IV CSK 203/13

Sygn. akt IV CSK 203/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa D. R.

przeciwko B. R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 20 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 2.700 (dwa

tysiące siedemset) złotych.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 czerwca 2012 r. Sąd Rejonowy w B. zasądził od

pozwanej B. R. na rzecz powoda D. R. kwotę 52.263 zł. z ustawowymi odsetkami

od dnia 16 stycznia 2012 r. do dnia zapłaty, opierając to rozstrzygnięcie na

następujących ustaleniach faktycznych i wypływających z nich wnioskach.

Strony pozostawały w związku małżeńskim i ustroju wspólności ustawowej

do rozwodu orzeczonego wyrokiem Sądu Okręgowego w B. z dnia 26 listopada

2007 r. W czasie trwania wspólności ustawowej D. R., prowadzący działalność

gospodarczą pod nazwą T., zawarł w dniu 1 kwietnia 2005 r. z B.P.H. S.A. umowę

o kredyt o linię bieżącą nr […] w kwocie 300.000 zł z przeznaczeniem na

finansowanie bieżącej działalności gospodarczej, w tym na spłatę zadłużenia z

tytułu wcześniejszych zobowiązań. W celu zabezpieczenia wierzytelności

wynikającej z tej umowy powód wystawił weksel własny in blanco o wartości

nominalnej 300.000 zł, który został poręczony przez jego żonę B. R. wraz

z deklaracją wekslową i oświadczeniem o poddaniu się egzekucji.

Postanowieniem z dnia 28 maja 2010 r., Sąd Rejonowy w B. dokonał

podziału majątku wspólnego stron, przyznając składniki przedsiębiorstwa T. - D. R.

i ustalając, że w czasie trwania wspólności ustawowej powód zaciągnął trzy kredyty

w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, w tym opisany wyżej kredyt

w B.P.H. S.A. Sąd Rejonowy ustalił także, że w okresie po ustaniu wspólności

ustawowej a przed podziałem majątku wspólnego D. R. spłacił zobowiązania

związane z działalnością gospodarczą T. w kwocie 309.422,61 zł. Sąd rozliczył tę

kwotę w postępowaniu działowym jako nakład z majątku osobistego powoda na

majątek wspólny i w rezultacie, przyznając każdemu z małżonków wskazane

w sentencji postanowienia działowego składniki majątkowe, zasądził od D. R. na

rzecz B. R. dopłatę w kwocie 343.540,62 zł. Na skutek apelacji D. R. od

powyższego postanowienia Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia 14

października 2010 r. obniżył wysokość dopłaty należnej pozwanej do kwoty

253.334,62 zł., co było konsekwencją korekty wartości majątku wspólnego

podlegającego podziałowi dokonanej przez Sąd drugiej instancji.

3

Powód dokonywał regularnych spłat rat kredytu po 5.000 złotych miesięcznie

na rzecz B.P.H. S.A. W dniu 30 grudnia 2011 r. powód wezwał pozwaną do zapłaty

kwoty 52.263 zł tytułem zwrotu połowy środków uiszczonych przez powoda na

rzecz B.P.H. S.A. w okresie od maja 2010 roku do maja 2012 roku w wykonaniu

umowy kredytu z dnia 1 kwietnia 2005 r. Uwzględniając to powództwo w całości,

Sąd Rejonowy wskazał, że dokonana przez powoda spłata kredytu zaciągniętego

w czasie trwania wspólności ustawowej w celu finansowania działalności

przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonków, stanowi

nakład z majątku osobistego powoda na majątek wspólny obojga małżonków,

podlegający rozliczeniu na podstawie art. 45 § 1 k.r.o.

Po rozpoznaniu apelacji B. R. od powyższego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 20 grudnia 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok przez oddalenie

powództwa w całości, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, ale

dokonując ich odmiennej oceny prawnej. Sąd drugiej instancji wskazał, że część

objętej pozwem należności została uiszczona przez D. R. jeszcze przed podziałem

majątku wspólnego, dokonanym postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 14

października 2010 r., co wyklucza z uwagi na treść art. 618 § 3 k.p.c. zgłoszenie

tych roszczeń w aktualnie rozpatrywanej sprawie. Podstawy rozliczeń między

małżonkami nie mógł stanowić wskazany przez Sąd Rejonowy art. 45 § 1 k.r.o.,

skoro postępowanie działowe zostało prawomocnie zakończone. Powód nie mógł

także domagać się zwrotu części spłaconych po podziale majątku wspólnego rat

kredytu na podstawie art. 405 w związku z art. 410 § 2 k.c., ponieważ pozwana nie

zaciągnęła osobiście zobowiązania kredytowego ani też nie odniosła korzyści bez

podstawy prawnej kosztem majątku powoda.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku powód zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 405 k.c. przez jego nie zastosowanie jako podstawy prawnej

rozliczeń między byłymi małżonkami w sytuacji spłaty przez jednego z nich po

podziale majątku wspólnego zobowiązania zaciągniętego przez tego małżonka

w czasie trwania wspólności ustawowej. Formułując powyższy zarzut, skarżący

domagał się uchylenia zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazania sprawy

Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie powód, pozostając w ustroju wspólności

ustawowej małżeńskiej z pozwaną, zawarł z bankiem umowę kredytu z dnia

1 kwietnia 2005 roku na sfinansowanie prowadzonej przez powoda działalności

gospodarczej. Pozwana nie była stroną tej umowy, tak więc nie stała się dłużnikiem

osobistym banku, natomiast na zasadach wskazanych w art. 41 k.r.o. (w brzmieniu

nadanym z dniem 20 stycznia 2005 roku ustawą z dnia 17 czerwca 2004 roku

o zmianie kro oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. Nr 162, poz. 1691), była

zobowiązana znosić egzekucję tego długu z majątku wspólnego, o ile by do niej

doszło w czasie trwania wspólności ustawowej (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 4 listopada 2010 r., IV CSK 141/10, niepubl., z dnia 24 czerwca 2005 r.,

V CK 799/04, niepubl.).

Jak wynika z ustaleń faktycznych, strony dokonały prawomocnego podziału

majątku wspólnego w 2010 roku. W postępowaniu o podział majątku wspólnego

dochodzi do kompleksowego rozstrzygnięcia całokształtu stosunków majątkowych

byłych małżonków w celu definitywnego ich zakończenia, wyjścia ze

współwłasności składników wchodzących w skład majątku wspólnego oraz

rozliczenia wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątki

osobiste małżonków i z majątków osobistych małżonków na majątek wspólny na

zasadach wskazanych w art. 45 k.r.o.

W judykaturze ustalone jest stanowisko, że podział majątku obejmuje tylko

aktywa nie obejmuje natomiast zobowiązań zaciągniętych przez oboje małżonków

w czasie trwania wspólności ustawowej, gdyż mimo podziału majątku wspólnego

dług ten nadal się utrzymuje, a małżonkowie, którzy zaciągnęli dług nadal pozostają

zobowiązani wobec wierzyciela (por. postanowienie (7) SN z dnia 5 grudnia 1978 r.,

III CRN 194/78, OSNC 1979, nr 11, poz. 207).

W rozpoznawanej sprawie mamy jednak do czynienia z zobowiązaniem

zaciągniętym wprawdzie w czasie trwania wspólności ustawowej, ale osobiście

tylko przez jednego małżonka. Stosując odpowiednio art. 686 k.p.c. do

postępowania o podział majątku wspólnego, sąd rozstrzyga w postanowieniu

kończącym postępowania działowe - i to ze skutkami wynikającymi z dyspozycji art.

5

618 § 3 k.p.c. w związku z art. 688 i art. 567 § 3 k.p.c. - o takich długach

związanych z majątkiem wspólnym i ciążących w czasie trwania wspólności na

obojgu małżonkach jako podmiotach wspólności majątkowej małżeńskiej, które

zostały spłacone przez jednego z małżonków z własnych środków po ustaniu

wspólności majątkowej a przed dokonaniem podziału majątku wspólnego (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1976 r., III CRN 83/76, OSP

1977/9/157). Takiego rozliczenia dokonano bezspornie w postępowaniu działowym

opisanym w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego

postanowienia.

Przedmiotem niniejszego sporu jest natomiast, czy po prawomocnym

zakończeniu postępowania działowego były małżonek, który w czasie trwania

wspólności ustawowej zaciągnął osobiście zobowiązanie i pozostaje wyłącznym

dłużnikiem wierzyciela także po podziale majątku, może domagać się i na jakiej

podstawie prawnej zasądzenia od drugiego małżonka nie będącego dłużnikiem

osobistym, zwrotu połowy środków finansowych zużytych na spłatę powyższego

zobowiązania po prawomocnym podziale majątku wspólnego.

Powód za taką podstawę prawną uważa art. 405 k.c. stosownie do którego,

kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby,

obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do

zwrotu jej wartości. W świetle przytoczonego przepisu przesłankami powstania

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia są: osiągnięcie korzyści

majątkowej (która może polegać na uzyskaniu rzeczy lub prawa, zaoszczędzeniu

niezbędnych wydatków, nieodpłatnym skorzystaniu z cudzej rzeczy lub usług lub

zmniejszeniu pasywów), bez ważnej podstawy prawnej w postaci czynności

prawnej, przepisu ustawy, orzeczenia sądu lub aktu administracyjnego) kosztem

majątku zubożonego (w wyniku czego następuje zmniejszenie aktywów lub

zwiększenie pasywów majątku zubożonego).

W orzecznictwie i doktrynie utrwalony jest pogląd, że zobowiązanie

z bezpodstawnego wzbogacenia może powstać na skutek różnych zdarzeń,

zależnych lub niezależnych od woli człowieka, w wyniku działania wzbogaconego,

ale również wbrew jego woli, z jego dobrą lub złą wiarą. Mogą być również

6

następstwem działań zubożonego, osób trzecich, a nawet sił przyrody (por. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 20.12.2006 r., IV CSK 272/06, niepublikowany, z dnia

9 stycznia 2002 r., V CKN 641/00, niepublikowany, z dnia 6 grudnia 2005 r., I CK

220/05, niepublikowany).

Niekwestionowane jest także stanowisko, że roszczenie z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia jest wyłączone, jeżeli przepisy szczególne regulują

w szczególny sposób zwrot nakładów, sposób rozliczeń czy zwrot określonych

należności (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia z dnia 11 maja 1972 r., III CZP

22/72, OSNC 1972/12/213, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 1980 r,

II CR 394/80, OSNC 1981/7/134, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia

2004 r, IV CK 362/02, niepublikowany) lub istnieje ustawowo sprecyzowane

roszczenie o wykonanie zobowiązania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dna

30.01.2007 r., IV CSK 221/06, niepublikowany).

W doktrynie wskazuje się, że bezpodstawne wzbogacenie powoduje,

że majątek wzbogaconego powiększa się o coś, o co nie powinien się powiększyć,

albo nie pomniejsza się o coś, o co powinien się pomniejszyć. W orzecznictwie

podniesiono, że konieczną przesłanką roszczenia opartego na przepisie art. 405 k.c.

jest istnienie współzależności pomiędzy powstaniem korzyści w majątku

wzbogaconego a uszczerbkiem w majątku zubożonego. Ta współzależność polega

przede wszystkim na tym, że zarówno korzyść, jak i uszczerbek są wynikiem

jednego zdarzenia ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1968 r., I CR

448/68, niepublikowany, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2006 r.,

V CSK 289/06, niepublikowany). Bezpodstawne wzbogacenie występuje, gdy

skutkiem określonego zdarzenia jest wzbogacenie jednej osoby kosztem innej,

czyli gdy zachodzi wzajemna zależność pomiędzy uzyskaniem korzyści majątkowej

przez wzbogaconego a uszczerbkiem majątkowym doznanym przez zubożonego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 2004 r., II CK 89/03,

niepublikowany).

Tak zdefiniowanej zależności między spłatą przez powoda obciążających go

rat kredytu wynikających z umowy z dnia 1 kwietnia 2005 roku zawartej przez

powoda z bankiem a wzbogaceniem pozwanej polegającym, według twierdzeń

7

powoda, na zaoszczędzeniu przez pozwaną wydatków na spłatę rat kredytu, powód

nie wykazał, skoro o zaoszczędzeniu przez pozwaną wydatków na spłatę kredytu

można by mówić wtedy, gdyby to pozwana była dłużniczką banku, co

w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi. Bank nie ma podstawy prawnej do

skierowania egzekucji do majątku pozwanej, tak więc spłata rat kredytu przez

powoda w wykonaniu obciążającego go wobec banku osobistego zobowiązania

wynikającego z umowy z dnia 1 kwietnia 2005 roku nie jest zdarzeniem

powodującym wzbogacenie się pozwanej kosztem powoda bez podstawy prawnej.

Nie sposób podzielić poglądu powoda, że pozwana wzbogaciła się bezpodstawnie

jego kosztem także dlatego, że korzysta z przedmiotów majątkowych, przyznanych

jej w wyniku podziału majątku wspólnego, natomiast nie partycypuje w wydatkach

na spłatę zaciągniętego przez powoda kredytu. Pozwana bowiem otrzymała

przydzieloną jej część majątku wspólnego na podstawie prawomocnego

postanowienia sądu, nie wystąpiła więc przesłanka braku podstawy prawnej tego

przysporzenia. Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 405 k.c.

jest więc pozbawiony uzasadnionych podstaw.

Powód zawarł umowę o kredyt przeznaczony na sfinansowanie prowadzonej

przez niego działalności gospodarczej, a więc także w celu generowania przez

przedsiębiorstwo T. przychodów, umożliwiających spłatę tego zobowiązania na

rzecz banku. Składniki tego przedsiębiorstwa przypadły powodowi w wyniku

podziału majątku wspólnego.

Jeżeli w czasie trwania wspólności majątkowej dług został zaciągnięty tylko

przez jednego z małżonków i jeżeli dłużnikiem w stosunku do wierzyciela pozostaje

tylko ten małżonek, a korzyść majątkowa uzyskana w ten sposób została następnie

przeznaczona na majątek wspólny, to korzyść ta może być - stosownie do

okoliczności, wynikających z ustaleń faktycznych każdego konkretnego przypadku -

traktowana jako nakład z majątku tego z małżonków, których zaciągnął osobiste

zobowiązanie, na majątek wspólny i rozliczana między małżonkami jako roszczenie

z tytułu nakładów dokonanych na majątek wspólny.

Wymaga to jednak ustalenia, na co zostały przeznaczone środki finansowe

uzyskane w wyniku zaciągnięcia zobowiązania przez jednego z małżonków,

8

co może mieć miejsce tylko w postępowaniu o podział majątku wspólnego, który to

podział w niniejszej sprawie został już prawomocnie dokonany.

Roszczenie powoda dochodzone w niniejszej sprawie nie dotyczy wspólnego

długu małżonków mającego swoje źródło w czynności prawnej zdziałanej przez

oboje małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej, lecz wynika z umowy

kredytu zawartej wyłącznie przez powoda. Jeśli środki finansowe pochodzące

z tego kredytu zostały przeznaczone na majątek wspólny, to stanowią one

ewentualny nakład powoda na majątek wspólny, podlegający rozliczeniu w toku

postępowania o podział majątku wspólnego i rzutujący na ustalenie wartości tego

majątku oraz wysokość przypadających małżonkom spłat i dopłat.

W przypadku zaciągnięcia zobowiązania osobistego przez jednego tylko

z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej, w dacie ustania wspólności

oraz w dacie podziału majątku wspólnego wiadoma pozostaje wysokość tego

zobowiązania, zakres spłaconych i pozostających jeszcze do spłaty

niewymagalnych zobowiązań z tytułu tego kredytu.

W świetle przepisów regulujących zasady odpowiedzialności małżonków

pozostających w ustroju wspólności ustawowej za długi zaciągnięte tylko przez

jednego z nich (art. 41 k.r.o.) z chwilą ustania wspólności ustawowej ustaje

odpowiedzialność drugiego małżonka nie będącego dłużnikiem z majątku

wspólnego, zaś wyłącznie odpowiedzialnym pozostaje w stosunku do wierzyciela

jedynie ten małżonek, który osobiście zaciągnął zobowiązanie.

Te okoliczności powinny znaleźć odzwierciedlenie w wynikach postępowania

działowego. Wprawdzie przy podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności

majątkowej między małżonkami w zasadzie nie bierze się pod uwagę pasywów

i niespłacone jeszcze długi, które obciążają majątek wspólny w tym sensie,

że przysporzenie zostało przeznaczone na majątek wspólny, w zasadzie nie

podlegają przy podziale majątku wspólnego rozliczeniu, to jednakże inną kwestią

jest ustalenie wartości przedmiotów wchodzących w skład majątku wspólnego

i podlegających podziałowi (art. 684 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.).

W orzecznictwie za utrwalone uznać należy stanowisko, że przy szacowaniu

składników majątku wspólnego należy uwzględnić obciążenie zmieniające

9

rzeczywistą wartość tych składników majątkowych, w szczególności obciążenie

o charakterze prawnorzeczowym, za które ponosi odpowiedzialność każdorazowy

właściciel nieruchomości, zwłaszcza obciążenie hipoteką i prawami dożywocia.

Wartość takich obciążeń odlicza się zarówno przy ustalaniu składników majątku

wspólnego, jak i przy zaliczeniu wartości przyznanej jednemu z małżonków

nieruchomości na poczet przysługującego mu udziału w majątku wspólnym. Brak

jest przeszkód, aby przy szacowaniu składników majątku wspólnego

w postępowaniu działowym uwzględnić zakres przeznaczenia środków

finansowych pochodzących z kredytu zaciągniętego tylko przez jednego

z małżonków oraz uwzględnić wynikający z tego wpływ na wartość określonych

składników i dokonać odpowiedniego rozliczenia w postępowaniu działowym.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna powoda podlegała oddaleniu jako

bezzasadna na podstawie na podstawie art. 39814

i art. 108 w związku z art. 391

§ 1 i art. 39822

k.p.c.

es