V CSK 84/13

Sygn. akt V CSK 84/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. B.

przeciwko T. M.

o zapłatę ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 16 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

W. z dnia 19 kwietnia 2012 r., ten sposób, że utrzymał w całości w mocy wyrok

zaoczny tego Sądu wydany w dniu 29 marca 2010 r. oraz obciążył pozwanego

obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania.

Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i wnioski:

Przez okres sześciu lat, do 2008 r., strony pozostawały w stałym związku. Pozwany

pomagał powódce finansowo, regulował jej zobowiązania finansowe, spłacał długi,

łożył na utrzymanie i pomagał w remontach jej mieszkania położonego w W. przy

ul. Y. Z tytułu kosztów remontu mieszkania powódka była dłużniczką pozwanego,

który przekazał również środki finansowe na jego wykup oraz na rozpoczęcie przez

nią działalności gospodarczej. W dniu 3 lipca 2008 r. strony zawarły umowę

zamiany należących do nich lokali mieszkalnych, skutkiem której powódka uzyskała

mieszkanie położone przy ulicy X., a pozwany mieszkanie przy ulicy Y. Strony

zgodnie określiły wartość każdego z mieszkań na kwotę 200 000 zł. Następną

umową z dnia 13 sierpnia 2008 r. pozwany kupił od powódki własność lokalu

mieszkalnego położonego przy ulicy X. Cena sprzedaży ustalona została na

150 000 zł, a powódka oświadczyła, że otrzymała tę kwotę, zaś pozwany

oświadczył, iż wartość rynkowa lokalu obejmuje kwotę 200 000 zł. W

sporządzonym przez powódkę w dniu 15 sierpnia 2008 r. piśmie, podpisanym przez

pozwanego, zawarte zostało oświadczenie, że pozwany pożyczył od powódki kwotę

80 000 zł na okres ośmiu miesięcy, nie dłużej niż do dnia 30 maja 2009 r. i do tego

czasu zobowiązał się zwrócić pożyczoną kwotę, a na wypadek niewywiązania się z

tego obowiązku dobrowolnie poddał się egzekucji, także co do odsetek ustawowych.

W następnym piśmie, sporządzonym w dniu 15 sierpnia 2008 r. pozwany

oświadczył, że 13 sierpnia 2008 r. kupił od powódki lokal mieszkalny przy ulicy X., a

w umowie zawarte zostało, uzgodnione przez strony, potwierdzenie otrzymania

przez sprzedającą gotówki, ale termin zapłaty kwoty 80 000 zł, wynikającej

z rozliczeń stron miał nastąpić w dwóch transzach: 30 000 zł do dnia

1 marca 2009 r., a 50 000 zł według podanych ustaleń, nie później jednak, jak do

3

maja 2009 r. Pod tym oświadczeniem podpisy złożyły strony i świadek M. B. Lokal

przy ulicy Y. pozwany sprzedał osobie trzeciej w dniu 30 grudnia 2008 r. za cenę

200 000 zł. W toku postępowania powódka zmieniła zawarte w pozwie twierdzenie,

podając, że żądana kwota 80 000 zł stanowi wynik rozliczenia stron, związanego z

czynnościami podejmowanymi w okresie wspólnego życia, zamiany i sprzedaży

lokali mieszkalnych, a nie zwrotu udzielonej pożyczki. Podpisy pozwanego złożone

na wymienionych oświadczeniach, w ocenie biegłego, nie ujawniły czynników

mających wpływ na swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, nie wykazały

typowych cech grafizmu poalkoholowego lub grafizmu związanego z używaniem

silnych środków farmakologicznych.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że odmowa przyznania przez Sąd pierwszej

instancji mocy dowodowej pismu z dnia 15 sierpnia 2008 r., jako złożonemu dla

pozoru, było sprzeczne z zasadami logicznego rozumowania. Pozwany zalegał

z zapłatą na rzecz powódki kwoty 80 000 zł z tytułu rozliczenia obrotu mieszkaniami,

co potwierdził, składając podpis pod oświadczeniem, które było prawdziwe.

Kwestionowanie jego prawdziwości rzekomą skłonnością stron do zawierania

pozornych czynności nie zasługiwało na podzielenie. Zeznania pozwanego

nie przeczą istnieniu długu, a zarzut sfałszowania oświadczeń przez powódkę był

bezzasadny. W akcie notarialnym obejmującym czynność sprzedaży lokalu przy

ulicy X. cena określona została na kwotę 150 000 zł, na poczet której powódka

zaliczyła wierzytelność pozwanego względem niej w wysokości 70 000 zł z tytułu

różnych pożyczek i remontów, a brakujące 80 000 zł pozwany zobowiązał się

dopłacić w późniejszym terminie. Zbiegło się to w czasie ze sprzedażą lokalu

mieszkalnego przy ulicy Y. Powódka miała prawo oczekiwać, że pozwany wyrówna

ten uszczerbek majątkowy. Tego zobowiązania dotyczyło oświadczenie pozwanego,

że zapłaci powódce 80 000 zł z tytułu „wzajemnych rozliczeń”. Dążąc do

rozwiązania tej kwestii strony najpierw potwierdziły pozornie istnienie umowy

pożyczki, a następnie pozwany przyznał, że jest dłużnikiem powódki i ma wolę jej

zaspokojenia.

Pozwany powołał w skardze kasacyjnej podstawę naruszenia przepisów

postępowania, objętą art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Zarzucił, że z obrazą art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 i art. 382 k.p.c. uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie

4

zawiera wszystkich wymaganych elementów, co uniemożliwia skontrolowanie

rozumowania Sądu co do podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i ocenę jego

prawidłowości. Nie doszło do dokonania własnych ustaleń przez Sąd

drugiej instancji, nie została przeprowadzona oceny dowodów, zaś połączenie

rekonstrukcji faktów z ich analizą, uniemożliwiło wyodrębnienie stanowczych

ocen i wniosków. Nielogiczne i sprzeczne wywody nie zezwalają na uznanie, czy

dokonana została kontrola wyroku Sądu pierwszej instancji. Brak w uzasadnieniu

podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Doszło również do naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.,

ponieważ Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał zarzutu uchylenia się przez

pozwanego od skutków prawnych oświadczenia zawartego w piśmie

z dnia 15 sierpnia 2008 r. dotyczącym pożyczki oraz oświadczenia z dnia

15 sierpnia 2008 r. Nierozpoznanie tego zarzutu stanowiło o nierozpoznaniu

przez Sąd pierwszej instancji istoty sprawy. Skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odpowiednie stosowanie przez sąd drugiej instancji art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oznacza, że uzasadnienie orzeczenia tego sądu nie

musi zawierać wszystkich elementów przewidzianych dla uzasadnienia

sądu pierwszej instancji, ale powinno mieć ustaloną podstawę faktyczną i

prawną rozstrzygnięcia; obie te podstawy powinny być spójne i tworzyć logiczną

całość. Zakres tego zastosowania zależy od rodzaju wydanego orzeczenia

oraz od czynności procesowych podjętych przez sąd drugiej instancji, wynikających

z zarzutów apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji tego sądu.

Modyfikacja wymagań uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji wynika

z obowiązku ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c., wskazującego

na konieczność sporządzenia go w sposób wskazujący, że wszystkie zarzuty

apelacji były rozważone przed wydaniem rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 2013 r., III CSK 70/12; z dnia 19 czerwca 2013 r.,

I CSK 639/12, niepubl.)

Jeśli sąd drugiej instancji, oddalając apelację, podziela ocenę dowodów sądu

pierwszej instancji, to nie ma obowiązku ponownego przytaczania w uzasadnieniu

5

przyczyn, dla których określonym dowodom odmówiono wiarogodności i mocy

dowodowej. Wystarczy wówczas stwierdzenie, że podziela argumentację

zamieszczoną w uzasadnieniu orzeczenia sądu pierwszej instancji, w którym

poszczególne dowody zostały wyczerpująco omówione, a także, iż traktuje

ustalenia tego sądu jako własne. Może również odwołać się do oceny prawnej sądu

pierwszej instancji, jeżeli w pełni ją akceptuje i uznaje za wystarczającą.

W wypadku zmiany zaskarżonego orzeczenia, wydanego na podstawie materiału

zgromadzonego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym albo na podstawie materiału zebranego przez sąd

pierwszej instancji, sąd drugiej instancji obowiązany jest dokonać własnych ustaleń,

wskazać na jakich dowodach je oparł, motywując, z jakich przyczyn

innym dowodom odmówił wiarygodności. Konieczna jest również ocena zarzutów

apelacji oraz wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, z przytoczeniem

przepisów prawa materialnego i procesowego.

Z wyjaśnieniem podstawy prawnej orzeczenia połączona została powinność

dokonania wyboru przepisów prawa, które będą ją stanowić, ustalenia w drodze

wykładni ich znaczenia oraz zastosowania norm prawnych do poczynionych ustaleń

faktycznych. Na sądzie spoczywa obowiązek wytłumaczenia, dlaczego zastosował

określony przepis i w jaki sposób wpływa on na rozstrzygnięcie, a tym samym jakie

elementy stanu faktycznego uzasadniają zastosowanie tego przepisu. Nie spełnia

tego wymagania samo przytoczenie przepisów prawa oraz ogólnikowe powołanie

się na poglądy doktryny i orzecznictwa (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

11 sierpnia 1981 r., I PRN 41/81, OSP 1982, nr 7-8, poz. 105; z dnia 9 maja 2013 r.,

IIUK 301/12, niepubl.). Zakresem tego wyjaśnienia objęta jest również ocena

wszystkich istotnych zarzutów prawnych, podniesionych w apelacji.

Utrwalony został w judykaturze pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c.

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

koniecznych elementów, bądź zawiera kardynalne braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października

1997 r., I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r.,

IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r.,

6

II CKN 121/01, niepublikowane i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC

1999, Nr 4, poz. 83). Przyjęte zostało, że uzasadnienie istnieje już przed

wydaniem orzeczenia, motywy rozstrzygnięcia skonstruowane są już podczas

narady (art. 324 § 1 k.p.c.), a przez ogłoszenie i spisanie stają się samoistnym

aktem jurysdykcyjnym. Z tego względu jego wady mogą wpływać na treść

rozstrzygnięcia, a kierowane w stosunku do niego zarzuty mogą być podstawą tak

apelacji, jak i skargi kasacyjnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

22 maja 2013 r., III CSK 293/12, niepubl.).

Znaczenie uzasadnienia orzeczenia sądu wyraża się w wyjaśnieniu stronom

przyczyn podjęcia przyjętego stanowiska, wskazaniu powodów uznania twierdzeń

i zarzutów za trafne lub bezzasadne, przekonaniu ich co do słuszności

zastosowanego przez sąd podejścia dotyczącego zgodności orzeczenia z prawem,

jak również umożliwienie przeprowadzenia kontroli apelacyjnej albo kasacyjnej.

Porządkująca jego rola skłania sąd do doprowadzenia do spójności i logicznej

całości podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 15 lutego 2013 r., I CSK 314/12, niepubl.).

Przedstawionych wymagań nie spełnia uzasadnienie zaskarżonego

orzeczenia. Sąd Apelacyjny nie dokonał własnych ustaleń faktycznych, poprzestał

na przytoczeniu ustaleń i oceny dowodów poczynionych przez Sąd pierwszej

instancji. Nie wypowiedział się co do podzielenia tych ustaleń lub nie, a kwestia

ta nie może pozostawać w sferze domysłów. Stwierdził, że uzasadnienie Sądu

Okręgowego czyniło zadość wymaganiom przewidzianym w art. 328 § 2 k.p.c.

Zakwestionował stanowisko Sądu Okręgowego odmawiające mocy dowodowej

pismu z dnia 15 sierpnia 2008 r. W krótkim wywodzie motywującym uwzględnienie

żądania powódki odniósł się jedynie do wymienionego pisma, wskazał

na rozliczenia stron. Doprowadziło to do zatarcia granicy pomiędzy faktami, których

ustalenie powinno być stanowczo stwierdzone a tym, co mogło być

wyłącznie przedmiotem subsumpcji, ocen albo innych wniosków niezbędnych do

wydania orzeczenia. Niepoprawna redakcja uzasadnienia sprawia, że wywody są

niezrozumiałe, co uniemożliwia odczytanie przyczyn zajęcia określonego

stanowiska. Podkreślenia wymaga, że Sąd drugiej instancji jest nie tylko

uprawniony, ale - jako instancja merytoryczna - ma nawet obowiązek ustalenia

7

faktów, w odniesieniu do których prawo materialne ma być zastosowane,

a ustalenia sądu pierwszej instancji nie są dla sądu drugiej instancji wiążące.

Może dokonać odmiennych ustaleń zarówno bez przeprowadzenia postępowania

dowodowego, jak też w zależności od okoliczności sprawy, ponowić lub uzupełnić

postępowanie dowodowe dokonane przez sąd pierwszej instancji (por. uchwałę

składy siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98,

OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124). Ustalenia faktyczne dokonane przez sąd drugiej

instancji powinny umożliwić temu sądowi dokonanie właściwej oceny prawnej

sprawy. Charakter postępowania apelacyjnego wskazuje na powinność sądu

drugiej instancji przeprowadzenia nie tylko kontroli zaskarżonego orzeczenia,

lecz rozpoznania sprawy merytorycznie, a zatem samoistnej oceny zebranego

w sprawie materiału. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6, poz. 55), mającej moc zasady

prawnej, określony został zakres rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji

na skutek apelacji. Sąd Najwyższy wiążąco stwierdził, że sąd drugiej instancji

rozpoznaje sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, także na rzecz

współuczestników w warunkach opisanych w art. 378 § 2 k.p.c., dokonuje własnych

ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając

na materiale zebranym w pierwszej instancji, ustala podstawę prawną orzeczenia,

niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji, będąc ewentualnie związany

oceną prawną lub uchwałą Sądu Najwyższego, stosuje przepisy regulujące

postępowanie apelacyjne oraz, gdy brak takich przepisów, przepisy dotyczące

postępowania przed sądem pierwszej instancji, kontroluje prawidłowość

postępowania przed sądem pierwszej instancji, pozostając związany zarzutami

przedstawionymi w apelacji, jeżeli są dopuszczalne, orzeka co do istoty sprawy,

stosownie do wniosku zawartego w apelacji.

Przedstawione stanowiska Sądu Najwyższego oznaczają,

w rozpoznawanej sprawie, że Sąd Apelacyjny był zobowiązany do rozpoznania

sprawy na nowo, wzięcia pod uwagę całego materiału zgromadzonego przez Sąd

pierwszej instancji, nawet jeśli nie został wykorzystany w wydanym orzeczeniu,

wyeliminowania wszelkich nieprawidłowości związanych z podstawą faktyczną

rozstrzygnięcia, dokonania ustaleń faktycznych oraz powołania i omówienia

8

przyjętej podstawy prawnej. Na wypełnienie tego obowiązku nie wskazuje

uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Zmieniając orzeczenie Sądu pierwszej

instancji Sąd Apelacyjny nie tylko nie dokonał własnych ustaleń faktycznych, nie

rozważył całokształtu materiału dowodowego, ale również, nie odniósł się właściwie

do stanowiska pozwanego, pominął złożone w piśmie pełnomocnika pozwanego

z dnia 12 kwietnia 2011 r. oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczeń woli zawartych w obu pismach z dnia 15 sierpnia 2008 r.

W uzasadnieniu brak jakiegokolwiek odniesienia się do wniosków zawartych w tym

piśmie. Wcześniej nie dokonał tego również Sąd Okręgowy, ale z uwagi na treść

wyroku oraz apelację powódki, pozwany nie miał możliwości zwrócenia uwagi na tę

nieprawidłowość. Sąd Najwyższy nie może samodzielnie odtwarzać i dociekać,

jakimi przyczynami kierował się Sąd Apelacyjny, nie rozważając tego zarzutu.

Nie doszło również do wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem

przepisów prawa w omówionym znaczeniu. Brak w uzasadnieniu stanowiska Sądu

Apelacyjnego co do oceny prawnej roszczenia, wskazania przepisów prawa

materialnego, mającego zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego.

Z tych względów Sąd Najwyższy za zasadny uznał zarzut naruszenia art.

328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ uzasadnienie zaskarżonego

wyroku dotknięte jest istotnymi wadliwościami, które uniemożliwiają dokonanie

oceny prawidłowości rozstrzygnięcia.

Na obecnym etapie postępowania nie ma możliwości wypowiadania się

przez Sąd Najwyższy w kwestii wniosku podniesionego w piśmie z dnia 12 kwietnia

2011 r., ponieważ należy ona do zakresu kognicji Sądu drugiej instancji, tak

jak i decyzja co do dalszego postępowania. Za celowe uznał jednak

Sąd Najwyższy wskazanie na zagadnienia związane z dopuszczalnością

uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji. W razie uwzględnienia apelacji

Sąd drugiej instancji obowiązany jest - zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c. - zmienić

zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy, co jest konsekwencją

merytorycznego charakteru postępowania apelacyjnego (por. uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 i z dnia

31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07). Uchylenie wyroku może mieć miejsce

w wyjątkowych jedynie sytuacjach, które określone zostały w art. 386 § 2, 3 i 4

9

k.p.c.: jeżeli doszło do nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji

(§ 2), jeżeli pozew podlega odrzuceniu albo zachodzi przyczyna umorzenia

postępowania (§ 3), w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty

sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości (§ 4). W dwóch pierwszych sytuacjach uchylenie wyroku

sądu pierwszej instancji jest obligatoryjne. Natomiast swobodnemu uznaniu sądu

pozostawione zostało uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania sądowi pierwszej instancji w wypadkach przewidzianych

w art. 386 § 4 k.p.c. Przyjmowane jest w doktrynie i w orzecznictwie,

że do uchylenia wyroku i przekazania sprawy na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. może

dojść tylko wtedy, gdy istnieją procesowe przeciwwskazania do wydania wyroku

reformatoryjnego, co należy rozpatrywać w aspekcie okoliczności danej sprawy.

Zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. nie mógł odnieść skutku, ponieważ nie

było podstaw do oceny, czy nieuchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji

i nieprzekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z przyczyn, które mogłyby

prowadzić do jego uchylenia, miało wpływ na wynik sprawy.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. Stosownie do art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c. koszty postępowania kasacyjnego pozostawiono końcowemu

orzeczeniu.

jw