarzut naruszenia art. 252 § 1 k.s.h. w zw. z art. 910

§ 1 pkt 1 k.p.c. i art. 9116

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. opiera się bowiem na

próbie nieuprawnionej kreacji przez stronę skarżąca pożądanych ustaleń

faktycznych. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, wbrew wywodom

skarżącej, brak jest ustalenia, że uchwały, których in meritum dotyczą zarzuty

14

podniesione w skardze kasacyjnej strony powodowej, miały wpływ ma wartość

zbywczą zajętych udziałów w spółce z o.o.

Skarga kasacyjna strony pozwanej opiera się na zarzutach ujętych w ramach

obu podstaw kasacyjnych.

Odnosząc się w kolejno do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów

naruszenie prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) stwierdzić należy, że nie

zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 910 § 1 k.p.c. w zw. z art. 9102

§ 1 k.p.c. i art. 743 k.p.c. i art. 252 k.s.h. Sąd Apelacyjny wobec ustalenia,

że uchwały nr 1/2010 i uchwały 2/2010 zgromadzenia wspólników z dnia 28

kwietnia 2010 r. prowadzą do zmniejszenia uprawnień wynikających z zajętych

udziałów, trafnie bowiem przyjął, iż uchwały te są sprzeczne z prawem, gdyż

prowadzą do ograniczenia możliwości egzekucyjnego zaspokojenia wierzyciela.

Stwierdzić przy tym należy, że nie jest trafne, eksponowane w ramach zarzutu

naruszenia art. 910 § 1 k.p.c. w zw. z art. 9102

§ 1 k.p.c. i art. 743 k.p.c. i art. 252

k.s.h. oraz zarzutu naruszenia art. 743 § 1 k.p.c., stanowisko skarżącej,

iż wynikający z art. 743 § 1 k.p.c. nakaz odpowiedniego stosowania przepisów

o postępowaniu egzekucyjnym do wykonania postanowienia o udzieleniu

zabezpieczenia wyklucza stosowanie w tym zakresie art. 9102

k.p.c. Żadne bowiem

względy nie przemawiają za wyłączeniem stosowania przedmiotowego przepisu do

wykonywania postanowienia o zabezpieczeniu w postaci zajęcia udziałów.

Nie może wywołać zamierzonego przez skarżącą skutku zarzut naruszenia

art. 9102

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 910 § 1 oraz w zw. z art. 743 § 1 k.p.c. uzasadniany

błędnym w jej ocenie przyjęciem przez Sąd Apelacyjny, że uchwały podjęte przez

zgromadzenie wspólników w dniu 28 kwietnia 2010 r. skutkują pokrzywdzeniem

wierzyciela poprzez zmniejszenie wartości tych udziałów. Zarzut ten, wobec takiej

argumentacji przytoczonej na jego poparcie, stanowi niedozwoloną, ze względu na

brzmienie art. 3983

§ 3 k.p.c., próbę kwestionowania przez skarżącą ustalenia Sądu

drugiej instancji, że uchwała nr 1/2010 oraz uchwała 2/2010 zgromadzenia

wspólników prowadziły do zmniejszenia uprawnień wynikających z zajętych

udziałów, a tym samym ograniczały możliwość egzekucyjnego zaspokojenia

wierzyciela, tj. powódki (s. 19 uzasadnienia wyroku z dnia 29 listopada 2012 r.).

15

Oczywiście bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 252 § 1

k.s.h. i art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. Wbrew twierdzeniom skarżącej, powódka wykazała

istnienie negatywnego wpływu uchwał z dnia 28 kwietnia 2010 r. na możliwość

egzekucyjnego zaspokojenia się przez nią z zajętych udziałów, co znalazło

potwierdzenie w ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd Apelacyjny,

którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Chybiony jest również zarzut naruszenia 252 § 1 k.s.h. w zw. z art. 910 § 1

pkt 1 k.p.c. Powołując się na naruszenie przedmiotowych przepisów skarżąca

pomija, że art. 9102

§ 1 in fine k.p.c. przyznaje kompetencję wierzycielowi do

podejmowania wszelkich czynności zmierzających do zachowania prawa.

W zakresie tej kompetencji, w przypadku zajęcia udziałów w spółce z o.o., mieści

się zarówno uprawnienie do kwestionowania czynności faktycznych i prawnych

indywidualnie podjętych przez dłużnika poza strukturą korporacyjną, jak i czynności

podjętych przez spółkę, w której dłużnik ten jest wspólnikiem. Zajęcie dotyczy

bowiem udziałów będących wyrazem członkostwa dłużnika w spółce.

W konsekwencji czynności dokonywane przez organy spółki mogą rzutować na

możliwość zaspokojenia wierzyciela poprzez zmniejszenie dochodów uzyskiwanych

z zajętego prawa lub wartości zbywczej zajętych udziałów (9116

§ 1 k.p.c.).

Za bezzasadny należało także uznać zarzut naruszenia art. 252 § 1 k.s.h.

w zw. z art. 910 § 1 k.p.c. w zw. z art. 9102

§ 1 k.p.c. Wobec ustalenia, że uchwała

1/2010 oraz uchwała 2/2010 zgromadzenia wspólników z dnia 28 kwietnia 2010 r.,

prowadzą do zmniejszenia możliwości zaspokojenia się wierzyciela z zajętych

udziałów prawidłowo Sąd Apelacyjny przyjął, że w ramach czynności zmierzających

do zachowania prawa egzekwowanego (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.) wierzycielowi

egzekwującemu przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie

nieważności także i przedmiotowych uchwał. Odmienną kwestią jest ocena

wystąpienia materialnoprawnych przesłanek uwzględnienia takiego powództwa.

Nie ma również racji pozwana powołując się na naruszenie przez Sąd

drugiej instancji art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c. Podejmowanie przez wierzyciela działań

zmierzających do zachowania prawa egzekwowanego (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.)

jest uzasadnione w odniesieniu do każdej uchwały zgromadzenia wspólników,

16

której skutki bezpośrednio lub pośrednio prowadzą do zmniejszenia możliwości

zaspokojenia się wierzyciela z zajętych udziałów w sposób określony w art. 9116

§ 1 k.p.c.

Trafnie strona pozwana, we wniesionej skardze kasacyjnej, zarzuciła Sądowi

drugiej instancji naruszenie art. 252 § 3 k.s.h. w zw. z art. 15 ustawy z dnia

20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. z 2013 r. poz. 1203 ze

zm. – dalej cyt. jako u. KRS) oraz art. 15 ust. 1 u. KRS w zw. z art. 252 § 3 k.s.h.;

art. 6 k.c. w zw. z art. 252 § 3 k.s.h. Za pośrednictwem powyższych zarzutów

skarżąca zasadnie bowiem kwestionuje stanowisko Sądu Apelacyjnego, że termin

do wytoczenia przez wierzyciela powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały,

w oparciu o kompetencję wynikającą z art. 9102

§ 1 in fine k.p.c., rozpoczyna swój

bieg dopiero w momencie rzeczywistego zapoznania się wierzyciela z treścią

uchwały naruszającej jego prawa. Takie stanowisko Sądu Apelacyjnego, w ocenie

Sądu Najwyższego w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, pozostaje

w sprzeczności z eksponowaną w przepisach kodeksu spółek handlowych funkcją

statuowanych w tym akcie czasowych ograniczeń w zakresie zaskarżania uchwał

organów właścicielskich spółek kapitałowych. Stanowisko Sądu Apelacyjnego

zakłada bowiem w swej istocie subiektywizację określenia początku biegu terminu

do zaskarżania uchwał zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia).

Rozpoczęcie biegu terminu, w ujęciu preferowanym przez Sąd Apelacyjny,

byłoby bowiem zależne wyłącznie od woli wierzyciela. W ten sposób dochodziłoby

do naruszenia proporcji w zakresie równoważnia interesu spółki i wierzyciela

w ramach ustawowego mechanizmu kwestionowania uchwał organów

właścicielskich spółek kapitałowych. Wprowadzone w kodeksie spółek handlowych

terminy do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały oraz

powództwa o uchylenie uchwały z jednej strony pozostawiają podmiotom

legitymowanym odpowiedni czas na przygotowanie i wytoczenie stosownego

powództwa, z drugiej jednak strony – ze względu na potrzebę zapewnienia

stabilności stosunków korporacyjnych – wykluczają możliwość kwestionowania

uchwał w każdym czasie. Mając na względzie tę dyrektywę interpretacyjną zasadne

jest przyjęcie, że w przypadku realizacji przez wierzyciela czynności zmierzających

do zachowania prawa egzekwowanego (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.), bieg terminu do

17

wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały rozpoczyna się

z chwilą w której wierzyciel mógł zapoznać się z treścią uchwały, a nie z chwilą,

w której rzeczywiście to uczynił. Przy ustaleniu tego momentu czasowego, jak

trafnie wskazuje skarżąca, należy uwzględniać implikacje wynikające z wpisu zmian

wynikających z takiej uchwały w rejestrze przedsiębiorców KRS oraz publikacji

w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Wykazanie zaś zachowania tego terminu,

jako jednej z przesłanek uwzględnienia powództwa o stwierdzenie nieważności

uchwały, stanowi obowiązek wierzyciela domagającego się ochrony prawnej

w oparciu o art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

Przechodząc do podniesionych w skardze kasacyjnej strony pozwanej

zarzutów naruszenia przepisów postępowania stwierdzić należy, że nie zasługują

na uwzględnienie zarzuty naruszenia art. 381 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1, art. 381 w zw. z art. 277 k.p.c. oraz zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Powołane

przez skarżącą zarzuty – co należy zaznaczyć – sprowadzają się do

niedozwolonego w postępowaniu kasacyjnym kwestionowania przez kasatorkę

ustaleń faktycznych stanowiących podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia

(art. 3983

§ 3 k.p.c.). Skarżąca, powołując się w ramach podniesionych zarzutów na

bezzasadne w jej ocenie pominięcie lub nieprzeprowadzenie licznych dowodów

zgłaszanych na etapie postępowania pierwszoinstnancyjnego oraz postępowania

apelacyjnego, w swej istocie podejmuje jedynie polemikę z poczynionymi przez Sąd

Apelacyjnymi ustaleniami faktycznymi oraz przyjętą w oparciu o nie oceną prawną

w zakresie istnienia przesłanek stwierdzenia nieważności uchwał podjętych przez

zgromadzenie wspólników pozwanej spółki w dniu 28 kwietnia 2010 r., jako

ograniczających możliwość egzekucyjnego zaspokojenia wierzyciela. Tym samym

istnieją przesłanki do stwierdzenia nieważności tych uchwał w ramach powództwa

wytoczonego przez wierzyciela na podstawie art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

Za zasadny należało natomiast uznać zarzut naruszenia art. 234 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 i art. 252 § 3 k.s.h. Konsekwencją przyjęcia przez Sąd Najwyższy

w składzie orzekających w niniejszej sprawie, że termin do wytoczenia przez

wierzyciela egzekwującego powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały

zgromadzenia wspólników (art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.) rozpoczyna swój bieg

z chwilą, w której mógł on zapoznać się z treścią uchwały wymaga jednoczesnego

18

uznania skutków jakie w zakresie rozpoczęcia biegu terminu do zaskarżenia

uchwały będą wynikały z domniemań prawnych związanych z ogłoszeniem wpisu

w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c., orzekł jak w sentencji.