II UK 209/13

Sygn. akt II UK 209/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku T. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 20 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2012 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy T. K. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 16 marca 2012 r. w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych o prawo do emerytury w niższym wieku, którym oddalono odwołanie

wnioskodawcy od decyzji organu rentowego z dnia 24 sierpnia 2011 r.,

odmawiającej przyznania prawa do wcześniejszej emerytury wobec

2

nieudokumentowania 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy nie

uwzględnił okresu pracy wnioskodawcy w Stoczni […] od dnia 1 kwietnia 1983 r. do

dnia 31 maja 1985 r., w którym wnioskodawca był zatrudniony na stanowisku

samodzielnego instruktora praktycznej nauki zawodu, oraz od dnia 1 czerwca 1985

r. do dnia 31 października 1989 r. na stanowisku starszego instruktora szkolenia

praktycznej nauki zawodu.

W ustalonym stanie faktycznym wnioskodawca (ur. w dniu 24 sierpnia

1951 r.), w dniu 22 lipca 2011 r. złożył wniosek o emeryturę. Wnioskodawca

udokumentował 33 lata, 3 miesiące i 10 dni okresów składkowych i

nieskładkowych, w tym 9 lat, 1 miesiąc i 6 dni okresów pracy w warunkach

szczególnych. Nie przystąpił do Otwartego Funduszu Emerytalnego, a w dniu 24

sierpnia 2011 r. rozwiązał stosunek pracy. Przedmiotem sporu były

nieuwzględnione przez organ rentowy okresy zatrudnienia wnioskodawcy w stoczni

na stanowisku wskazanym w dziale XIV (prace różne) pod pozycją nr 24 załącznika

A do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) - „kontrola

międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno -

techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są

prace wymienione w wykazie”. Na podstawie zgromadzonego materiału

dowodowego, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 marca 2012 r. ustalił, że

wnioskodawca we wskazanych okresach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy,

wykonywał pracę polegająca na szkoleniu nowo przyjętych pracowników w zakresie

spawalnictwa, montowania kadłubów i rurociągów na wyodrębnionym wydziale

szkoleniowym. Pracownicy ci (objęci szkoleniem) nie brali bezpośrednio udziału w

procesie produkcyjnym, ale byli przygotowywani aby taką prace podjąć. W ocenie

Sądu wnioskodawca nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych, bo mimo, że

wykonywana przez niego praca była świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy, to jednak głównym jego zajęciem było nauczanie poprzez praktyczne

pokazywanie sposobów wykonywania poszczególnych elementów składających się

na proces spawania, czy montowania. Udzielanie praktycznej nauki zawodu nie jest

wymienione w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

3

jako praca w szczególnych warunkach. Sąd wskazał, że w zakresie obowiązków

wnioskodawcy oprócz nauczania mieścił się także nadzór nad jakością

wykonywanych przez kursantów prac szkoleniowych z zakresu spawalnictwa czy

montażu, jednak nadzór ten dotyczył pracowników nowych, niewykwalifikowanych,

przechodzących dopiero odpowiednie szkolenie na wydzielonym wydziale

szkoleniowym, innym niż wydział produkcyjny, zatem dotyczył pracowników,

których prace nie były wymienione w wykazie, bowiem nie były pracami zaliczanymi

do prac w szczególnych warunkach ani w szczególnym charakterze. Kontrola

międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-

techniczny, aby mógł zostać uznany za prace w warunkach szczególnych musi być

prowadzony stale i mieć miejsce na oddziałach i wydziałach, w których - jako

podstawowe - wykonywane są prace wymienione w wykazie. Osoby przyuczane do

zawodu nie są zaliczane do osób wykonujących pracę w warunkach szczególnych,

a ich instruktorzy - tak jak wnioskodawca - nie mogą być uznani za osoby

wykonujące dozór inżynieryjno - techniczny na wydziałach, w których jako

podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie.

Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz zapadłe orzeczenie, wskazując

że kontrola, o której mowa w powołanym przepisie była wykonywana przez

wnioskodawcę jedynie przez okres jednego miesiąca w trakcie trzymiesięcznego

kursu spawacza, podczas którego szkolił nowo przyjętych pracowników. Według

jego wyjaśnień, dopiero po szkoleniu teoretycznym, które trwało około dwóch

miesięcy, pracownicy niewykwalifikowani dokonywali spawania większych

elementów konstrukcyjnych, wykorzystywanych następnie do budowy statków.

Dodatkowo wskazał, że wszystkie te czynności były wykonywane na wyodrębnionej

części hali produkcyjnej, przeznaczonej wyłącznie do szkolenia pracowników,

którzy na etapie szkolenia nie wykonywali zatrudnienia w warunkach szczególnych,

albowiem osoby przyuczane do zawodu nie były zaliczane do osób wykonujących

pracę w warunkach szczególnych. Tak więc wnioskodawca w kwestionowanych

okresach nie wykonywał zatrudnienia, o którym mowa w wykazie A, dział XIV poz.

24 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

4

szczególnym charakterze. W ocenie Sądu Apelacyjnego za taką prace mógłby

zostać uznany wyłącznie jeden miesiąc z każdego przeprowadzonego przez

wnioskodawcę szkolenia, gdyż wówczas możliwym byłoby ewentualne przyjęcie, że

ubezpieczony sprawował kontrolę międzyoperacyjną, kontrolę jakości produkcji i

usług oraz dozór inżynieryjno – techniczny, to zaś pozwalałoby na zaliczenie 26

miesięcy (2 lata i 2 miesiące) w całym kwestionowanym okresie, po zaliczeniu

których wykazałby on łącznie 11 lat 3 miesiące i 6 dni okresów pracy w warunkach

szczególnych, co nie stanowi wystarczającego okresu, warunkującego przyznanie

prawa do dochodzonego świadczenia na podstawie art. 184 w związku z art. 32

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Ponadto

oceniając okres, w którym wnioskodawca był zatrudniony na stanowisku

samodzielnego instruktora praktycznej nauki zawodu oraz starszego instruktora

szkolenia praktycznej nauki zawodu, Sąd wskazał, że okresy pracy instruktorów

praktycznej nauki zawodu wykonywane przed dniem 31 sierpnia 1988 r. nie były

okresami pracy w szczególnym charakterze uprawniającymi obecnie do przyznania

prawa do emerytury w wieku obniżonym. Powyższe ograniczenie – mimo że wynika

z ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006

r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) - znajduje „poprzez analogię” zastosowanie w

rozpatrywanej sprawie – w tym zakresie Sąd powołał się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 r. (II UK 166/09, niepublikowany), w

uzasadnieniu którego wskazano, że zakres podmiotowy ustawy- Karta Nauczyciela

w chwili jej wejścia w życie, nie obejmował instruktorów praktycznej nauki zawodu,

tym samym okresy zatrudnienia wnioskodawcy w charakterze samodzielnego

instruktora praktycznej nauki zawodu (od dnia 1 kwietnia 1983 r. do dnia 31 maja

1985 r.) oraz starszego instruktora szkolenia praktycznej nauki zawodu (od dnia 1

czerwca 1985 r. do dnia 31 października 1989 r.), nie podlegałyby zaliczeniu do

stażu pracy w warunkach szczególnych, co oznacza że wnioskodawca nie

udowodnił wymaganych 15 lat pracy w szczególnych warunkach warunkujących

prawo do przyznania dochodzonego świadczenia.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

wnioskodawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 32 ust. 1, 2 i 4 w

5

związku z § 2 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze, w związku z pkt 24 działu XIV wykazu A, stanowiącego

załącznik do rozporządzenia przez przyjęcie „że wykonywanie przez powoda pracy

na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu (…) nie było pracą

wykonywaną w szczególnych warunkach”, art. 86 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.- Karta Nauczyciela w związku z § 1 pkt 1 i § 2

ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 sierpnia 1988 r.

w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów

praktycznej nauki zawodu oraz na niektórych innych pracowników uspołecznionych

zakładów pracy, prowadzących prace pedagogiczne i wychowawcze (Dz.U. Nr 34,

poz. 261 ze zm.), oraz w związku z § 1 pkt 1 lit. a i § 2 ust. 7 pkt 8 rozporządzenia

Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 września 1998 r. w sprawie rozciągnięcia

niektórych przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów i kierowników praktycznej

nauki zawodu oraz na niektórych innych pracowników prowadzących prace

dydaktyczne i wychowawcze (Dz.U. Nr 126, poz. 833), przez ich niezastosowanie i

nieuwzględnienie okresu pracy wnioskodawcy na stanowisku instruktora

praktycznej nauki zawodu jako pracy w szczególnym charakterze i niezaliczenie

tego okresu do okresu pracy w warunkach szczególnych, wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości, jego zmianę w całości i przyznanie wnioskodawcy

prawa do dochodzonego świadczenia wraz z orzeczeniem o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i jest związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli

skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania lub gdy zarzut taki

okaże się niezasadny. W niekwestionowanym stanie faktycznym wnioskodawca w

spornych okresach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wykonywał pracę

polegającą na szkoleniu nowo przyjętych pracowników w zakresie spawalnictwa,

6

montowania kadłubów i rurociągów na wyodrębnionym wydziale szkoleniowym.

Kursanci nie brali bezpośrednio udziału w procesie produkcyjnym, ale byli

przygotowywani aby taką prace podjąć. Zgodnie z ustaleniami, kontrola, o której

mowa w wykazie A, dział XIV poz. 24 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, była wykonywana

przez wnioskodawcę jedynie przez okres jednego miesiąca w trakcie

trzymiesięcznego kursu spawacza. Czynności te były wykonywane na

wyodrębnionej części hali produkcyjnej, przeznaczonej wyłącznie do szkolenia

pracowników, którzy na etapie szkolenia nie wykonywali zatrudnienia w warunkach

szczególnych.

W ocenie Sądu Najwyższego wnioskodawca we wskazanych wyżej okresach

nie wykonywał pracy w warunkach szczególnych, wymienionej w wykazie A, dział

XIV poz. 24 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. Czynności tzw. dozoru inżynieryjno-

technicznego lub kontroli na oddziałach i wydziałach, w których zatrudnieni są

pracownicy wykonujący pracę w warunkach szczególnych, to czynności

wykonywane w warunkach bezpośrednio narażających na szkodliwe dla zdrowia

czynniki, a więc polegające na bezpośrednim dozorze i bezpośredniej kontroli

procesu pracy na stanowiskach pracy wykonywanej w szczególnych warunkach.

Jeśli zatem czynności te wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na stanowisku pracy związanej z kontrolą międzyoperacyjną,

kontrolą jakości produkcji i usług oraz dozorem inżynieryjno-technicznym, to okres

wykonywania tej pracy jest okresem pracy uzasadniającym prawo do świadczeń na

zasadach określonych w rozporządzeniu. Od powyższej reguły istnieją odstępstwa

polegające na uznaniu, że dana osoba wykonuje stale i w pełnym wymiarze czasu

prace objęte poz. 24 działu XIV wykazu A, pomimo wykonywania pewnych

czynności w warunkach nienarażających ją bezpośrednio na szkodliwe dla zdrowia

czynniki. W szczególności chodzi tu o czynności ściśle związane ze sprawowanym

dozorem inżynieryjno - technicznym i stanowiące jego immanentną cechę, jak

sporządzanie dokumentacji dotyczącej dozoru i będące jego integralną częścią

7

(wyrok z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08 i powołane tam wcześniejsze

orzecznictwo - niepublikowany) lub inne krótkotrwałe wyłączenia od narażenia na

działanie takich czynników, spowodowane np. udziałem w koniecznym szkoleniu

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009, nr

5 - 6). Odstępstwa od tej reguły mogą dotyczyć czynności ściśle związanych ze

sprawowanym dozorem i stanowiących jego integralną część lub innych

krótkotrwałych przerw w narażeniu na działanie takich czynników spowodowanych

np. udziałem w koniecznym szkoleniu.

Także wskazany w skardze kasacyjnej zarzut nieuwzględnienia okresu pracy

wnioskodawcy na stanowisku instruktora praktycznej nauki zawodu jako pracy w

szczególnym charakterze i niezaliczeniu tego okresu do okresu pracy

uprawniającego do uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury, jest

nieuzasadniony. Przede wszystkim, nie każde okresy pracy instruktora praktycznej

nauki zawodu podlegały zaliczeniu jako okresy pracy w szczególnym charakterze, i

podlegały uwzględnieniu przy ocenie uprawnień do emerytury nauczycielskiej, na

podstawie art. 88 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r.- Karta Nauczyciela. W związku z zarzutami skargi, warto przypomnieć, że

zakres podmiotowy tej ustawy (Dz. U. z 1982 r. Nr 3, poz. 19), w chwili wejścia w

życie w dniu 1 lutego 1982 r., obejmował wyłącznie nauczycieli, wychowawców i

innych pracowników pedagogicznych państwowych szkół i innych placówek

oświatowych i szkoleniowych, wychowawczych, opiekuńczo-wychowawczych,

utworzonych i działających na podstawie ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o

rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz. U. Nr 32, poz. 160 ze zm.), nauczycieli

i wychowawców placówek leczniczych, leczniczo-wychowawczych i leczniczo-

opiekuńczych, nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych

zakładów poprawczych, schronisk dla nieletnich, rodzinnych ośrodków

diagnostyczno-konsultacyjnych oraz szkół przy zakładach karnych, pracowników

pedagogicznych bibliotek szkolnych i pedagogicznych, ośrodków metodycznych i

placówek poradnictwa wychowawczo-zawodowego, nauczycieli zatrudnionych w

szkołach, placówkach kształcenia artystycznego dzieci i młodzieży, placówkach

wychowawczych i placówkach opiekuńczo-wychowawczych, prowadzonych przez

związki spółdzielcze, instytucje i organizacje społeczne prowadzące statutową

8

działalność oświatowo-wychowawczą i kształcenie artystyczne, nauczycieli

zatrudnionych w organach administracji państwowej na stanowiskach

wymagających kwalifikacji pedagogicznych w zakresie ustalonym ustawą oraz

nauczycieli zatrudnionych w organizacjach politycznych i społecznych oraz w

związkach zawodowych na stanowiskach wymagających kwalifikacji

pedagogicznych w zakresie ustalonym ustawą. Instruktorzy praktycznej nauki

zawodu nie zostali wymienieni w art. 1 ustawy. W art. 5 ustawy (skreślonym z

dniem 6 kwietnia 2000 r. przez ustawę z dnia 18 lutego 2000 r., Dz. U. z 2000 r. Nr

19, poz. 239) przewidziano delegację dla Ministra Oświaty i Wychowania, który

mógł rozszerzyć stosowanie Karty Nauczyciela lub niektórych jej postanowień na

nauczycieli szkół i placówek szkolących oraz oświatowo-wychowawczych innych

niż wymienione w art. 1 oraz na pracowników uspołecznionych zakładów pracy

pełniących funkcję instruktorów praktycznej nauki zawodu lub prowadzących pracę

wychowawczą z młodocianymi pracownikami w placówkach zbiorowego

zakwaterowania, dla których praca dydaktyczna i wychowawcza stanowi

podstawowe zajęcie oraz na pracowników pedagogicznych zatrudnionych na

stanowiskach nauczycieli w ośrodkach szkolenia i doskonalenia kadr i ośrodkach

szkolenia zawodowego oraz zawodowych kuratorów sądowych. Minister Edukacji

Narodowej wydał rozporządzenie w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów

Karty Nauczyciela na instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz na niektórych

innych pracowników uspołecznionych zakładów pracy, prowadzących prace

pedagogiczne i wychowawcze w dniu 10 sierpnia 1988 r., obowiązujące z mocą od

1 września 1988 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 261) i dopiero z jego mocy pracownicy

pełniący funkcje instruktorów praktycznej nauki zawodu zostali objęci przepisami

Karty Nauczyciela, między innymi w zakresie (nauczycielskich) uprawnień

emerytalnych. Te same uprawnienia płynęły z późniejszego rozporządzenia

Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 września 1998 r. w sprawie rozciągnięcia

niektórych przepisów Karty Nauczyciela na instruktorów i kierowników praktycznej

nauki zawodu oraz na niektórych innych pracowników prowadzących prace

dydaktyczne i wychowawcze (Dz. U. Nr 126, poz. 833), a następnie z ustawy -

Karta Nauczyciela, w której praca nauczycieli praktycznej nauki zawodu została

uznana za pracę nauczycielską, po zmianie ustawy, od dnia 6 kwietnia 2000 r.,

9

ustawą z dnia 18 lutego 2000 r., pod warunkiem posiadania kwalifikacji określonych

dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu oraz wykonywania pracy dydaktycznej i

wychowawczej w wymiarze przewidzianym dla tych nauczycieli (art. 1 ust. 2 pkt 4

ustawy).

Tak więc w odniesieniu do instruktorów praktycznej nauki zawodu okresy ich

pracy przed dniem 31 sierpnia 1988 r. nie były okresami pracy w szczególnym

charakterze uprawniającymi do emerytury nauczycielskiej (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 29 września 2000 r., II UKN 729/99, OSNAPiUS 2002, nr 10,

poz. 244 i z dnia 10 stycznia 2006 r., I UK 129/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 36).

W konsekwencji, skoro instruktorzy praktycznej nauki zawodu zatrudnieni w

innych miejscach niż szkoły, nie podlegali ustawie - Karta Nauczyciela, praca

wnioskodawcy nie mogła być uwzględniona w stażu pracy nauczycielskiej,

niezależnie od tego, że praca w szczególnym charakterze (nauczycielska), nie

mogła być doliczana do okresu pracy w warunkach szczególnych, inne były bowiem

przesłanki (warunki) dla przyznania takich świadczeń.

Wszystko to trafnie ocenił Sąd Apelacyjny, stąd tym się kierując, Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.