II UK 199/13

Sygn. akt II UK 199/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 grudnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSA Magdalena Kostro-Wesołowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z wniosku B. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 grudnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 grudnia 2012 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. przyznaje radcy prawnemu K. O. od Skarbu Państwa - Sądu

Apelacyjnego kwotę 120.- (sto dwadzieścia) zł powiększoną o

aktualną stawkę podatku od towarów i usług tytułem zwrotu

kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej

wnioskodawczyni z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 8 lipca 2010 r. odmówił

ubezpieczonej B. W. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy po ustaleniu, że

ubezpieczona jest częściowo niezdolna do pracy do 30 kwietnia 2012 r., jednakże

nie spełnia warunku powstania niezdolności do pracy w okresie ubezpieczenia albo

nie później niż w ciągu 18 miesięcy od jego ustania, jak i warunku posiadania

wymaganego okresu ubezpieczenia. Wniesione od tej decyzji odwołanie Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił wyrokiem z dnia 23

marca 2011 r., który to wyrok w wyniku uwzględnienia apelacji ubezpieczonej został

uchylony przez Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

orzeczeniem z dnia 11 października 2011 r., a sprawa przekazana została Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, przy stwierdzeniu, że ubezpieczona

bezspornie jest całkowicie niezdolna do pracy i zachodzi potrzeba wyjaśnienia

rozmiaru posiadanego przez nią stażu ubezpieczeniowego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy wyrokiem z 17 kwietnia

2012 r. zmienił zaskarżoną decyzję z dnia 8 lipca 2010 r. w ten sposób, że przyznał

ubezpieczonej prawo do renty okresowej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy

od 10 marca 2010 r. do 31 października 2012 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona (ur. 22 września 1957 r., bez

zawodu), której ostatni okres ubezpieczenia ustał 6 października 2000 r., z

wnioskiem o przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wystąpiła 10

marca 2010 r. Organ rentowy przyjął, że ubezpieczona udowodniła łączny staż

pracy w rozmiarze 18 lat, 10 miesięcy i 4 dni. Decyzja o odmowie prawa do renty

zapadła w związku z uznaniem, że wnioskodawczyni nie spełniła warunku

posiadania w 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku o rentę bądź przed powstaniem

niezdolności do pracy co najmniej 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, jak

i że jej niezdolność do pracy nie powstała w czasie zatrudnienia bądź w ciągu 18

miesięcy od jego ustania.

Sąd Okręgowy przyjął na podstawie dowodu z opinii biegłego sądowego

kardiologa, że wnioskodawczyni, u której rozpoznano: wadę serca skutkującą jego

wtórną niewydolnością, napadowe migotanie przedsionków, stan po usunięciu

pęcherzyka żółciowego z powodu kamicy żółciowej, jest całkowicie niezdolna do

3

pracy od grudnia 2005 r. do października 2012 r., a jej niezdolność do pracy nie

powstała przed 3 listopada 2001 r.

Sąd ustalił również, że w okresie od 19 marca 1959 r. do 16 kwietnia 1991 r.

rodzice ubezpieczonej byli współwłaścicielami gospodarstwa rolnego o łącznej

powierzchni 8,30 ha, położonego w B. Ubezpieczona, która nie kontynuowała nauki

po ukończeniu szkoły podstawowej, pracowała w tym gospodarstwie do 10

listopada 1975 r., kiedy to podjęła, trwające do 16 sierpnia 1976 r., zatrudnienie w

Ż. Zakładach Suszarniczych w Ż., Zakład Pracy w D. Ubezpieczona nie figuruje

jako płatnik składek ubezpieczeniowych z gospodarstwa rolnego, ani też jako

domownik w gospodarstwie rolnym, po 31 grudnia 1982 r. nie mieszkała z

rodzicami i nie pracowała w ich gospodarstwie rolnym.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał odwołanie za

uzasadnione. Analizując spełnienie przez wnioskodawczynię przesłanek

uprawniających do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy po myśli

art. 57 i 58 w związku z art. 12 i 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227, ze zm., aktualnie jednolity tekst: Dz. U. z 4 grudnia 2013 r., poz.

1440 ze zm., dalej jako: ustawa o emeryturach i rentach) Sąd stwierdził, że skoro

wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy od grudnia 2005 r. do

października 2012 r., to - dla nabycia przez nią prawa do renty po myśli art. 57 ust.

2 ustawy konieczne jest wykazanie co najmniej 20 lat okresów składkowych i

nieskładkowych, gdyż Sąd w pełni podzielił pogląd wyrażony w uchwale podjętej

przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów w dniu 23 marca 2006 r., I UZP

5/05, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który

udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla

kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy, bez potrzeby

wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu

składkowego i nieskładkowego, przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia

przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed powstaniem niezdolności do pracy.

Staż ubezpieczeniowy uznany przez organ rentowy za udowodniony wynosi

18 lat, 10 miesięcy i 4 dni. Według twierdzeń ubezpieczonej staż ten wynosi 19 lat,

6 miesięcy i 23 dni i podlega zwiększeniu o okres pracy w gospodarstwie rolnym

4

rodziców, wykonywanej po ukończeniu 15 lat. Sąd pierwszej instancji uznając na

podstawie wyników postępowania dowodowego, że ubezpieczona w latach 1971-

1974 pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców w niezbędnym wymiarze czasu

pracy (co najmniej 4 godziny dziennie), przyjął, że do jej stażu ubezpieczeniowego

podlega wliczeniu praca wykonywana w tym gospodarstwie. Podstawę prawną

uwzględnienia tej pracy stanowi art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach,

zaś jej czasokres jest wystarczający dla stwierdzenia, że wnioskodawczyni posiada

20 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Okoliczność ta zaś zwalnia ją z

konieczności wykazywania 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego

przypadającego w ciągu ostatniego 10-lecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub

przed dniem powstania niezdolności do pracy.

W apelacji wniesionej od wyroku Sądu Okręgowego organ rentowy zarzucił

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 57 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 10 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach, poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na

uznaniu, że ubezpieczona legitymuje się 20-letnim okresem składkowym i

nieskładkowym, będącym konsekwencją uwzględnienia okresu pracy w

gospodarstwie rolnym, przypadającego przed dniem 1 lipca 1977 r., jako

uzupełniającego okresy składkowe i nieskładkowe.

W uwzględnieniu apelacji Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 grudnia 2012

r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i odwołanie ubezpieczonej oddalił. Sąd

odwoławczy wskazał, że organ rentowy nie kwestionuje ustalonej w zgodzie z

przepisami prawa procesowego okoliczności wykonywania przez ubezpieczoną

pracy w gospodarstwie rolnym rodziców w latach 1971-1974, jak i tego, że

ubezpieczona jest całkowicie niezdolna do pracy od grudnia 2005 r. do 31

października 2012 r., a jej niezdolność do pracy nie powstała przed 3 listopada

2001 r. Organ rentowy podważa natomiast dokonaną ocenę prawną co do

dopuszczalności uzupełnienia wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych

w niezbędnym zakresie okresami pracy w gospodarstwie rolnym przy ustalaniu

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, twierdząc, że stoi temu na

przeszkodzie unormowanie z art. 10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Według

tego unormowania bowiem przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy uwzględnia się jako okresy składkowe, w zakresie niezbędnym do

5

uzupełnienia wymaganych okresów składkowych i nieskładkowych, jedynie okresy

ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych

przepisach składki. Natomiast poprzedzające podleganie ubezpieczeniu

społecznemu rolników okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz pracy w

gospodarstwie rolnym, w obu przypadkach po ukończeniu 16 roku życia, mogą być

uwzględnione jedynie przy ustalaniu prawa do emerytury. Sąd Apelacyjny podzielił

stanowisko organu rentowego, z tym zastrzeżeniem, że jeśli chodzi o pracę w

gospodarstwie rolnym, to przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 mówi o okresach jej

wykonywania przypadających przed 1 stycznia 1983 r., a nie przed 1 lipca 1977 r.

Sąd odwoławczy powołując się na wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia

2006 r., I UK 119/05 i z dnia 5 kwietnia 2011 r., III UK 116/10, podniósł, że art. 10 w

ustępach 1 i 2 wyraźnie różnicuje możliwość uzupełniania okresów składkowych i

nieskładkowych wymienionymi w nim okresami pracy rolniczej w zależności od

rodzaju świadczenia, do którego prawo podlega ustaleniu. W przypadku emerytury

zarówno przy ustalaniu do niej prawa, jak i przy obliczaniu jej wysokości (ust. 1)

uwzględnia się okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono

przewidziane w odrębnych przepisach składki (pkt 1), przypadające przed dniem 1

lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 roku

życia (pkt 2) oraz przypadające przed 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w

gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia (pkt 3). Natomiast w przypadku

renty z tytułu niezdolności do pracy (ust. 2) uwzględnieniu (i to wyłącznie przy

ustalaniu uprawnień) podlegają tylko okresy ubezpieczenia społecznego rolników,

za które opłacono składki. Przepis art. 10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach

wymienia bowiem jedynie okres, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1. Oznacza to,

iż przy ustalaniu prawa do renty nie uwzględnia się przypadających po ukończeniu

16 roku życia okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz pracy w

gospodarstwie rolnym, poprzedzających podleganie ubezpieczeniu społecznemu

rolników na mocy ustaw: z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin oraz z dnia 14

grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin.

6

Pracując w gospodarstwie rolnym rodziców w latach 1971-1974

wnioskodawczyni nie podlegała obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu rolników

jako domownik, bowiem obowiązek takiego ubezpieczenia, jeśli chodzi o

domownika, został wprowadzony poczynając od 1 stycznia 1983 r. ustawą z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin (art. 2 pkt 2 i 3, art. 44 ust. 3 tej ustawy). Sąd Apelacyjny zaznaczył na

marginesie, że wnioskodawczyni 16 lat ukończyła w 1973 r., wobec czego -

niezależnie od braku podstaw prawnych uwzględnienia okresu pracy w

gospodarstwie rolnym rodziców bez podlegania ubezpieczeniu społecznemu

rolników przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy - zaliczenie tej

pracy już od 1971 r. było nieprawidłowe.

W konsekwencji, według Sądu odwoławczego, uwzględniając okres pracy w

gospodarstwie rolnym rodziców przy ustalaniu prawa ubezpieczonej do renty z

tytułu niezdolności do pracy Sąd pierwszej instancji naruszył art. 10 ust. 1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach.

Biorąc powyższe względy pod uwagę Sąd Apelacyjny przyjął, że

ubezpieczona nie spełniła warunków koniecznych dla nabycia prawa do

dochodzonej renty po myśli art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, co

skutkowało koniecznością zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji i oddaleniem

odwołania od prawidłowej decyzji organu rentowego.

Skargę kasacyjną od orzeczenia zapadłego przed Sądem odwoławczym

złożył pełnomocnik ubezpieczonej z urzędu, mając na uwadze jej oświadczenie w

przedmiocie żądania wniesienia skargi kasacyjnej.

Pełnomocnik zaskarżył wyrok w całości zarzucając naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 10 ust. 2 w związku z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach

i rentach poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że okres pracy skarżącej w

gospodarstwie rolnym rodziców po ukończeniu przez nią 16 roku życia (od 1971 r.

do 1974 r.) może być zaliczony jedynie do okresu uprawniającego do uzyskania

emerytury, nie może zaś zostać doliczony do okresu uprawniającego do uzyskania

renty z tytułu niezdolności do pracy, w konsekwencji czego skarżącej nie została

przyznana renta z tytułu niezdolności do pracy, w sytuacji, gdy niniejszy przepis

7

pozostaje w rażącej sprzeczności z art. 30, art. 32 oraz art. 67 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej.

Wskazując na taki zarzut pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i zmianę wyroku Sądu Okręgowego poprzez oddalenie apelacji organu

rentowego oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej kosztów

postępowania kasacyjnego ewentualnie przyznanie pełnomocnikowi z urzędu

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, powiększonych o

obowiązujący podatek VAT.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w ocenie skarżącej art. 10

ustawy o emeryturach i rentach jest sprzeczny z art. 30, art. 32 oraz art. 67

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Jego ust. 2 w przeciwieństwie do ust. 1,

wyklucza możliwość uwzględnienia przy ustalaniu prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy okresów pracy w gospodarstwie rolnym przypadających

przed 1 stycznia 1983 r. po ukończeniu 16 roku życia. Sprzeczność powołanego

art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach ze wskazanymi przepisami

Konstytucji polega na tym, że w sposób oczywisty i nieuzasadniony różnicuje

sytuację prawną obywateli, którzy przed dniem 1 stycznia 1983 r., a po ukończeniu

16 roku życia, wykonywali pracę w gospodarstwie rolnym. Zróżnicowanie to polega

na dyskryminacji osób, które z przyczyn od siebie niezależnych stały się niezdolne

do świadczenia pracy i pozbawione środków do życia oraz w związku z tym zostały

zmuszone do skorzystania z zabezpieczenia rentowego, w stosunku do obywateli,

którzy nie będąc zmuszonymi do rezygnacji z pracy zarobkowej z uwagi na stan

zdrowia, nabyli prawo do emerytury przy uwzględnieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o

emeryturach i rentach. Według skarżącej, ze względu na odmienność ryzyka

chronionego przez świadczenie z ubezpieczenia rentowego, a w zasadzie

specyfikę tego ryzyka polegającą na niezawinionej utracie możliwości

zarobkowania, brak możliwości uwzględnienia przy ustalaniu prawa do renty z

tytułu niezdolności do pracy okresów, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy

o emeryturach i rentach, jest sprzeczny z właściwą prawu zabezpieczenia

społecznego zasadą solidarności.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżąca powołała się na potrzebę wykładni przepisu prawa budzącego poważne

8

wątpliwości, wyrażające się w pytaniu: „Czy kierunek stosowania art. 10 ust. 1 w

związku z art. 10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach może zasadnie różnicować

prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy jako formy zabezpieczenia

społecznego na wypadek pozostawania bez pracy nie z własnej woli i

nieposiadania innych środków utrzymania, w zależności od tego, czy w okresie

pracy w gospodarstwie rolnym przypadającym przed wejściem w życie ustawy z

dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133) nie były opłacane

składki z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników z uwagi na fakt, że w okresie

tym nie istniał obowiązek opłacania składek w ramach tegoż ubezpieczenia, w

sytuacji gdy niniejszy przepis pozostaje w rażącej sprzeczności z art. 30, art. 32

oraz art. 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej?”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

Skarżąca konstruując zarzut wadliwej wykładni przepisem związkowym do

przepisu art. 10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach uczyniła art. 10 ust. 1 pkt 3

tej ustawy. Jej zdaniem błąd co do rozumienia treści i znaczenia powyższych

powiązanych przepisów powstał wobec przyjęcia, że okres jej pracy w

gospodarstwie rolnym rodziców po ukończeniu przez nią 16 roku życia (od 1971 r.

do 1974 r.) może być zaliczony jedynie do okresu uprawniającego do uzyskania

emerytury, nie może zaś zostać doliczony do okresu uprawniającego do uzyskania

renty z tytułu niezdolności do pracy, „w sytuacji gdy niniejszy przepis” - jak się

wydaje chodzi o art. 10 ust. 2 ustawy - pozostaje w rażącej sprzeczności z art. 30,

art. 32 oraz art. 67 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Uzasadniając tę podstawę

kasacyjną skarżąca w związku z literalnym brzmieniem tak ust. 1, jak i ust. 2 art. 10

ustawy o emeryturach i rentach nie miała wątpliwości, że przepisem powiązanym z

ust. 2 art. 10 jest jedynie pkt 1 ust. 1 art. 10, wymieniający okresy ubezpieczenia

społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach

9

składki. Stwierdziła, że przepis art. 10 ust. 2 wskazując jedynie powyższe okresy

pracy rolniczej „wyklucza tym samym możliwość uwzględniania przy ustalaniu

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy okresów pracy w gospodarstwie

rolnym przypadających przed 1 stycznia 1983 r. po ukończeniu 16 roku życia”. Brak

takiej możliwości stanowi o sprzeczności art. 10 ust. 2 (w uzasadnieniu mówi się

zamiennie o sprzeczności i ust. 1, i 2 art. 10 oraz o sprzeczności w ogóle całego

przepisu art. 10) z art. 32, art. 67 oraz art. 30 Konstytucji RP, bowiem narusza

właściwą prawu zabezpieczenia społecznego zasadę solidarności. Idąc tokiem

rozumowania skarżącej, uznanie pominięcia w ust. 2 art. 10 w odniesieniu do

możliwości uwzględnienia przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy przypadających przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresów pracy w

gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, za niekonstytucyjne, prowadzi

do zastosowania normy wydedukowanej z powiązanych ze sobą art. 10 ust. 2 i art.

10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach.

Tak sformułowany przez skarżącą zarzut, zmierzający do przedstawionej

powyższej konkluzji, jest bezpodstawny. Sąd Najwyższy stwierdza, że powoływanie

się na niezgodność normy prawa bądź pominięcia ustawodawczego z Konstytucją

RP może być skuteczne tylko wówczas, gdy Trybunał Konstytucyjny o takiej

niezgodności orzekł. W orzecznictwie Sądu Najwyższego w sprawach cywilnych

zdecydowanie przeważa pogląd, że sądy będąc obowiązane z mocy art. 8 ust. 2

Konstytucji RP do dokonywania prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawowych,

nie mają kompetencji do orzekania o niekonstytucyjności przepisu i usuwania go z

systemu prawnego. W razie zastrzeżeń co do zgodności przepisu ustawy z

Konstytucją istnieje specjalny tryb, przewidziany w art. 188 Konstytucji RP ,

pozwalający na wyeliminowanie takiego przepisu z obrotu prawnego. Dopóki nie

zostanie stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność określonego

przepisu z Konstytucją, dopóty ten przepis podlega stosowaniu i może stanowić

podstawę merytorycznych rozstrzygnięć sądowych. Należy zatem podkreślić, iż

bezpośredniość stosowania Konstytucji nie oznacza kompetencji do kontroli

konstytucyjności obowiązującego ustawodawstwa przez sądy i inne organy

powołane do stosowania prawa. Tryb tej kontroli został bowiem wyraźnie i

jednoznacznie ukształtowany przez samą Konstytucję. Przepis art. 188 Konstytucji

10

RP zastrzega orzekanie w tych sprawach do wyłącznej kompetencji Trybunału

Konstytucyjnego. Domniemanie zgodności ustawy z Konstytucją (co do tego

domniemania por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 stycznia 1999 r.,

K 27/98, OTK 1999, nr 1, poz. 1) może być obalone jedynie wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego, a związanie sędziego ustawą, przewidziane w art. 178 ust. 1

Konstytucji RP, obowiązuje dopóty, dopóki ustawie tej przysługuje moc

obowiązująca, (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 30 października 2002 r.,

V CNK 1456/00, LEX nr 57237, z dnia 7 listopada 2002 r., V CKN 1493/00, LEX nr

57238, z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 536/02, LEX nr 172784, z dnia 3 grudnia

2008 r., V CSK 310/08, LEX nr 484695, z dnia 2 kwietnia 2009 r., IV CSK 485/08,

LEX nr 550930, z dnia 27 stycznia 2010 r., II CSK 370/09, LEX nr 738475, z dnia 6

września 2012 r., I CSK 76/12, LEX nr 1224671).

Nie może zatem odnieść oczekiwanego przez skarżącą skutku powoływanie

się na niezgodność art. 10 ust. 2 (art. 10 ust. 1 i 2, art. 10) ustawy o emeryturach i

rentach z 32, art. 67 oraz art. 30 Konstytucji RP, skoro nie przedstawiła ona

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego tę niezgodność.

Podnieść dalej należy, że powinnością sądu - nie mogącego odmówić

zastosowania przepisu ustawy – jest w razie wątpliwości, co do tego, czy przepis

ustawy, który stanowi podstawę prawną rozpoznawanego stosunku prawnego, jest

zgodny z Konstytucją, lub w razie przeświadczenia, że jest on niezgodny z

Konstytucją, zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego w trybie przepisu art. 193

Konstytucji RP z odpowiednim pytaniem prawnym. Wniosek w tym przedmiocie w

skardze kasacyjnej nie został sformułowany, a Sąd Najwyższy nie znajduje

podstaw do wystąpienia z urzędu z odpowiednim pytaniem prawnym do Trybunału,

we wskazanym wyżej trybie.

Przede wszystkim zważyć należy, że treścią określonego w art. 67

Konstytucji RP prawa do zabezpieczenia społecznego jest zagwarantowane

każdemu obywatelowi świadczenie na wypadek: niezdolności do pracy ze względu

na chorobę albo inwalidztwo, po osiągnięciu wieku emerytalnego (ust. 1), a także w

sytuacji pozostawania bez pracy nie z własnej woli i nieposiadania innych środków

utrzymania (ust. 2). Zadanie określenia zakresu i form tego zabezpieczenia

powierzone zostało ustawodawcy zwykłemu, przy czym nie przesądzono o

11

metodach realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego. Prawo do

zabezpieczenia społecznego realizowane jest przez ubezpieczenie społeczne,

zaopatrzenie społeczne i pomoc społeczną. Pomoc społeczna ma w odniesieniu do

ubezpieczenia i zaopatrzenia społecznego charakter uzupełniający (zob. np.

orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 19 listopada 1996 r., sygn. K 7/95, OTK

ZU 1996 nr 6, poz. 49, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 września 2004 r.,

SK 30/03, OTK-A 2004 nr 8, poz. 82).

Ubezpieczenie społeczne jest formą zabezpieczenia społecznego, opartą na

zasadach przymusu, powszechności, wzajemności, nadto - na obowiązku płacenia

składek i na roszczeniowym charakterze świadczeń. Dla ochrony praw emerytalno-

rentowych szczególne znaczenie ma zasada wzajemności. Świadczenia

emerytalno-rentowe są przedmiotem praw, nabytych przez ubezpieczonego w

związku z jego własnym udziałem w tworzeniu funduszu ubezpieczeniowego.

Warunkiem nabycia praw do świadczeń z ubezpieczenia społecznego jest

odpowiedni staż pracy, z czym wiąże się opłacanie składek przekazywanych na

fundusz ubezpieczeniowy (por. wyrok TK z 24 kwietnia 2006 r., sygn. P 9/05, OTK

ZU nr 4/A/2006, poz. 46). Niespełnienie ustawowych wymogów odnoszących się do

ubezpieczenia wyklucza skorzystanie ze świadczeń. Stanowi to o istocie instytucji

ubezpieczenia.

Przyznana przez Konstytucję ustawodawcy zwykłemu swoboda

kształtowania formy, wymiaru i zakresu świadczeń, a także przesłanek ich

otrzymywania jest ograniczona w związku z tym, że ustawa nie może naruszyć

istoty prawa do zabezpieczenia społecznego (por. powoływany już wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 7 września 2004 r., SK 30/03).

Ubezpieczenie rentowe jest odrębnym ubezpieczeniem od ubezpieczenia

emerytalnego (art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych – tekst jednolity: Dz. U. z dnia 4 grudnia 2013 r., poz. 1442 ze zm.). W

przypadku tego ostatniego ubezpieczenia składki gromadzone są w funduszu

emerytalnym, a świadczenia przyznawane po osiągnięciu określonego wieku

stanowią w pewnym stopniu ekwiwalent zgromadzonych składek (art. 24 ust. 1 i 25

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Zdarzeniem uprawniającym do świadczeń z

tego funduszu jest osiągnięcie wymaganego wieku niezależnie od istnienia

12

ubezpieczenia w chwili wystąpienia zdarzenia. Funkcjonowanie ubezpieczenia

rentowego uwzględnia w znacznie większym stopniu zasadę solidaryzmu

społecznego. Zdarzeniem uprawniającym do świadczeń z tego ubezpieczenia jest

powstanie niezdolności do pracy, które może nastąpić w każdym czasie. Z istoty

tego ubezpieczenia wynika, że świadczenia nie mogą być pokryte ze

zgromadzonych przez ubezpieczonego składek. Źródłem świadczeń jest fundusz

rentowy powstały ze składek wpłacanych przez wszystkich ubezpieczonych na

wypadek ryzyka wystąpienia niezdolności do pracy. W konsekwencji ze świadczeń

z tego funduszu korzystają tylko osoby podlegające ubezpieczeniu w czasie, kiedy

wystąpiło objęte ubezpieczeniem zdarzenie, a skutkiem związania prawa do

świadczeń z ubezpieczeniem jest utrata tego prawa po ustaniu ubezpieczenia.

Osoba, której ubezpieczenie ustało, nie ma żadnych uprawnień wynikających z

tego ubezpieczenia i aby uprawnienia takie uzyskać, musi ubezpieczyć się

ponownie. Dlatego przepis art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach

wymaga, aby zdarzenie uprawniające do świadczeń z ubezpieczenia wystąpiło w

czasie trwania ubezpieczenia lub w wyznaczonym okresie ochronnym. Z kolei

okres ubezpieczenia powinien być odpowiednio długi stosownie do możliwości

skorzystania z ubezpieczenia. Przepis art. 58 ust. 1 uzależnia długość tego okresu

od wieku, w którym ubezpieczony staje się niezdolnym do pracy. Bierze się tu pod

uwagę wynikającą z wieku, w którym można podjąć działalność podlegającą

ubezpieczeniu, możliwość podlegania ubezpieczeniu. Warunek powstania

niezdolności do pracy w okresie ubezpieczenia lub w ciągu 18 miesięcy po jego

ustaniu (art. 57 ust. 1 pkt 3), jak i warunek posiadania wymaganego okresu

ubezpieczenia (pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim

dziesięcioleciu przez osobę, która stała się niezdolna do pracy po ukończeniu 30 lat

- art. 58 ust. 2) służą temu samemu celowi - powiązaniu prawa do renty z

ubezpieczeniem.

Kwestionowanie przez skarżącą rozwiązania przyjętego przez ustawodawcę,

że przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy z powszechnego

ubezpieczenia rentowego, jeśli chodzi o wymagany okres ubezpieczeniowy,

uwzględnia się wyłącznie okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które

opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki, bez możliwości

13

uwzględnienia przypadających po ukończeniu 16 roku życia okresów prowadzenia

gospodarstwa rolnego lub pracy w nim, przed objęciem ubezpieczeniem

społecznym rolników z tych tytułów, nie znajduje uzasadnienia. Praca rolnicza

pozostaje poza powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych. Rolnicy są z

tego systemu wyłączeni (art. 5 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych),

ich system ubezpieczenia, różniący się od powszechnego sposobem tworzenia

funduszu ubezpieczeniowego, jest uregulowany w ustawie z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Wobec tego przyjęcie, że dla spełnienia

warunku posiadania odpowiedniego okresu ubezpieczenia przy ustalaniu prawa do

przysługującego z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych świadczenia

w postaci renty, praca rolnicza jest uwzględniana subsydiarnie jedynie w

odniesieniu do tego okresu, za który opłacono składki na odrębne ubezpieczenie

rolnicze, nie następuje z naruszeniem istoty prawa do zabezpieczenia społecznego.

Wynikające z istoty instytucji ubezpieczenia powiązanie prawa do świadczenia z

systemem składek ubezpieczeniowych i odpowiednim okresem ubezpieczenia

skutkuje bezzasadnością twierdzeń o konieczności uwzględnienia przy

konstruowaniu warunków uzyskania świadczenia rentowego okresów aktywności

pozostających poza systemem powszechnego ubezpieczenia. Już dopuszczenie

uwzględnienia okresów ubezpieczenia, za które opłacono składki na rolnicze

ubezpieczenie społeczne, dla nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy

następuje mimo, że składki te nie przyczyniły się do zwiększenia funduszu

rentowego.

Nie można także uznać argumentu, że, jeśli chodzi o emerytury,

przewidziano uwzględnienie pracy rolniczej w szerszym zakresie, ponieważ

ubiegający się o emeryturę ubezpieczeni urodzeni przed 1 stycznia 1949 r. oraz

niektórzy ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., w

których przypadku ryzyko dożycia wieku emerytalnego łączy się z kryterium stażu,

znajdują się w innej sytuacji, niż osoby ubiegające się o renty z tytułu niezdolności

do pracy z ubezpieczenia rentowego. Również czynienie porównań w aspekcie

poszanowania zasady równości (art. 32 Konstytucji RP) biorąc za punkt wyjścia

porównanie sytuacji osób wykonujących pracę w gospodarstwie rolnym przed i po 1

14

stycznia 1983 r. nie znajduje racji bytu, skoro kwestionowany przepis jest

adresowany do innego kręgu podmiotów.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy uznając skargę kasacyjną za

pozbawioną uzasadnionych podstaw, na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonej z urzędu

w postępowaniu kasacyjnym rozstrzygnięto po myśli § 15 i 16 w związku z § 12 ust.

4 pkt 2 w związku z § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z dnia 23 kwietnia 2013 r., poz. 490).