V CSK 101/13

Sygn. akt V CSK 101/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa P. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w M.

przeciwko K. Holdingowi Węglowemu Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 października 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej

na rzecz strony powodowej kwotę 5 400, - (pięć tysięcy

czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo P.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko K. Holdingowi Węglowemu

Spółce Akcyjnej o zapłatę 697.079,51 złotych z tytułu kosztów poniesionych na

wykonanie zabezpieczenia przed wpływami eksploatacji górniczej, polegających na

możliwym wystąpieniu deformacji nieciągłych nieruchomości, położonej w

granicach obszaru górniczego KWK „M.”, na której strona powodowa wybudowała

zespół domków jednorodzinnych. Przyczyną oddalenia powództwa było ustalenie,

że nie istnieje bezpośrednie zagrożenie możliwością wystąpienia deformacji gruntu,

ze względu na nie prowadzenie w rejonie wymienionej nieruchomości eksploatacji

górniczej od 1959 r., nie projektowanie prowadzenia takiej eksploatacji

w przyszłości, nie przedłożenie, a nawet nie zlecenie przez stronę powodową,

mimo takiego zobowiązania się, wyników badań wierceń przeprowadzonych

do głębokości wyeksploatowanego pokładu, nie dopatrzenie się przez projektanta

inwestycji zagrożenia deformacjami, a także brak podstaw do stwierdzenia,

że w rejonie wzniesionych przez powódkę budynków występują pustki

poeksploatacyjne, gdyż strona powodowa przedstawiła tylko dowody na

występowanie stref spękań i rozluźnienia skały. Nie zostały zatem, zdaniem Sądu

spełnione przesłanki do przypisania pozwanej odpowiedzialności prewencyjnej

na podstawie art. 99 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.- Prawo geologiczne i górnicze

(dalej jako pr.g.g. z 1994 r.), ponieważ ze wskazanych ustaleń wynika,

że prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia deformacjami jest nieznaczne,

choć nie można go wykluczyć.

Po rozpoznaniu apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji i zasądził od pozwanej żądaną pozwem kwotę z

ustawowymi odsetkami i kosztami, w pozostałej części oddalił powództwo i apelację.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd drugiej instancji oparł na przeciwstawieniu się

zastosowania w niniejszej sprawie art. 99 pr.g.g. z 1994 r., w sposób, w jaki

dokonał tego Sąd Okręgowy (mimo prawidłowego stosowania pr.g.g. z 1994 r.

poprzez art. 222 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r.- Prawo geologiczne i górnicze,

Dz. U. Nr 163, poz. 981), wymagając spełnienia przesłanki bezpośredniości

zagrożenia szkodą górniczą, tak jak tej bezpośredniości wymaga art. 439 k.c.,

3

niemający zastosowania do zagrożenia szkodami górniczymi. Uznając

za udowodnione prawdopodobieństwo wystąpienia deformacji nieciągłych, na

co wskazują dokumenty zgromadzone w sprawie, w tym postanowienie Dyrektora

Okręgowego Urzędu Górniczego oraz decyzja o warunkach zabudowy, wydana

przez Prezydenta M., nakazująca stronie powodowej przy realizacji inwestycji

uwzględnienie możliwości wystąpienia deformacji nieciągłych, a także mając na

uwadze brak sporu między stronami co do wysokości poniesionych przez stronę

powodową kosztów dokonanych zabezpieczeń - Sąd Apelacyjny uznał zasadność

powództwa i w tym kierunku zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zarzuciła wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie prawa materialnego, tj. art. 99 w związku z art. 95 ust. 2

pr.g.g. i przyjęcie, że mimo braku bezpośredniego zagrożenia dla wnoszonych

obiektów ze strony ruchu zakładu górniczego pozwany był zobowiązany do

ponoszenia kosztów robót zabezpieczających; art. 92 pr.g.g. przez przyjęcie,

że art. 439 k.c. nie ma zastosowania do roszczenia o charakterze

odszkodowawczym, jako formy naprawienia szkody. Naruszenie przepisów

postępowania dotyczy art. 233 § 1 k.p.c. przez pominięcie niewykonania przez

stronę powodową, przed przystąpieniem do projektowania inwestycji wymaganej

przepisami dokumentacji geologiczno-inżynierskiej. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz

zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona powodowa wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając najpierw zarzuty naruszenia przepisów postępowania należy

wskazać, że podnoszenie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wiąże się, co do zasady

z kwestionowaniem ustalonego stanu faktycznego i oceną dowodów, tak też jest

w okolicznościach niniejszej sprawy. To natomiast nie może być podstawą skargi

kasacyjnej zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c., a Sąd Najwyższy jest związany

ustaleniami faktycznymi zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

4

Powoływanie się więc wyłącznie na ten przepis w odniesieniu do naruszenia

przepisów postępowania cywilnego jest nietrafne.

W kwestii zarzutów naruszenia prawa materialnego, to najpierw należy

podnieść, że w sprawie jest niesporne poniesienie przez stronę powodową

określonych wydatków w celu zapobieżenia szkodzie górniczej w przyszłości,

wysokość tych wydatków i podmiot odpowiedzialny (strona pozwana). Przedmiotem

sporu jest podstawa odpowiedzialności i spełnienie jej przesłanek. Zdaniem Sądu

drugiej instancji podstawą odpowiedzialności prewencyjnej pozwanego, ze względu

na ustalony stan faktyczny są przepisy prawa geologicznego i górniczego z 1994 r.

(z uwzględnieniem art. 222 powołanej wcześniej ustawy o nowym prawie

geologicznym i górniczym z 2011 r.). Z przepisów tych wynika (art. 91 ust. 1, art. 92

i art. 99) obowiązek poniesienia przez pozwanego kosztów zabezpieczenia terenu

budowanego zespołu domków jednorodzinnych wznoszonych przez powodową

Spółkę, przed grożącą szkodą, wynikającą z możliwości wystąpienia deformacji

nieciągłych gruntu. Z kolei, według pozwanego, wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, należało w sprawie zastosować art. 439 k.c., który wymaga dla

roszczenia zapobiegającego szkodzie, aby zagrożenie jej wystąpieniem było

bezpośrednie, a tego w sprawie strona powodowa, jego zdaniem nie udowodniła.

W rozpatrywanej sprawie pojawiła się zatem kontrowersja odnośnie do

niezasadności zastosowania przepisów kodeksu cywilnego dla roszczenia

o zapobieżenie szkodzie górniczej, w sytuacji, gdy przepisy pr.g.g. z 1994 r.

przewidziały w dziale V, w którego tytule jest mowa o odpowiedzialności za szkody

(art. 91-100) szczególne unormowanie tej odpowiedzialności. W art. 99 znalazło się

stwierdzenie, że przepisy dotyczące naprawiania szkód stosuje się odpowiednio do

zapobiegania tym szkodom. To było podstawą dla Sądu drugiej instancji, aby uznać

wyłączenie stosowania art. 439 k.c. do zapobiegania szkodom górniczym.

Stanowisko takie ma wzmacniać art. 92 pr.g.g. z 1994 r., w którym jest mowa

o stosowaniu (wprost) przepisów Kodeksu cywilnego do naprawienia szkód

spowodowanych ruchem zakładu górniczego, „o ile ustawa nie stanowi inaczej”.

Dalsze przepisy pr.g.g. z 1994 r. stanowią o podmiocie odpowiedzialnym

za naprawienie szkody, solidarnej odpowiedzialności wielu sprawców oraz

5

o sposobie naprawienia szkody, z wyraźną preferencją dla przywrócenia stanu

poprzedniego, a więc odmiennie niż według art. 363 k.c., jak też o trybie

postępowania odszkodowawczego. Zapobieżenia szkodzie, poza wspomnianym

wcześniej ogólnym art. 99 dotyczy art. 98 pr.g.g. z 1994 r. odnoszący się

do sytuacji, gdy potrzeba działania natychmiastowego w celu zapobieżenia

szkodzie lub jej dalszym skutkom.

Należy uznać, że powołane przepisy pr.g.g. z 1994 r. nie wystarczają, aby na

ich podstawie uważać, że ustawa szczególna całościowo reguluje roszczenie

prewencyjne w razie zagrożenia szkodami górniczymi i tym samym wyłącza

stosowanie art. 439 k.c. Przepis ten stanowi rzadkie w obowiązujących systemach

prawnych, ale mające bardzo odległe korzenie (cautio damni infecti) ogólne

roszczenie prewencyjne, mające wymuszać na podmiotach, których działalność,

najczęściej z jej istoty niebezpieczna grozi innym wywołaniem szkód i podjęcie

czynności odwracających to zagrożenie. Ze względu jednak na to, że czynności

prewencyjne mogą być bardzo kosztowne, muszą być jednocześnie racjonalne,

ograniczone do zachowań niezbędnych do osiągnięcia celu i nie powodować

sparaliżowania działalności gospodarczej, art. 439 k.c. przewidział przesłanki jego

zastosowania, w tym bezpośredniość zagrożenia szkodą. W doktrynie oraz

w nielicznym orzecznictwie dotyczącym tego przepisu, bezpośredniość tę rozumie

się nie jako szybkie następstwo czasowe, tylko jako bezpośredniość skutku, jakim

jest grożąca szkoda wobec przyczyny, czyli stanu zagrożenia.

Wypowiadany jest pogląd, który należy podzielić, że zagrożenie szkodami

górniczymi jest w rzędzie typowych zagrożeń, które ma na uwadze art. 439 k.c.,

także ze względu na przesłanki podmiotowe, jakie musi spełnić przedsiębiorca, do

którego obowiązków jest kierowany ten przepis. Należy uznać, że przepisy

o naprawieniu szkód, do których odsyła art. 99 pr.g.g. z 1994 r. są zbyt skromne

odnośnie do roszczenia prewencyjnego, aby uważać je za wyłączające w tym

zakresie ogólny przepis, jakim jest art. 439 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 4 marca 2002 r., V CKN 829/00, OSNC 2003, nr 10, poz. 137 oraz z dnia

29 stycznia 2002 r., V CKN 690/00, niepubl.). Przepis ten ma więc, obok przepisów

prawa geologicznego i górniczego, zobowiązujących przedsiębiorcę górniczego do

podjęcia czynności zapobiegających szkodom (zwłaszcza art. 64 ust. 2 pkt 6 pr.g.g.

6

z 1994 r., podobnie art. 108 ust. 2 pkt 2 lit. h ustawy z 2011 r.), zastosowanie

również do roszczeń o charakterze prewencyjnym wobec takiego przedsiębiorcy.

Mimo odmiennych wniosków, przyznaje to Sąd Apelacyjny w sposób, w jaki

dokonuje wykładni art. 92 pr.g.g. z 1994 r. w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Przenosząc powyższe ustalenia na grunt rozpoznawanej sprawy należy

stwierdzić, że z okoliczności faktycznych wynika spełnienie wobec pozwanego

zarówno przesłanek określonych w art. 91 ust. 1 w związku z art. 99 pr.g.g.

z 1994 r., jak i z art. 439 k.c., gdyż wystąpiło bezpośrednie zagrożenie szkodą,

w rozumieniu także tego przepisu, a poprzez wykazanie związku przyczynowego

między stanem górotworu po działalności górniczej, prowadzonej w przeszłości

przez poprzedników prawnych pozwanego, a całkiem prawdopodobnymi ich

następstwami (deformacje nieciągłe) dotyczącymi budynków mieszkalnych. Mowa

jest o nich w decyzji Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego, w decyzji

Prezydenta M. o warunkach zabudowy oraz w opinii biegłego. Działania

prewencyjne mają to do siebie, że są wymagane zanim szkoda powstanie, więc

opierają się na wykazanym stopniu prawdopodobieństwa, a nie na pewności,

nie mogą więc tylko być tego prawdopodobieństwa pozbawione.

Prawdopodobieństwo szkód zostało w niniejszej sprawie wykazane w stopniu

wystarczającym, dlatego powód powinien był wykonać zabezpieczenia przed

wpływami eksploatacji górniczej. Rodzaj tych zabezpieczeń i poniesione koszty

nie były przez pozwaną kwestionowane, która jak wynika ze stanu sprawy

wyłącznie ograniczyła się do negowania w ogóle potrzeby ich wykonania.

Tak więc, z częściowo odmienną argumentacją prawną należało uznać

zaskarżony wyrok za prawidłowy i na podstawie art. 39814

oddalić skargę kasacyjną,

rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 98 w związku z art. 108

§ 1, art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

jw