II UK 222/13

Sygn. akt II UK 222/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku R. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w L.

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 października 2012 r.

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 11 października 2012 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L. od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. z dnia 5 czerwca 2012

2

r., przyznającego wnioskodawczyni R. S. prawo do renty rodzinnej po zmarłym

mężu od dnia 1 października 2011 r.

W ustalonym stanie faktycznym sprawy, mąż wnioskodawczyni – T. S.

(urodzony w dniu 20 lipca 1954 r.), zmarły w dniu 12 września 2010 r. miał

udokumentowane 22 lata, 9 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych i

nieskładkowych. W okresie od dnia 20 lipca 1970 r. do dnia 1 listopada 1972 r.

(2 lata 3 miesiące i 13 dni) pracował w gospodarstwie rolnym rodziców o

powierzchni 3,70 ha, położonym w G. T. S. w 1969 r. ukończył naukę w Szkole

Podstawowej w N., a później podjął naukę w Technikum Kolejowym w W., ale już

we wrześniu został ze szkoły wydalony, ponieważ nie uczęszczał na zajęcia. Nie

kontynuował nauki i pracował z matką w gospodarstwie rolnym, które było jedynym

ich źródłem utrzymania. Pierwsze zatrudnienie mąż wnioskodawczyni podjął od

dnia 2 listopada 1972 r., zaś z matką mieszkał do 5 grudnia 1983 r.

W dniu 7 października 2011 r. (jak świadczy odpowiedź organu rentowego

na odwołanie) wnioskodawczyni (żona zmarłego) złożyła wniosek o rentę rodzinną

po zmarłym mężu. Organ rentowy decyzją z dnia 16 grudnia 2011 r. odmówił jej

prawa do renty rodzinnej, wskazując w uzasadnieniu, że zmarły mąż w chwili zgonu

nie spełniał warunków do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż w

ostatnim dziesięcioleciu przed tym dniem udowodnił jedynie 6 miesięcy okresów

składkowych i nieskładkowych, w miejsce wymaganego przepisami okresu 5 lat,

tym samym więc nie zostały spełnione warunki określone w art. 65 i 57 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). Należy nadto

nadmienić, że ostatnie ubezpieczenie zmarłego ustało w dniu 30 listopada 2008 r.,

zaś zgon nastąpił po upływie 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał odwołanie za

uzasadnione. Spełnienie przez męża wnioskodawczyni warunków do uzyskania

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, Sąd ocenił według stanu prawnego

obowiązującego w dniu jego zgonu, tj. 12 września 2010 r. i zmienił zaskarżoną

decyzję, przyznając wnioskodawczyni prawo do dochodzonego świadczenia od

dnia 1 października 2011 r. W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy

wykazał, że mąż wnioskodawczyni w okresie od dnia 20 lipca 1970 r. do dnia 1

3

listopada 1972 r. pracował w gospodarstwie rolnym rodziców w wymiarze nie

niższym niż połowa czasu pracy obowiązującego pracowników zatrudnionych na

podstawie umowy o pracę i praca ta miała charakter stały. Konsekwencją

powyższego było uznanie, że wykazał on ponad 25 lat okresów składkowych,

nieskładkowych i uzupełniających.

Zaskarżonym wyrokiem, Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji jak i zapadłe orzeczenie. Dokonując

oceny okresu zatrudnienia w gospodarstwie rolnym zmarłego męża

wnioskodawczyni, Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 65 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom

rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z

tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego

z tych świadczeń. Zdaniem Sądu, oceny czy zmarły mąż wnioskodawczyni spełniał

warunki do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, należało dokonać na

dzień jego śmierci, według stanu prawnego obowiązującego w tej dacie (art. 57 i 58

ustawy o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu obowiązującym w dniu 12

września 2010 r.). Organ rentowy zakwestionował spełnienie przez męża

wnioskodawczyni warunków uzasadniających przyznanie prawa do renty

określonych w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem w

ostatnim dziesięcioleciu przed dniem zgłoszenia wniosku, nie udowodnił

wymaganego pięcioletniego okresu ubezpieczenia. Nie legitymował się również

takim okresem przed dniem powstania niezdolności do pracy. Jednak w ocenie

Sądu drugiej instancji, zgodnie z art. 57 ust. 2 tej ustawy, warunku zawartego w

ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny

jeżeli był całkowicie niezdolny do pracy. Zebrany w sprawie materiał dowodowy

pozwalał na doliczenie do stażu ubezpieczeniowego poprzednika prawnego (męża)

wnioskodawczyni okresu jego pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od dnia 20

lipca 1970 r. do dnia 1 listopada 1972 r. (2 lata 3 miesiące i 13 dni), i traktowanie go

jak okresu składkowego (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach).

Sąd uznał, że mimo niespełnienia przez męża wnioskodawczyni przesłanek

określonych w art. 57 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, to

4

skoro legitymował się on ponad dwudziestopięcioletnimi okresami składkowymi i

nieskładkowymi, spełnił przesłanki do uzyskania prawa do renty na podstawie

art. 57 ust. 2 tej ustawy, co uzasadnia przyznanie wnioskodawczyni dochodzonego

prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik organu

rentowego i zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych poprzez „zaliczenie okresu pracy w gospodarstwie rolnym jako okresu

składkowego, przyjętego do ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy,

w sytuacji, gdy przepis ten znajduje zastosowanie wyłącznie przy ustalaniu prawa

do emerytury”, oraz art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS poprzez przyjęcie, że „ocena spełnienia przesłanek do nabycia

prawa do renty (przez zmarłego męża powódki) powinna być dokonywana

wyłącznie na podstawie przepisów w brzmieniu obowiązującym w dniu śmierci

zmarłego, tj. 12 września 2010 r., w sytuacji gdy treść tego przepisu nie pozwala na

taką interpretację (…)”, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, zmianę

wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie odwołania wnioskodawczyni, oraz o

wydanie orzeczenia o zwrocie wypłaconej renty rodzinnej, na podstawie art. 415

k.p.c., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania lub gdy zarzut taki okaże się niezasadny. Rozpoznając

skargę, Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do badania prawidłowości ustaleń

faktycznych i jest związany ustalonym stanem faktycznym sprawy (art. 39813

§ 2

k.p.c.). W okolicznościach sprawy oznacza to, że wiążące są ustalenia, że mąż

5

wnioskodawczyni – T.S . zmarły w dniu 12 września 2010 r., miał udokumentowane

22 lata, 9 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych i nieskładkowych, nadto zaś w

okresie od dnia 20 lipca 1970 r. do dnia 1 listopada 1972 r. (2 lata 3 miesiące i 13

dni) pracował w gospodarstwie rolnym rodziców.

Zgodnie z art. 65 ustawy o emeryturach i rentach, renta rodzinna przysługuje

uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo

do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki

wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Zgodnie z art. 65 ust.1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS, przy ustalaniu uprawnień do renty rodzinnej po

osobie, która w chwili śmierci nie miała ustalonego prawa do emerytury lub renty z

tytułu niezdolności do pracy, oceny spełnienia przez nią warunków wymaganych do

uzyskania jednego z tych świadczeń, dokonuje się według stanu prawnego

obowiązującego w dacie jej śmierci. Trzeba w związku z tym uznać, że

obowiązujący od dnia 23 września 2011 r. przepis art. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, nie ma zastosowania przy badaniu

uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy osoby zmarłej przed tym dniem,

dokonywanej dla potrzeb ustalenia uprawnień do renty rodzinnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 listopada 2013 r., I UK 171/13, niepublikowany).

Przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była

całkowicie niezdolna do pracy (art. 65 ust. 2 ustawy). Wynika z tego, że w

przypadku rozważania spełnienia przesłanek do przyznania prawa do renty

rodzinnej, zmarłego ubezpieczonego traktuje się tak jak osobę całkowicie niezdolną

do pracy, stąd przy wykładni art. 65 w związku z art. 57 i 58 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS należy uwzględnić stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006, nr

19-20, poz. 305), w której stwierdzono, że renta z tytułu niezdolności do pracy

przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy

wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny, bez potrzeby

wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu

składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia

przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do

pracy. Innymi słowy warunku zawartego w art. 57 ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do

6

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co

najmniej 25 lat dla mężczyzny jeżeli jest on całkowicie niezdolny do pracy.

W ocenie Sadu Najwyższego zebrany materiał dowodowy nie pozwalał

jednak – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, na doliczenie do stażu

ubezpieczeniowego męża wnioskodawczyni okresu pracy w gospodarstwie rolnym

rodziców w okresie od dnia 20 lipca 1970 r. do dnia 1 listopada 1972 r., co oznacza,

że zmarły nie spełnił warunku wykazania 25 lat okresów składkowych i

nieskładkowych.

Kwestię uwzględniania okresów pracy rolniczej przy ustalaniu prawa do

emerytury i renty z tytułu niezdolności do pracy reguluje art. 10 powołanej ustawy.

Ogólnie przepis ten zezwala na uwzględnianie wymienionych w nim okresów pracy

rolniczej w przypadku, gdy: 1) okresy składkowe i nieskładkowe, ustalone na

zasadach określonych w art. 5-7 ustawy, są krótsze od okresu wymaganego do

przyznania emerytury lub renty, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego

okresu (ust. 1 i 2) oraz 2) nie zostały zaliczone do okresów, od których zależy

prawo do emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym

rolników (ust. 3). W zależności jednak od rodzaju świadczenia, do którego prawo

podlega ustaleniu (emerytura bądź renta z tytułu niezdolności do pracy), przepis

art. 10 ustawy różnicuje w ust. 1 i 2 możliwość uzupełniania okresów składkowych i

nieskładkowych wymienionymi w nim okresami pracy rolniczej. W przypadku

emerytury zarówno przy ustalaniu prawa do tego świadczenia, jak i przy obliczaniu

jego wysokości (ust. 1) uwzględnia się okresy ubezpieczenia społecznego rolników,

za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki (pkt 1),

przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa

rolnego po ukończeniu 16 roku życia (pkt 2) oraz przypadające przed dniem 1

stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia

(pkt 3). Natomiast odnośnie do renty z tytułu niezdolności do pracy (ust. 2)

uwzględnieniu (i to wyłącznie przy ustalaniu uprawnień) podlegają tylko okresy

ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki, jeżeli ustalone

okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania

renty, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu.

7

Skoro art. 10 ust. 2 ustawy wyraźnie wymienia jedynie okresy, o których

mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 (okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które

opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki), to powyższe oznacza, że

przy ustalaniu prawa do renty nie uwzględnia się przypadających po ukończeniu 16

roku życia okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz pracy w

gospodarstwie rolnym, poprzedzających podleganie ubezpieczeniu społecznemu

rolników na mocy ustaw: z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz.

140) oraz z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz.

133 ze zm.) - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2006 r., I UK 119/05,

(OSNP 2007, nr 1-2, poz. 25).

Mąż wnioskodawczyni pracował w gospodarstwie rolnym w okresie od dnia

20 lipca 1970 r. do dnia 1 listopada 1972 r., a więc po ukończeniu 16 roku życia i

okres ten przypadał przed wprowadzeniem ubezpieczenia społecznego rolników i o

ile podlegałby on zaliczeniu przy ustalaniu uprawnień emerytalnych w zakresie

niezbędnym do uzupełnienia brakującego okresu ubezpieczenia (składkowego i

nieskładkowego), to nie uwzględnia się go przy ustalaniu prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy. Przepis art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach pozwala

na uzupełnienie okresów składkowych i nieskładkowych, decydujących o ocenie

uprawnień emerytalnych ustalanych na podstawie przepisów tej ustawy (art. 5-7),

okresami składkowymi rolniczego ubezpieczenia społecznego, prowadzenia lub

pracy w gospodarstwie rolnym, do rozmiaru najbliższego (kolejnego) stażu okresów

składkowych i nieskładkowych w zakresie wymaganym i koniecznym do nabycia

uprawnień emerytalnych. Oznacza to, że jeżeli okresy składkowe lub nieskładkowe

nie przekraczają 15 lat, to możliwe jest ich uzupełnienie okresami wskazanymi w

art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach jedynie w celu nabycia prawa do tzw.

niepełnej emerytury na podstawie art. 28 tej ustawy. Natomiast, jeżeli okresy

składkowe lub nieskładkowe przekraczają 15 lat, to możliwe jest ich uzupełnienie

okresami, o jakich mowa w art. 10 ust. 1 ustawy, dla nabycia pełnych uprawnień

emerytalnych (np. na podstawie art. 27 lub art. 29 ustawy).

8

Zasada ta jednak – jak wyżej wskazano - nie obowiązuje przy ustalaniu

uprawnień rentowych, czego nie wziął pod uwagę Sąd Apelacyjny, rozpoznając

sprawę.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.