II CSK 70/13

Sygn. akt II CSK 70/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko I. A/S w T. (Dania)

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 września 2012 r.

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz strony

pozwanej kwotę 3 600zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowy przewoźnik dochodzi od pozwanego odbiorcy zapłaty należności

ciążących na przesyłkach, wskazując art. 51 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. –

Prawo przewozowe (Dz. U. 2000 r., Nr 50, poz. 601 ze zm.), zwanej dalej

„Pr. przew.”, jako podstawę prawną żądania.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo. Ustalił, że przewoźnik wykonywał

przewozy na podstawie listów przewozowych CMR, w których nie była podana

cena frachtu, ani inne koszty związane z przewozem przesyłek, co zwalniało

pozwanego odbiorcę z obowiązku zapłaty przewoźnikowi na podstawie art. 13 ust.

2 Konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów z dnia

19 maja 1956 r. (cyt. dalej „CMR”), ratyfikowanej przez Polskę w 1962 r. (zał. do

Dz. U. 1962 r., Nr 49, poz. 238), wobec braku spełnienia przesłanek wynikających

z tego przepisu.

Apelację powoda oddalił Sąd Apelacyjny, uznając ją za niezasadną.

Sąd odwoławczy uznał, że powodowy przewoźnik otrzymywał od

nieuczestniczącego w tym sporze wysyłającego przesyłki listy przewozowe CMR,

w których nie zostały wpisane jakiekolwiek kwoty należności wynikających

z przewozu, co zwalniało pozwanego odbiorcę z obowiązku ich zapłaty na

podstawie art. 13 ust. 2 CMR.

W ocenie Sądu drugiej instancji, okoliczność, że przepisy CMR regulują

sytuację przewoźnika w stosunkach z odbiorcą przesyłki w sposób mniej korzystny,

aniżeli przepisy Prawa przewozowego i k.c. nie jest wystarczającą podstawą do

stwierdzenie, że Konwencja CMR nie reguluje obowiązków odbiorcy względem

przewoźnika. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny przyjął za podstawę prawną oceny

zasadności żądań powoda art. 13 CMR, który zwalnia odbiorcę z obowiązku

zapłaty przewoźnikowi należności niewynikających z listu przewozowego. Nadto

Sąd ten podkreślił, że sam powód przyznał w apelacji, iż nie zostały spełnione

przesłanki żądania od odbiorcy zapłaty przewoźnego wynikające z art. 13 CMR.

Skarga kasacyjna powoda, zaskarżająca w całości wyrok Sądu

Apelacyjnego, oparta została na zarzucie niewłaściwego zastosowania art. 13 ust.

3

2 CMR i w konsekwencji błędnego przyjęcia braku podstaw do zastosowania art. 51

ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 3 Pr. przew., co skutkowało uznaniem przez ten Sąd braku

uprawnienia powoda do żądania od odbiorcy zapłaty wynagrodzenia za wykonane

przewozy z uwagi na niewpisanie tych należności do listów przewozowych CMR.

W ocenie skarżącego, błędna jest ocena Sądu odwoławczego, że art. 13 ust.

2 CMR reguluje wyczerpująco wzajemne relacje pomiędzy przewoźnikiem

a odbiorcą, co w konsekwencji uzasadnia skorzystanie przez przewoźnika

z uprawnienia przyznanego mu w art. 51 Pr. przew. Zdaniem skarżącego, art. 13

CMR nie dotyczy roszczeń przewoźnika wobec odbiorcy o zapłatę przewoźnego,

a w tej sytuacji podstawą oceny tego roszczenia staje się art. 51 w zw. z art. 1 ust.

3 Pr. przew.

Pozwany odbiorca przesyłek w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł

o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Uznał za zasadne przyjęcie przez Sąd odwoławczy artykułu 13 CMR jako podstawy

prawnej rozstrzygnięcia, który to przepis reguluje odmiennie aniżeli art. 51

Pr. przew. obowiązek odbiorcy zapłaty przewoźnikowi należności ciążących na

przesyłce, co wyklucza dopuszczalność zastosowania ostatnio wymienionego

przepisu. Stosowanie prawa krajowego byłoby uzasadnione jedynie w sytuacji

braku stosownej regulacji w CMR, która to sytuacja jednak nie występuje, twierdzi

strona pozwana.

Strony podtrzymały własne stanowisko w pismach przygotowawczych –

strony powodowej z dnia 2 grudnia 2013 r., a strony pozwanej z dnia 16 grudnia

2013 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, ponieważ zgłoszone

w niej zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się nieuzasadnione.

Oceny tych zarzutów należało dokonać z uwzględnieniem ustalonego stanu

faktycznego przyjętego za podstawę orzekania przez Sąd drugiej instancji.

Elementem bezspornych ustaleń jest, że powód wykonywał przewozy przesyłek

z Polski do Danii na podstawie listów przewozowych CMR, w których nie zostały

wpisane jakiekolwiek kwoty należności wynikających z przewozu. Zastosowanie

4

przepisów Konwencji CMR było więc co do zasady między stronami bezsporne,

wobec treści art. 1 ust. 1 CMR określającego zakres zastosowania tej Konwencji

i braku wystąpienia przesłanek wyłączających jej zastosowanie, a określonych

w art. 1 ust. 4 CMR.

Spór sprowadza się więc w istocie do tego, czy – jak uważa pozwany – art.

13 ust. 2 CMR reguluje, ale inaczej aniżeli czyni to art. 51 ust. 1 Pr. przew.,

obowiązek odbiorcy wobec przewoźnika, czy - jak uważa powód – pierwszy

z wymienionych przepisów nie reguluje roszczeń przewoźnika wobec odbiorcy

o zapłatę należności obciążających przesyłkę, co uzasadniałoby wówczas

zastosowanie drugiego z wymienionych przepisów, a więc zastosowanie normy

prawa krajowego.

Konwencja CMR zawiera regulację stosunków cywilnoprawnych, a Polska,

poprzez jej akceptację w formie ratyfikacji przewidzianej polskim konstytucyjnie

wymaganym porządkiem prawnym, spowodowała, że Konwencja stała się częścią

wewnętrznego porządku prawnego, stanowiąc źródło powszechnie obowiązującego

prawa cywilnego, bezpośrednio stosowanego m.in. przez sądy. Próby uzupełnienia

regulacji CMR przepisami krajowymi wynikają niekiedy z braku jednoznacznego

rozróżnienia sytuacji, w której określona materia nie jest objęta przedmiotem

regulacji przepisów CMR, od sytuacji, w której regulacja konwencyjna danej kwestii

jest, ale uboższa o pewne elementy, czy wręcz odmienna w stosunku do

tożsamych przedmiotowo uregulowań zawartych w prawie krajowym. Ostatnia

z wymienionych sytuacji nie pozwala na kwalifikację takiej regulacji konwencyjnej

jako niepełnej, czy też określanej w piśmiennictwie mianem luki wewnętrznej.

Wymaga wyraźnego podkreślenia, że stosowanie norm prawa krajowego jest

uzasadnione wyłącznie w przypadku, gdy określone zagadnienie (w tej sprawie:

obowiązek odbiorcy zapłaty przewoźnikowi należności wynikających z wykonania

międzynarodowego drogowego przewozu przesyłki) nie jest objęte zakresem

regulacji konwencyjnej.

Istnienie natomiast takiej regulacji konwencyjnej ale nie identycznej, czy

wręcz odmiennej od regulacji tożsamej przedmiotowo materii dokonanej prawem

krajowym wyłącza możliwość stosowania wówczas norm prawa krajowego wobec

5

konieczności uwzględniania międzynarodowego charakteru Konwencji CMR,

potrzeby jej jednolitego stosowania, zgodnego z celem tej Konwencji, którym jest

ujednolicenie w skali ponadnarodowej regulacji prawnej umowy międzynarodowego

drogowego przewozu towarów.

Przepisów art. 13 ust. 2 CMR chroni z jednej strony przewoźnika, bo

zobowiązuje odbiorcę do zapłaty mu należności, które nie zostały uregulowane

przez kontrahenta umownego przewoźnika czyli wysyłającego przesyłkę. Z drugiej

jednak strony przepis ten chroni zarazem zasadę bezpieczeństwa obrotu,

ponieważ ogranicza zakres obowiązku odbiorcy do zapłaty przewoźnikowi

wyłącznie kwoty należności wynikającej z listu przewozowego. Zważyć bowiem

należy, że strony umowy międzynarodowego przewozu drogowego, a więc

przewoźnik i wysyłający, mogą postanowić o wyłączeniu obowiązku odbiorcy

ponoszenia kosztów przewozu, osiągając taki skutek prawny poprzez zaniechanie

wpisywania do listu przewozowego kwoty należności związanych z przewozem.

Wynikającą z art. 13 ust. 2 CMR przesłanką powstania po stronie

przewoźnika wierzytelności w stosunku do odbiorcy przesyłki o zapłatę należności

związanych z wykonaniem międzynarodowego przewozu drogowego jest wyraźne

określenie ich w liście przewozowym przez podanie przynajmniej tytułu (np. opłata

za przewóz) oraz wysokości należności lub co najmniej podstawy do ustalenia

wysokości tych należności. Powstanie określonego w art. 13 ust. 2 CMR obowiązku

odbiorcy dokonania zapłaty przewoźnikowi zostało więc przez ustawodawcę

międzynarodowego uwarunkowane zapewnieniem odbiorcy należności łatwego

ustalenia za co i ile ma przewoźnikowi zapłacić. W piśmiennictwie przyjmuje się,

że wpisy dotyczące należności znanych już w momencie zawierania umowy

przewozu (m.in. wynagrodzenia za przewóz) powinny być zamieszczone w liście

przewozowym już w chwili jego wystawienia i objęte konsensem stron umowy

przewozu, a więc przewoźnika i wysyłającego przesyłkę.

W tej sytuacji zasadnie przyjął Sąd Apelacyjny, że niezbędną przesłanką

powstania na podstawie art. 13 ust. 2 CMR obowiązku pozwanego odbiorcy

dokonania zapłaty jednoznacznie ustalonej kwoty na rzecz powodowego

przewoźnika jest istnienie w liście przewozowym określenia wysokości tej kwoty,

6

wyznaczającej istnienie i zakres obowiązku pozwanego odbiorcy. Bezsporny

zatem brak wpisania w listach przewozowych CMR kwot należności wynikających

z wykonanych przez powoda przewozów zasadnie oceniony został przez Sąd

Apelacyjny jako wyłączający istnienie po stronie pozwanego odbiorcy obowiązku

zapłaty przewoźnikowi, wobec braku niezbędnej przesłanki uzasadniającej

zastosowanie art. 13 ust. 2 CMR. W tej ostatniej kwestii ocena Sądu Apelacyjnego

zbieżna jest zresztą z oceną samego powoda wyrażoną w jego apelacji.

Również podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut błędnego

niezastosowania art. 51 ust. 1 zw. z art. 1 ust. 3 Pr. przew. należało ocenić jako

bezzasadny. Zastosowanie przepisu prawa krajowego w postaci art. 51 ust. 1 Pr.

przew. do umowy międzynarodowego przewozu drogowego towarów byłoby

możliwe jedynie na podstawie art. 1 ust. 3 Pr. przew., a więc tylko wówczas, gdyby

Konwencja CMR nie stanowiła inaczej. Tymczasem przesłanka ta, pozwalająca na

stosowanie przepisów prawa krajowego, nie wystąpiła, ponieważ art. 13 ust. 2 CMR

stanowi inaczej aniżeli art. 51 ust. 1 Pr. przew., a to dlatego, że zawiera bardziej

rygorystyczną dalej idącą ochronę interesów odbiorcy przed kierowanymi do niego

przez przewoźnika roszczeniami majątkowymi. Przepis art. 13 ust. 2 CMR obciąża

bowiem odbiorcę obowiązkiem zapłaty przewoźnikowi wyłącznie należności

wynikających z listu przewozowego, podczas gdy art. 51 ust. 1 Pr. przew. nie

przewiduje takiego ograniczenia, ponieważ obciąża odbiorcę obowiązkiem zapłaty

wszystkich należności ciążących na przesyłce i to niezależnie od tego, czy zostały

one określone w liście przewozowym, czy też nie. Tożsama przedmiotowo materia,

a mianowicie istnienia obowiązku odbiorcy zapłaty przewoźnikowi należności

związanych z wykonaniem przewozu, została więc inaczej uregulowana w obu

wymienionych źródłach powszechnie obowiązującego w RP prawa. Nietrafnie więc

wywodzi strona skarżąca jakoby obowiązek odbiorcy zapłaty przewoźnikowi

należności wynikających z przewozu nie był przedmiotem regulacji konwencji CMR.

Przeciwnie, zagadnienie to jest objęte przedmiotem regulacji konwencyjnej,

a okoliczność, że ustawodawca międzynarodowy uregulował je, chociaż uczynił to

odmiennie, wyklucza możliwość zastosowania korzystniejszego dla powoda

przepisu prawa krajowego. Przeciwne stanowisko zagrażałoby potrzebie

jednolitego interpretowania i stosowania norm konwencyjnych w sferze tak

7

specyficznej działalności międzynarodowej, jaką jest międzynarodowy transport

drogowy przesyłek, dokonywany w relacjach między państwami, które ratyfikowały

konwencję CMR, czyniąc ją elementem wewnętrznego porządku prawnego.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i § 3 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 2013, poz. 461).