II UK 229/13

Sygn. akt II UK 229/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku A. O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 listopada 2012 r., Sąd Apelacyjny zmienił, na skutek

apelacji strony pozwanej - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wyrok Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 14 lutego 2012

r. i oddalił odwołanie wnioskodawcy A. O. od decyzji organu rentowego z dnia 10

2

grudnia 2010 r. w sprawie o prawo do emerytury. Powyższą decyzją organ rentowy

odmówił wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach wobec nieudokumentowania 15 lat pracy w szczególnych

warunkach. Organ rentowy nie uwzględnił okresu pracy od dnia 1 lipca 1976 r. do

dnia 31 grudnia 1998 r. w firmie „M. G.” S.A. jako pracy w szczególnych warunkach,

uznając, że z przedłożonych dokumentów nie wynika by wnioskodawca w tym

okresie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przebywał w środowisku pracy, w

którym zatrudnieni byli pracownicy wykonujący prace w szczególnych warunkach.

W ustalonym stanie faktycznym wnioskodawca (urodzony dnia 3

października 1950 r.), niebędący członkiem Otwartego Funduszu Emerytalnego i

niepozostający w stosunku pracy, udokumentował 29 lat, 3 miesiące i 2 dni

okresów składkowych i nieskładkowych. W okresie od dnia 1 października 1969 r.

do dnia 29 lutego 2000 r. wnioskodawca był zatrudniony w GPKS i UP „M.”

(następnie „M.” G. SA) jako: mechanik - stażysta (od dnia 1 października 1969 r. do

dnia 24 kwietnia 1970 r.), technolog (od dnia 11 października 1973 r. do dnia 28

lutego 1974 r.), majster w Zakładzie Produkcji Przemysłowej dalej - ZPP (od dnia 1

marca 1974 r. do dnia 30 czerwca 1976 r.), mistrz w ZPP (od dnia 1 lipca 1976 r. do

dnia 8 września 1980 r.), starszy majster (od dnia 28 marca 1989 r. do dnia 30

września 1990 r.), oraz mistrz produkcji przemysłowej w ZPP (od dnia 1

października 1990 r. do dnia 29 lutego 2000 r.). W okresie od dnia 25 kwietnia 1970

r. do dnia 12 kwietnia 1972 r. odbywał czynną służbę wojskową. Jako majster,

mistrz i mistrz produkcji przemysłowej w ZPP wnioskodawca zajmował się kontrolą

międzyoperacyjną wykonywania konstrukcji stalowych tzn. rozdzielał pracę

poszczególnym pracownikom, kontrolował ich - dokonywał pomiarów konstrukcji,

prawidłowość zamontowania elementów wchodzących w skład całości. Następnie

wykonaną konstrukcję zdawał zespołowi kontroli jakości. Pracę tę wnioskodawca

świadczył na hali produkcyjnej, gdzie wykonywane były konstrukcje stalowe.

Równocześnie prowadzone tam były prace prefabrykacyjne, czyli cięcie i palenie

palnikami elementów konstrukcji, ich montaż, spawanie podzespołów i zespołów. W

tym samym czasie wykonywane były prace czyszczenia konstrukcji,

zabezpieczenia i malowania. Na hali używano szeregu narzędzi, panował hałas i

zapylenie. Z racji wykonywania tych prac pracownicy otrzymywali specjalne dodatki

3

za prace w warunkach szkodliwych. Praca wnioskodawcy na hali produkcyjnej

zajmowała mu 80 - 90% czasu pracy, zaś pozostały czas, prace biurowe, w

szczególności odnotowywanie obecności, analiza dokumentacji technicznej,

sprawdzanie raportów dziennych brygadzistów. Jako starszy majster od dnia 28

marca 1989 r. do dnia 30 września 1990 r. pracował w elektrowni atomowej w NRD

koło S., zajmując się kontrolą i utrzymaniem w stałej gotowości wszystkich

urządzeń dźwigowych, oraz ich codziennym przeglądem. W okresie zatrudnienia w

„M.” SA wnioskodawca przebywał również na kontrakcie, gdzie od dnia 9 września

1980 r. do dnia 9 listopada 1980 r., od dnia 31 stycznia 1984 r. do dnia 4 kwietnia

1985 r. od dnia 8 września 1987 r. do dnia 2 października 1987 r. pracował na

stanowisku montera.

Wyrokiem z dnia 14 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w G. zmienił zaskarżoną

decyzję organu rentowego i przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury,

wskazując w uzasadnieniu, że wykazał on wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach przez cały okres zatrudnienia w rozumieniu rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr

8, poz. 43 ze zm.). Sąd Okręgowy uznał za okresy pracy w szczególnych

warunkach prace mistrza, starszego majstra, mistrza produkcji przemysłowej w

ZPP od dnia 1 marca 1974 r. do dnia 30 czerwca 1976 r., od dnia 1 lipca 1976 r. do

dnia 8 września 1980 r. od dnia 10 do 16 listopada 1980 r., od dnia 28 marca 1989

r. do dnia 30 września 1990 r. i od dnia 1 października 1990 r. do dnia 29 lutego

2000 r. W ocenie Sądu pierwszej instancji wnioskodawca udowodnił ponad 15 lat

pracy w szczególnych warunkach (§ 4 ust. 3 rozporządzenia), co oznacza, że

spełnił wszystkie warunki wymienione w art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U.

z 2013 r., poz. 1440), uzasadniające przyznanie dochodzonego świadczenia. Przy

takich ustaleniach, Sąd uznał za zbędne badanie w jakim charakterze pracował

wnioskodawca w czasie oddelegowania do pracy na budowy eksportowe w byłej

NRD w okresie od dnia 28 marca 1989 r. do dnia 30 września 1990 r.

Na skutek apelacji organu rentowego, zaskarżonym wyrokiem z dnia 8

listopada 2012 r., Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił

4

odwołanie wnioskodawcy. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że sporne miedzy

stronami było legitymowanie się przez wnioskodawcę co najmniej 15- letnim

okresem zatrudnienia w szczególnych warunkach na dzień wejścia w życie ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym

spełnienie przesłanki do nabycia emerytury w wieku obniżonym. W ocenie Sądu,

nieprawidłowo Sąd Okręgowy zaliczył cały okres zatrudnienia wnioskodawcy jako

pracę w szczególnych warunkach, gdyż zgodnie z art. 184 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS zaliczeniu podlegają tylko okresy przypadające do

wejścia w życie ustawy. Brak było zatem podstaw prawnych do zaliczenia do pracy

w szczególnych warunkach okresu od 1 stycznia 1999 r. do 29 lutego 2000 r. Tym

samym wnioskodawca legitymował się jedynie okresem 14 lat 9 miesięcy i 15 dni

pracy w szczególnych warunkach. Sąd Apelacyjny uzupełnił postepowanie

dowodowe, celem wyjaśnienia, czy wnioskodawca w okresie zatrudnienia na

budowie eksportowej w NRD od dnia 28 marca 1989 r. do dnia 30 września 1990 r.,

wykonywał pracę w szczególnych warunkach. Wnioskodawca w postępowaniu

przed organem rentowym przedłożył świadectwo wykonywania pracy w

szczególnych warunkach (z dnia 20 stycznia 2011 r.), potwierdzające wykonywania

przez niego pracy w szczególnych warunkach w okresach: od dnia 1 marca 1974 r.

do dnia 30 czerwca 1976 r., od dnia 1 lipca 1976 r. do dnia 8 września 1980 r.

od dnia 1 do 16 listopada 1980 r., od dnia 28 marca 1989 r. do dnia 30 września

1990 r. i od dnia 1 października 1990 r. do dnia 29 lutego 2000 r. jako kolejno

majster, mistrz, starszy mistrz w ZPP, mistrz produkcji przemysłowej w ZPP czyli

prac wymienionych w wykazie A dziale XIV, poz. 24 załącznika do

rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., a w okresach od dnia 9

września 1980 r. do dnia 9 listopada 1980 r., od dnia 31 stycznia 1984 r. do dnia 4

kwietnia 1985 r., od dnia 7 września 1987 r. do dnia 2 października 1987 r., jako

monter urządzeń i konstrukcji metalowych na wysokości tj. prace wymienione w

wykazie A dziale V poz. 5 pkt 1 wskazanego wyżej załącznika do rozporządzenia. Z

zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym zeznań świadków, wynika że

wnioskodawca od 28 marca 1989 r. zatrudniony był na budowie elektrowni

atomowej jako mistrz utrzymania ruchu. Do jego obowiązków należało utrzymanie

w ciągłości urządzeń dźwigowych i suwnic. Nadzorował prace elektryków i

5

mechaników, których zadaniem było usuwanie awarii tych urządzeń, kontrolowanie

ich stanu, pilnowanie terminów przeglądów technicznych dokonywanych przez

dozór techniczny. W ocenie Sądu Apelacyjnego prace wykonywane przez

wnioskodawcę nie należały do prac w szczególnych warunkach wymienionych w

wykazie A, dziale XIV, poz. 24, bowiem pracownikami podległymi wnioskodawcy

byli mechanicy i elektrycy, których praca nie została wymieniona w rozporządzeniu

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., a okoliczności tej nie zmienia sam fakt

wykonywania tych prac na terenie budowy elektrowni atomowej. Również

sporadyczne usuwanie awarii sprzętu na bloku czynnej już elektrowni (przez 1-2

godziny) nie jest wystarczające do zaliczenia tego okresu do pracy w szczególnych

warunkach. Wnioskodawca wykonywał także prace montera urządzeń i konstrukcji

metalowych (wykaz A, dział V, poz. 5 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r.), lecz w ocenie Sądu nie można przyjąć, że prace te

wykonywał stale i w pełnym wymiarze na wysokości, a nie każda praca montera

konstrukcji metalowych jest pracą w szczególnych warunkach, jest nią tylko praca

wykonywania na wysokości. Tymczasem z zeznań świadków, wynikało że

wnioskodawca prace monterskie wykonywał również na poziomie „0” jak też poniżej

tego poziomu. Tym samym w ocenie Sądu nie można przyjąć, że spełnił on

przesłankę określoną w art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż nie

wykazał, by w spornym okresie pracy był zatrudniony stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy w szczególnych warunkach.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

wnioskodawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 184 ust. 1 w

związku z art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oraz § 1 ust. 1 i §

2 ust. 1 w związku z działem V pkt 5 wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., poprzez ich błędną wykładnię zakładającą „że

wykonywanie w ramach montażu elementów stalowych na wysokości - także

czynności na poziomie „0” i „-1”, jako stanowiących integralną część większej

całości (immanentną jej cechę, czynność inicjującą właściwy proces) - sprzeciwia

się zakwalifikowaniu charakteru pracy ubezpieczonego jako wykonywanej stale w

warunkach szczególnych”, art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS oraz § 1 ust. 1 i § 2 ust. 1 w związku z działem II

6

wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.,

poprzez niewłaściwe zastosowanie powodujące „nieuwzględnienie zatrudnienia

ubezpieczonego w okresie od 28 marca 1989 r. do 30 września 1990 r. na

kontrakcie eksportowym przy nadzorze i usuwaniu awarii sprzętu w czynnej

elektrowni atomowej w Niemczech, w sytuacji gdy prace przy montażu, remoncie i

eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych pozostają expressis verbis uznane za

prace w szczególnych warunkach”, oraz przepisów postępowania – art. 386 § 4

k.p.c. w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, polegające

„na zmianie wyroku I instancji mimo nierozpoznania przez ten Sąd istoty sprawy w

części odnoszącej się do kontraktów eksportowych ubezpieczonego”, oraz art. 233

§ 1 w związku z art. 382 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

oddalenie apelacji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i jest związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli

skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania lub gdy zarzut taki

okaże się niezasadny. Z uwagi na zarzuty skargi – należy przypomnieć, że zgodnie

z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Rozpoznając skargę, Sąd Najwyższy nie jest

uprawniony ani do badania prawidłowości ustaleń faktycznych, ani do oceny

dowodów, dokonanych przez sąd drugiej instancji i jest związany ustalonym stanem

faktycznym sprawy (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Związanie to wyklucza nie tylko

przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie, czy sąd

drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Wyjątkowo zarzut

skargi kasacyjnej wskazujący na naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. jest zasadny, jeżeli

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (art. 328 § 2 k.p.c.) sąd – dokonując oceny

wiarygodności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz

7

wyprowadzając stąd wnioski – pominął wiele dowodów lub nie wyjaśnił z jakiej

przyczyny odmówił im wiarygodności lub mocy dowodowej, pomimo że mogły mieć

one istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w tej sprawie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 stycznia 2005 r., I PK 134/04, niepublikowany). W razie

postawienia zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym,

Sąd Najwyższy nie dokonuje ponownej analizy wiarygodności i mocy

zgromadzonych dowodów, lecz sprawdza prawidłowość wykorzystania przez sąd

orzekający uprawnień przewidzianych w omawianym przepisie – tak m.in. w wyroku

z dnia 29 września 2005 r., II PK 28/05 (niepublikowany).

Zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 184 ust. 1 w związku z

art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. w związku z rozporządzeniem Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., prowadzące do niezaliczenia spornych okresów

pracy wnioskodawcy do okresu pracy w warunkach szczególnych, jest uzasadnione.

Zważywszy okoliczności sprawy, w tym dokonane przez Sąd Apelacyjny

ustalenia co do charakteru pracy wnioskodawcy jako mistrza utrzymania ruchu od

dnia 28 marca 1989 r. do dnia 30 września 1990 r., należy zwrócić uwagę, że

chociaż nie każdy pracownik, który sprawuje dozór inżynieryjno-techniczny na

wydziałach (oddziałach), na których jako podstawowe wykonywane są prace

wymienione w wykazie, jest zaliczony do osób pracujących w szczególnych

warunkach, to jednak warunek ten spełnia pracownik, dla którego ta praca (dozór

lub kontrola) jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Odstępstwa

od tej reguły mogą dotyczyć czynności ściśle związanych ze sprawowanym

dozorem i stanowiących jego integralną część lub innych krótkotrwałych przerw w

narażeniu na działanie takich czynników (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5

maja 2009 r., I UK 4/09, niepublikowany). Czynności ogólnie pojętego nadzoru lub

kontroli w procesie produkcji wykonywanej w tych wydziałach i oddziałach, w

których zatrudnieni są pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych w

rozumieniu rozporządzenia z 1983 r. objęte poz. 24 działu XIV Wykazu A, to

wyłącznie te czynności, które wykonywane są w warunkach bezpośrednio

narażających na szkodliwe dla zdrowia czynniki, a więc polegające na

bezpośrednim nadzorze i bezpośredniej kontroli procesu pracy na stanowiskach

pracy wykonywanej w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z

8

dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, niepublikowany). Warto też zauważyć, z

powołaniem się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2012 r., I UK 227/11

(niepublikowany), że warunek wykonywania pracy w szczególnych warunkach stale

i w pełnym wymiarze czasu pracy jest spełniony także wówczas, gdy pracownik w

ramach dobowego wymiaru czasu pracy łączy czynności dozoru nad pracami

wykonywanymi w szczególnych warunkach z bezpośrednim wykonywaniem takich

prac. Tym samym charakteru pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale

i w pełnym wymiarze czasu nie odbiera zatrudnieniu wnioskodawcy to, że oprócz

dozoru nad pracami wykonywanymi w warunkach szkodliwych dla zdrowia, sam

także wykonywał takie prace. Tym samym, w ocenie Sądu Najwyższego, w sprawie

brak pełnych ustaleń co do warunków w jakich wnioskodawca wykonywał nadzór

nad pracownikami w trakcie pracy na budowie elektrowni atomowej.

Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika także, że wnioskodawca

wykonywał również prace montera urządzeń i konstrukcji metalowych (wykaz A,

dział V, poz. 5 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r.), niezaliczone przez Sąd do pracy w szczególnych warunkach, skoro – w świetle

poczynionych ustaleń - prace monterskie wnioskodawca wykonywał również na

poziomie „0” oraz poniżej tego poziomu. Zdaniem Sądu Najwyższego,

przedstawione ustalenia nie dają podstaw do tak kategorycznego stwierdzenia.

Wynika z nich co najwyżej to, że praca ubezpieczonego na stanowisku montera

urządzeń i konstrukcji metalowych odbywała się w części także na niższych

poziomach budowy, co nie zmienia ich charakteru jako pracy wykonywanej w

szczególnych warunkach z uwagi na wykonywanie tej pracy w ramach określonego

ciągu technologicznego. Co prawda Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że nie

jest dopuszczalne uwzględnianie przy ustaleniu okresów pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym

wieku emerytalnym, innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej

miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika, to

jednak od tej reguły istnieją odstępstwa. Pierwsze z nich dotyczy sytuacji, kiedy

inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część (immanentną

cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję

9

załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia z dnia 7 lutego 1983 r. (por.

np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX Nr

375653, 5 maja 2009 r., I UK 4/09 oraz 11 marca 2009 r., II UK 243/08 i tam

powołane wcześniejsze orzecznictwo). Drugie odstępstwo dotyczy przypadków,

kiedy czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie

czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały,

uboczny (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008, I UK 210/07,

OSNP 2009, nr 5-6, poz. 75 oraz 12 kwietnia 2012 r., II UK 233/11, OSNP 2013, nr

7-8, poz. 86). Okoliczności te nie zostały uwzględnione w toku postępowania

apelacyjnego, co uzasadnia podniesiony w skardze zarzut naruszenia prawa

materialnego - § 1 ust. 1 i § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r.

Gdy więc Sąd Apelacyjny - dokonując oceny zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego oraz wyprowadzając stąd wnioski – nie wyjaśnił wszystkich

okoliczności sprawy, pomimo, że mogły mieć one istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie, należało orzec jak w sentencji,

stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.