II PK 106/13

Sygn. akt II PK 106/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. K.

przeciwko Przedsiębiorstwu Komunikacji Samochodowej Spółce Akcyjnej w O.

o wynagrodzenie i ryczałty za noclegi,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W.

z dnia 27 września 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W., pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 września 2012 r. Sąd Okręgowy w W. Wydział VII Pracy

oddalił apelację strony pozwanej Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej

2

Spółce Akcyjnej w O. od wyroku Sądu Rejonowego Wydziału Pracy Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 17 maja 2012 r., zasądzającego od pozwanej na rzecz powoda

P. K. kwotę 49.561,47 zł; w tym 3.550,58 zł tytułem wynagrodzenia za pracę w

godzinach nadliczbowych oraz 46.010,89 zł tytułem ryczałtów za noclegi (punkt I

wyroku), a także zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 900 zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postepowaniu odwoławczym (punkt II

wyroku).

W części opisowej uzasadnienia wyroku Sąd drugiej instancji wskazał, co

następuje: „Sąd Rejonowy na podstawie stanu faktycznego ustalonego w toku

przewodu sądowego, który Sąd Okręgowy przyjął za własny uznał roszczenie

powoda za uzasadnione obejmujące okres od dnia 26.04.2007 r. do 30.06.2009 r.”,

które Sąd drugiej instancji ocenił w sposób zacytowany niżej w całości: „Zarzuty i

argumenty apelacji nie uzasadniają uznania, że orzeczenie Sądu Rejonowego,

którym zasądzono od strony pozwanej na rzecz powoda określone w wyroku kwoty

tytułem wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz ryczałtów za

noclegi jest wadliwe i narusza przepisy prawa co uzasadniałoby apelację. Sąd

Rejonowy wbrew zarzutowi apelacji przeprowadził właściwe postępowanie

dowodowe w zakresie roszczeń zgłoszonych przez powoda, wyjaśniając wszystkie

istotne okoliczności sprawy będące podstawą ustaleń faktycznych wydanego w

sprawie wyroku. Wyciągnął też prawidłowe wnioski z ustaleń, które poczynił. W tych

okolicznościach sprawy Sąd Okręgowy podziela pogląd jak i szerokie argumenty

zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku co do tego, że istnieją podstawy

faktyczne i prawne do uznania skuteczności roszczeń powoda. Dotyczyło to

zarówno roszczenia o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, jak też

ryczałtów za noclegi. Z kart drogowych sporządzonych przez powoda wynikało, że

powód przepracował także 534,92 godziny nadliczbowe. Należne z tego tytułu

wynagrodzenie po odliczeniu kwoty, którą już strona pozwana wypłaciła wyniosło

kwotę 3.311,79 zł. Powód nie otrzymał ryczałtów za noclegi. Natomiast strona

pozwana nie zapewniła powodowi bezpłatnych noclegów. Możliwość spania w

kabinie kierowców nie stanowi zapewnienia pracownikowi bezpłatnego noclegu

Biorąc to pod uwagę prawidłowo Sąd Rejonowy zasądził od strony pozwanej na

3

rzecz powoda kwotę 46.010,89 zł tytułem ryczałtów za noclegi. Mając powyższe na

uwadze Sąd Okręgowy z mocy przepisu art. 385 kpc orzekł o oddaleniu apelacji”.

W skardze kasacyjnej pozwana Spółka zarzuciła naruszenie przepisów

prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 775

§ 1 k.p., art. 775

§ 3 k.p., art. 775

§

4 k.p. oraz art. 775

§ 5 k.p. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pracodawca nie

jest uprawniony do wprowadzenia w aktach wewnętrznych ryczałtowego sposobu

ustalania i naliczania należności z tytułu odbywania przez pracowników podróży

służbowych, w których połączone są kwoty należne pracownikowi z tytułu diet oraz

z tytułu noclegów w podróży służbowej, a nadto bezpodstawne uznanie, że powód

nie otrzymał ryczałtów za noclegi, a skarżąca nie zapewniła mu bezpłatnych

noclegów, 2/ § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z

dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz. U.

Nr 236, poz. 1991 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem o zagranicznych

podróżach służbowych) w związku z art. 775

§ 5 k.p. przez ich niewłaściwe

zastosowanie, polegające na niezgodności pomiędzy ustalonym faktem

uregulowania należności z tytułu noclegów w podróży służbowej w zakładowym

akcie wewnętrznym „a hipotezą tej normy prawnej, tj. obowiązkiem pracodawcy

wypłacania pracownikom ryczałtów za noclegi w wysokości ustalonej w tym

rozporządzeniu”, 3/ art. 21 a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy

kierowców (jednolity tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1155 ze zm.) w związku z art. 775

§ 1 k.p. w zw. z § 2 pkt. 2 lit. b i § 9 ust. 2 rozporządzenia o zagranicznych

podróżach służbowych przez ich niewłaściwe zastosowanie.

Skarżąca zarzuciła też naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez niewyjaśnienie w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podstawy prawnej wyroku i nieprzytoczenie

żadnych przepisów prawa.

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania oparty został na występującym w

sprawie istotnym zagadnieniu prawnym, „czy pracodawca jest uprawniony w

oparciu o art. 775

§ 3 k.p., przy zachowaniu wymagania co do minimalnej

wysokości diety unormowanego w art. 775

§ 4 k.p., do określenia w regulaminie

wynagradzania obowiązującym w jego zakładzie pracy zryczałtowanej należności z

4

tytułu odbywania przez pracowników podróży służbowych, w tym w szczególności

łącznego określenia należności za diety z tytułu podróży służbowych oraz z tytułu

kosztów noclegu”. Ponadto skarga jest oczywiście uzasadniona ze względu na

rażące naruszenie: 1/ art. 775

§ 1, art. 775

§ 3, art. 775

§ 4 oraz art. art. 775

§ 5 k.p.

przez dokonanie ich wykładni contra legem i uznanie „wbrew przepisom

bezwzględnie obowiązującym, że pracownikom przysługuje prawo do ryczałtu za

noclegi w wysokości ustalonej w/w Rozporządzeniem", co rażąco narusza

podstawowe normy wykładni aktów prawnych, 2/ art. 21a ustawy o czasie pracy

kierowców w związku z art. 775

§ 1 k.p. w związku z § 2 pkt. 2 lit. b i § 9 ust. 2

rozporządzenia o zagranicznych podróżach służbowych przez „ich niewłaściwe

zastosowanie bowiem spór w istocie dotyczy okresu sprzed nowelizacji ustawy”.

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona także „w świetle nie wywiązania się

przez Sąd Okręgowy z obowiązku nałożonego nań przez art. 328 § 2 k.p.c. i nie

wyjaśnienia rozstrzygnięcia w zakresie ryczałtów za noclegi podstawy prawnej

uznania za nieprawidłowe ustalenia przez skarżącą warunków wypłacania

pracownikom należności z tytułu podróży służbowych w formie zryczałtowanej diety

obejmującej zarówno dietę na wyżywienie jak i należność z tytułu noclegów”.

Skarżąca twierdziła, że w okresie zatrudniania powoda, przyjęła zarówno w

umowie o pracę, w zakładowym układzie zbiorowym pracy, jak i aktach

kierownictwa wewnętrznego regulacje płacowe, które spowodowały, że w spornym

okresie średnie miesięczne wynagrodzenie powoda wynosiło ponad 4.000 zł netto.

Wysokość „zryczałtowanych” diet przysługujących z tytułu podróży służbowej w

układzie zbiorowym pracy była ustalona na znacznie wyższym poziomie od stawek

wynikających z powołanego wyżej rozporządzenia, do czego nie odniosły się Sądy

obu instancji.

Ponadto, w ocenie strony skarżącej, Sąd Okręgowy nie ustalił konkretnych

warunków noclegów powoda w kabinie samochodu i nie wskazał na niedostatki,

które sprzeciwiały się uznaniu ich za zapewnienie bezpłatnego noclegu przez

pracodawcę. Tymczasem „standard” nocnego odpoczynku w kabinie samochodu

bywa spełniony w razie zapewnienia pracownikowi regeneracji sił fizycznych i

psychicznych adekwatnych do wykonywania zawodu kierowcy. Przepisy Kodeksu

pracy, ustawy o czasie pracy kierowców lub rozporządzenia wykonawczego nie

5

zawierają definicji legalnej bezpłatnego noclegu ani nie określają warunków

wymaganych do zapewnienia bezpłatnego noclegu. W ocenie skarżącej, powód

miał „właściwe warunki do spania”, gdyż samochód „był wyposażony m.in. w

przedłużoną kabinę z podwyższonym dachem, dwa łóżka, dodatkowe ogrzewanie

postojowe, osłony i zasłony przeciwsłoneczne, pneumatyczny fotel kierowcy oraz

lodówkę. Wszelkie koszty parkingów i opłat jakie musiał uiścić powód ponosiła

skarżąca (opłaty zwracane były na podstawie rachunków lub zapisów

przedstawionych przez kierowcę na dokumentach z podróży). Oprócz miejsca do

spania, w kabinie pojazdu skarżąca zapewniła (i poniosła koszty) elementów

dodatkowych „w postaci bezpiecznego parkingu oraz dostępu do sanitariatów”, co

wykluczało „możliwość uwzględnienie powództwa w zakresie wypłaty powodowi

kwoty 46.010,89 zł. tytułem ryczałtów za noclegi”.

W konsekwencji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez

oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na jej rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych oraz kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje;

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania, a ponadto o orzeczenie o zwrocie przez powoda na rzecz skarżącej

spełnionego przez nią świadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się oczywiście usprawiedliwiona ze względu na

kwalifikowane, bo oczywiste i elementarne naruszenie przez Sąd drugiej instancji

wymagań art. 328 § 2 k.p.c., które są niezbędne dla dokonania prawidłowej

weryfikacji kasacyjnej zaskarżonego wyroku. Rażąco ogólnikowe, bo „sloganowe”

wywody Sądu drugiej instancji, w połączeniu z lapidarną i równie ogólnikową

częścią opisową (historyczną) przebiegu sprawy, nie spełniały nie tylko

elementarnych, ale żadnych (jakichkolwiek) wymagań prawidłowego uzasadnienia

wyroku, które powinno być sporządzane według dyrektyw zawartych w art. 328 § 2

w związku z art. 391 k.p.c. Takie niedopuszczalne i kwalifikowane wady

6

uzasadnienia zaskarżonego wyroku, które sporządzili i podpisali sędziowie -

legitymujący się „apelacyjnym” statusem służbowym, uniemożliwiały dokonanie

kasacyjnej kontroli zaskarżonego orzeczenia w odniesieniu do kasacyjnych

zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego i dyskredytowały zaskarżony

wyrok, usuwając możliwości poddania go merytorycznej weryfikacji kasacyjnej. W

szczególności Sąd Najwyższy nie ma obowiązku i nie może domyślać się ani

poszukiwać za Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych, dowodów lub podstaw

prawnych, na których Sąd ten oparł zaskarżony wyrok, bo to należy do

kardynalnych i elementarnych powinności każdego sądu orzekającego w sprawie.

Oczywiście wadliwie sporządzona namiastka (pozór) dotychczasowego

uzasadnienia kontestowanego wyroku, w którym Sąd drugiej instancji uchybił

elementarnym wymaganiom sporządzenia uzasadnienia, o których mowa w art.

328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c., wymagały uchylenia do ponownego

rozpoznania zaskarżonego wyroku, który nie nadawał się do jakiejkolwiek, a w

szczególności merytorycznej kontroli kasacyjnej (art. 39815

k.p.c.).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd drugiej instancji powinien usunąć

kwalifikowane wady uzasadnienia zaskarżonego, a przy wyrokowaniu może

skorzystać z doświadczeń i dorobku jurysdykcyjnego najwyższej instancji sądowej

w kasacyjnym orzekaniu w analogicznych lub podobnych sprawach, także w ocenie

kasacyjnej wyroków tego samego Sądu Okręgowego (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 234/10, OSNP 2012 nr 9-10, poz.

119; z dnia 12 września 2012 r., II PK 44/12; z 10 września 2013 r., I PK 71/13, ale

także wyrok z dnia 4 czerwca 2013 r., II PK 296/12).

Mając na uwadze powtarzające się kwalifikowane wady niektórych

uzasadnień wyroków Sądu Okręgowego w W. sporządzanych, między innymi, w

kolejnych sprawach tego samego rodzaju (o należności kierowców w transporcie

międzynarodowym) - Sąd Najwyższy uprzedza, że w przyszłości będzie rozważał

podjęcie procedur, o których mowa w art. 65 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym,

przewidujących, że w razie stwierdzenia przy rozpoznawaniu sprawy oczywistej

obrazy przepisów prawa - Sąd Najwyższy, niezależnie od innych uprawnień, wytyka

uchybienie właściwemu sądowi (co dotyczy wszystkich sędziów, którzy biorą udział,

7

tj. sporządzają lub podpisują oczywiście wadliwe uzasadnienia wyroków, które nie

spełniają elementarnych wymagań z art. 328 § 2 k.p.c.).