II CSK 206/13

Sygn. akt II CSK 206/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa C. z siedzibą w W.

przeciwko Teatrowi […] o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem

Apelacyjnym w całości i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

W pozwie skierowanym przeciwko Teatrowi […], Skarb Państwa – Zespół

„O.” Gospodarstwo Pomocnicze Komendy Wojewódzkiej Policji w P. domagał się

zasądzenia kwoty 116.236,57 zł z odsetkami od kwot i dat szczegółowo

wymienionych w pozwie, a po rozszerzeniu powództwa - kwoty 188.234, 62 zł

również z odsetkami jak poprzednio, z tytułu rozliczeń wzajemnych wierzytelności

stron. W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji reprezentujący wówczas

powoda radca prawny pismem z dnia 20 grudnia 2010 r. poinformował Sąd, że

zarządzeniem nr 41 Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia

9 listopada 2010 r. utworzono instytucję gospodarki budżetowej pod nazwą C.

Jednostka ta powstała w wyniku przekształcenia niektórych gospodarstw

pomocniczych państwowych jednostek budżetowych, w tym Zespołu Hoteli, Kasyn i

Bufetów „O”. Przedstawił nadto decyzję nr 343 Komendanta Głównego Policji z

dnia 16 listopada 2010 r. w sprawie przeprowadzenia czynności związanych z

przekształceniem gospodarstw pomocniczych jednostek Policji oraz Zakładu

Obsługi MSWiA w instytucję gospodarki budżetowej, z którego wynikało, że księgi

rachunkowe Zespołu Hoteli, Kasyn i Bufetów „O.” zostały zamknięte na dzień 20

grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy, wyrokując w sprawie w dniu 29 grudnia 2010 r.,

w komparycji wyroku określił powoda jako Skarb Państwa reprezentowany przez C.

i zasądził od tego pozwanego na rzecz powoda dochodzoną kwotę. Apelacja

pozwanego została wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 10 listopada 2011 r.

oddalona. Sąd Apelacyjny w komparacji wyroku określił wówczas powoda

analogicznie jak uczynił to Sąd Okręgowy. W dniu 20 stycznia 2012 r. pozwany

złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego wraz

z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia tego wniosku, powołując się na

wadliwe zawiadomienie o terminie rozprawy apelacyjnej. Postanowieniem z dnia

27 stycznia 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek o przywrócenie terminu

i odrzucił wniosek o sporządzenie uzasadnienia. W komparacji również i tego

orzeczenia stronę powodową oznaczono tak jak w wyroku Sądu pierwszej instancji.

Na skutek zażalenia pozwanego, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia

22 listopada 2012 r. uchylił zaskarżone postanowienie wskazując, że pozwany nie

został prawidłowo powiadomiony o rozprawie apelacyjnej. Nadto Sąd Najwyższy

sprostował w zaskarżonym postanowieniu oznaczenie powoda w ten sposób, że

3

zamiast Skarbu Państwa – C. Usług Logistycznych z siedzibą w P. wpisał C. z

siedzibą w W., wskazując w uzasadnieniu, że C. ma osobowość prawną i jest

wpisane do rejestru przedsiębiorców. Postanowieniem z dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Apelacyjny przywrócił pozwanemu termin do złożenia wniosku o sporządzenie

uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego, a postanowieniem z dnia 9 stycznia

2013 r. sprostował swój wyrok z dnia 10 listopada 2011 r. w ten sposób, że

oznaczył stronę powodową jako C. z siedzibą w W.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, którą pozwany

wywiódł, zarzucono naruszenie przepisów postępowania skutkujące nieważnością

postępowania to jest art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 149 § 2 w związku z art.

133 § 2a k.p.c. przez pozbawienie skarżącego możności obrony jego prawa

wskutek niedoręczenia mu zawiadomienia o rozprawie apelacyjnej i naruszenie art.

379 pkt 2 k.p.c. przez niewłaściwą reprezentację strony powodowej przez C., która

to osoba prawna, niebędąca według Sądu pierwszej instancji następcą prawnym

pozwanego, nie została formalnie wezwana do udziału w sprawie apelacyjnej oraz

dopuszczenie do udziału w sprawie w charakterze reprezentanta Skarbu Państwa,

podmiotu który nie był statio fisci, a był samodzielną osoba prawną. Nadto skarżący

zarzucił naruszenie art. 149 § 2 w związku z art. 133 § 2a k.p.c. przez

niezawiadomienie go o rozprawie apelacyjnej, art. 316 w związku z art. 328 § 2

k.p.c. przez wzięcie przez Sąd drugiej instancji pod uwagę nieistniejącego stanu

prawnego oraz art. 386 § 2 w związku z art. 379 pkt 2 w związku z art. 67 § 2 i art.

96 k.p.c. przez ich niezastosowanie, mimo że postępowanie przed sądem pierwszej

instancji było dotknięte nieważnością z powodu wadliwej reprezentacji Skarbu

Państwa.

Zarzucając powyższe, skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i wyroku Sądu Okręgowego, zniesienia postępowania w zakresie

dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut nieważności postępowania przed Sądem

Apelacyjnym z powodu pozbawienia skarżącego możności obrony jego praw przez

4

niedoręczeniu mu (wadliwe doręczenie) zawiadomienia o terminie rozprawy

apelacyjnej. Zawiadomienie, które wówczas Sąd Apelacyjny skierował do

pozwanego, zostało wysłane na adres, pod którym pozwany nie oczekiwał

doręczania pism sądowych, ponieważ wskazał Sądowi Apelacyjnemu inny adres,

adres dla korespondencji. Wadliwość w dokonaniu doręczenia zawiadomienia

o terminie rozprawy apelacyjnej przesądził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

22 listopada 2012 r., o którym była mowa wyżej i postanowieniem tym Sąd

Najwyższy pozostaje związany. Na skutek wskazanej wadliwości, pozwany został

pozbawiony możliwości wzięcia udziału w rozprawie apelacyjnej wyznaczonej na

dzień 10 listopada 2011 r. i przedstawienia w jej toku swoich racji i nie jest tu istotne,

że stawiennictwo na rozprawie apelacyjnej nie jest obowiązkowe oraz, że pozwany

wypowiedział się już w pisemnej apelacji. Rozprawa jest przeznaczona dla

przedstawienia przez strony ich twierdzeń, przy czym na rozprawie apelacyjnej

strona może powołać nowe zarzuty apelacyjne, w postępowaniu tym bowiem ani

sam apelujący, ani sąd odwoławczy nie są związani treścią zarzutów apelacyjnych.

Skarżący może więc zmienić zarzuty podniesione w apelacji, a także sformułować

nowe, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia apelacyjnego,

może także powołać nowe lub dalsze okoliczności na uzasadnienie zarzutów już

podniesionych. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie w swoich orzeczeniach

wskazywał, że na prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP) składa się również prawo

do odpowiedniego ukształtowania procedury, to jest zgodnie z wymogami

sprawiedliwości i jawności. Ta proceduralna sprawiedliwość zostaje zrealizowana,

jeżeli każda strona ma możność przedstawienia swoich racji. Sąd ma bowiem

obowiązek respektowania prawa strony do bycia wysłuchanym. Wysłuchanie

zapewnia przewidywalność przebiegu procesu, pozwala stronom ocenić trafność

podjętych decyzji i rozważyć potrzebę podjęcia ewentualnych, dalszych czynności

procesowych, czyli określić konsekwencje własnych zachowań na gruncie

obowiązującego stanu prawnego. Skoro stanowiące element konstytucyjnego

prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP) prawo do rzetelnego procesu obejmuje

prawo do bycia wysłuchanym, to naruszenie tego uprawnienia przez sąd przez

niezawiadomienie o jedynej w sprawie rozprawie, skutkuje nieważnością

postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw (por. wyroki

5

Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2001 r. V CSK 1535/00 i z dnia 2 grudnia

2011 r. sygn. akt III CSK 136/11, niepubl.).

Już tylko z przedstawionej przyczyny wyrok Sądu Apelacyjnego podlegał

uchyleniu, postępowanie przed tym Sądem zniesieniu z powodu nieważności

(art. 379 pkt 5 k.p.c.), a sprawa przekazaniu temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Jednocześnie Sąd Najwyższy zauważa, że nie podstaw do stwierdzenia

nieważności postępowania przed sądem drugiej instancji z powodu, jak twierdzi

skarżący, wadliwej reprezentacji strony powodowej. Z akt sprawy wynika, że C. z

siedzibą w W. było na rozprawie apelacyjnej reprezentowane przez pełnomocnika

w osobie radcy prawnego, który w toku postępowania apelacyjnego złożył

dokument pełnomocnictwa pochodzący od organu umocowanego do działania w

imieniu C. Zagadnieniem natomiast jest czy w procesie mamy do czynienia z

sukcesją generalną czy syngularną i czy w razie stwierdzenia następstwa

materialnoprawnego można też mówić o ogólnym następstwie procesowym.

C., z siedzibą w W., będące instytucją gospodarki budżetowej, jest osobą

prawną, osobowość prawną nabyło z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru

Sądowego, co, jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy odpisu z KRS,

nastąpiło z dniem 21 grudnia 2010 r. Podstawę prawną powołania osoby prawnej

jaką jest instytucja gospodarki budżetowej stanowią art. 116 ust. 2 ustawy z dnia 27

sierpnia 2009 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz. U.

Nr 157, poz. 1241 ze zm.) oraz wydane na podstawie tego artykułu przepisy

wykonawcze. Powołany art. 116 stanowi, że instytucja gospodarki budżetowej, o

której mowa w art. 23 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych

(Dz. U. Nr 157, poz. 1240) może być utworzona poprzez przekształcenie

istniejącego gospodarstwa pomocniczego państwowej jednostki budżetowej na

zasadach określonych w przepisach wydanych na podstawie ust. 2. Ust. 2 tego

artykułu stanowi z kolei, że Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia,

sposób i tryb przekształcenia gospodarstw pomocniczych państwowych jednostek

budżetowych, o których mowa w ust. 1, w instytucje gospodarki budżetowej, z

6

uwzględnieniem rozliczeń związanych z zakończeniem działalności gospodarstw

pomocniczych oraz zapewnieniem ciągłości realizacji zadań i ich specyfiki.

Wydane na podstawie zacytowanego art. 116 ust. 2 rozporządzenie Rady

Ministrów z dnia 21 września 2010 r. w sprawie sposobu i trybu przekształcenia

gospodarstw pomocniczych państwowych jednostek budżetowych w instytucje

gospodarki budżetowej (Dz. U. z 2010 r., Nr 181, poz. 1217) wskazuje organy

uprawnione do wydania zarządzenia o utworzeniu instytucji gospodarki budżetowej

przez przekształcenie gospodarstwa pomocniczego (§ 2), stanowi,

że przekształcenie gospodarstwa pomocniczego w instytucję gospodarki

budżetowej następuje z chwilą wpisania instytucji gospodarki budżetowej do

Krajowego Rejestru Sądowego (§ 3) i w § 4 stanowi, że instytucja gospodarki

budżetowej przejmuje przysługujące gospodarstwu pomocniczemu przed jego

przekształceniem należności, uprawnienia, obowiązki, środki pieniężne oraz

rzeczowe składniki majątkowe inne niż nieruchomości. Instytucja gospodarki

budżetowej pozostaje podmiotem w szczególności zezwoleń lub koncesji, które

zostały przyznane na rzecz gospodarstwa pomocniczego przed jego

przekształceniem, chyba że odrębne przepisy lub decyzja o udzieleniu zezwolenia

lub koncesji stanowią inaczej. Wyjątek od tej reguły dopuszcza ust. 2 stanowiąc,

że te organy, które wydają zarządzenie o utworzeniu instytucji gospodarki

budżetowej mogą określić należności, uprawnienia, obowiązki, środki pieniężne

oraz rzeczowe składniki majątkowe inne niż nieruchomości, niepodlegające

przejęciu przez instytucję gospodarki budżetowej.

Uregulowania wynikające z art. 116 ust. 1, dopuszczające powstanie nowej

osoby prawnej przez przekształcenie istniejącego gospodarstwa pomocniczego

i z § 4 ust. 1 rozporządzenia wyraźnie przewidującego wstąpienie tej nowej osoby

prawnej w prawa i obowiązki związane dotychczas z gospodarstwem pomocniczym

wskazują, że ustawodawca przewidział tu następstwo materialnoprawne,

o charakterze sukcesji uniwersalnej częściowej. Wynika z niego, że na

nowopowstały podmiot przechodzą te prawa i obowiązki, które dotychczas

pozostawały w gestii wyodrębnionej struktury jaką było gospodarstwo pomocnicze.

Tak ukształtowane następstwo pod tytułem ogólnym, ale częściowe, bo obejmujące

7

wyodrębnione mienie, nie jest nowością w obowiązującym systemie prawa.

Przykładem jest tu utworzenie gmin i nabycie przez nie, z mocy ustawy,

oznaczonego mienia państwowego. W porządku prawnym coraz częściej pojawiają

się sytuacje, które można kwalifikować jako częściową sukcesję uniwersalną, przy

zachowaniu bytu prawnego dotychczasowego właściciela majątku. Kreując takie

sytuacje ustawodawca nie reguluje jednocześnie następstwa procesowego,

a przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują następstwo procesowe

pod tytułem ogólnym tylko w razie śmierci strony będącej osoba fizyczną i w razie

utraty bytu prawnego przez osobę prawną, w pozostałych wypadkach odsyłając do

art. 192 pkt 3 k.p.c. Jeżeli jednak podzieli się stanowisko, że przepis ten ma

zastosowanie wówczas gdy zbycie rzeczy lub prawa jest rezultatem czynności

materialnoprawnej stron czy też choćby pośrednio jest efektem woli stron, ale nie

stosuje się go gdy zbycie jest wynikiem działania ustawy, wówczas konstrukcja

częściowej sukcesji uniwersalnej znajduje zastosowanie również w płaszczyźnie

procesowej pozwalając na wejście następcy do procesu automatycznie, bez

potrzeby uzyskiwania zgody strony przeciwnej. Takie rozumienie procesowych

skutków materialnoprawnej częściowej sukcesji uniwersalnej jest obecnie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego akceptowane (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego: uchwała z dnia 8 stycznia 1991 r. III CZP 70/90, OSNC z 1991 r.

Nr 7, poz.81; postanowienie z dnia 23 czerwca 2004 r. V CZ 43/04 – nie publ.;

wyrok z dnia 26 października 2005 r. V CK 285/05, nie publ.; postanowienie z dnia

25 kwietnia 2012 r. II CSK 356/11, OSNC z 2012 r. Nr 12, poz. 143). Przyłączając

się do tego nurtu orzecznictwa, Sąd Najwyższy w składzie rozstrzygającym sprawę

niniejszą, wyraża pogląd, że powstałe z przekształcenia gospodarstwa

pomocniczego Komendy Wojewódzkiej Policji w P. pod nazwą Zespół Hoteli, Kasyn

i Bufetów „O.” C. z siedzibą w W. (por. zarządzenie nr 41 Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie utworzenia

instytucji gospodarki budżetowej pod nazwą „C. stycznych”, Dz. Urz. MSW z 2010 r.

Nr 14, poz. 68) w następstwie wynikającej z przepisu prawa sukcesji uniwersalnej

częściowej, wstąpiło do procesu automatycznie, z chwilą uzyskania osobowości

prawnej.

8

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uchylając zaskarżony wyrok, znosząc

z podanej wyżej przyczyny postępowanie przed Sądem Apelacyjnym i przekazując

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawił temu

Sądowi ocenę skutków wyżej opisanego następstwa procesowego w postępowaniu

przed Sądem pierwszej instancji.

Z przedstawionych powodów orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1

w związku z art.39821

w związku z art. 386 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2

k.p.c.

es