V KK 370/13

Sygn. akt V KK 370/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Cesarz

SSN Małgorzata Gierszon

Protokolant Joanna Sałachewicz

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,

w sprawie R. G.

oskarżonego z art. 35 ust. 1 ustawy z dn. 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 16 stycznia 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 maja 2013 r.,

uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w S. i umarzającego postępowanie,

z dnia 18 grudnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania w postępowaniu

odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2011 r. Komendy Powiatowej Policji w S.,

zatwierdzonym przez Prokuratora Rejonowego w S. z dnia 30 czerwca 2011 r.,

umorzono dochodzenie w sprawie znęcania się w okresie od lutego do 14 czerwca

2011r. w S., w gospodarstwie rolnym R. G., nad 23 końmi i 6 szczeniakami , który

to czyn odpowiada znamionom występku z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997r. o ochronie zwierząt (tekst jedn.: Dz. U. z 2003r. Nr 106, poz. 1002 ze zm. –

w dalszym tekście u.o.z.). Jako przyczynę umorzenia przyjęto, że czyn nie zawierał

znamion czynu zabronionego (art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.).

Postanowienie to zaskarżyło Stowarzyszenie „Pogotowie dla Zwierząt” w T.,

które od początku postępowania podejmowało skuteczne działania w celu

zgodnego z prawem odebrania od R. G. zagrożonych zwierząt. Sąd Rejonowy w S.

po rozpoznaniu zażalenia uchylił postanowienie o umorzeniu dochodzenia i

przekazał sprawę Prokuraturze Rejonowej do ponownego rozpoznania.

Po uzupełnieniu postępowania przygotowawczego w kierunku wskazanym

przez Sąd, został wniesiony przeciwko R. G. akt oskarżenia o popełnienie czynu z

art. 35 ust. 1 u.o.z.

Po rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z dnia 18 grudnia

2012 r., uznał R. G. za winnego tego, że w okresie od 12 lutego do 14 kwietnia

2011 r. w S., w gospodarstwie rolnym, poprzez utrzymywanie 23 koni w

niewłaściwych warunkach bytowania, w stanie rażącego niechlujstwa, w warunkach

zagrażających ich życiu i zdrowiu, przez niezapewnienie dostatecznej ilości

pożywienia i wody oraz niezapewnienie odpowiedniej opieki weterynaryjnej i

kowalskiej, co spowodowało padnięcie trzech koni, znęcał się nad końmi – tj.

przestępstwa określonego w art. 35 ust. 1 u.o.z. i za to na podstawie tego przepisu,

przy zastosowaniu art. 4 § 1 kk, wymierzył mu karę 8 miesięcy pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania na 3 lata.

Nadto na podstawie art. 35 ust. 3 tej ustawy orzeczono wobec oskarżonego

przepadek 19 koni, a z mocy art. 35 ust. 4 – zakaz prowadzenia przez niego

działalności związanej z hodowlą koni na okres 5 lat, a także nawiązkę w kwocie

1000 zł na rzecz Pogotowia dla Zwierząt w T.

Na skutek apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonego Sąd Okręgowy w

K. wyrokiem z dnia 24 maja 2013 r., uchylił zaskarżony wyrok i na podstawie art. 17

3

§ 1 pkt 9 k.p.k. umorzył postępowanie w sprawie, uznając, że w stadium sądowym

toczyło się ono przy braku skargi uprawnionego oskarżyciela.

Kasację w trybie art. 521 § 1 k.p.k. złożył Prokurator Generalny, skarżąc

prawomocny wyrok w całości na niekorzyść R. G.

Skarżący podniósł zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku

naruszenia przepisu prawa materialnego – art. 39 u.o.z., polegającego na błędnym

uznaniu, że Stowarzyszenie „Pogotowie dla Zwierząt” w T. nie było uprawnione do

wykonywania praw pokrzywdzonego z uwagi na ustalenie, że zachowanie R. G.

oskarżonego o czyn z art. 35 tej ustawy nie godziło w żadne dobro prawne tego

Stowarzyszenia, podczas gdy zgodnie z treścią art. 39 ustawy w sprawach o

przestępstwa z art. 35 ust. 1, prawa pokrzywdzonego może wykonywać organizacja

społeczna, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt. W konkluzji

Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację obrońca oskarżonego domagał się jej oddalenia.

Utrzymywał, że w niniejszej sprawie nie ma podmiotu pokrzywdzonego w

rozumieniu art. 49 k.p.k., a tym samym „Pogotowie dla Zwierząt” nie mogło

wykonywać jego praw.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego jest zasadna, a sformułowany w niej

wniosek zasługiwał na uwzględnienie. Istotnie, jak zauważył autor kasacji,

przyczyną uchylenia wyroku Sądu Rejonowego i umorzenia postępowania przez

Sąd drugiej instancji było przyjęcie, że „Pogotowia dla Zwierząt” w T. nie można

było postrzegać w dacie umorzenia dochodzenia jako pokrzywdzonego, gdyż

żadne dobro prawne tego stowarzyszenia nie zostało bezpośrednio naruszone

czynem oskarżonego. Tym samym Sąd Okręgowy uznał, że „ Pogotowie dla

Zwierząt” nie miało legitymacji procesowej do działania w sprawie w charakterze

strony w postępowaniu przygotowawczym, a więc także do złożenia zażalenia na

postanowienie z dnia 30 czerwca 2011 r., którym Prokurator Rejonowy zatwierdził

postanowienie właściwej jednostki Policji o umorzeniu dochodzenia.

Mając to na uwadze Sąd Okręgowy nie widział potrzeby rozpoznania na

rozprawie odwoławczej zarzutów, które obrońca podniósł w apelacji. Dopatrzył się

4

bowiem w przebiegu postępowania sądowego uchybienia stanowiącego

bezwzględną przyczynę odwoławczą, tj. braku skargi uprawnionego oskarżyciela i

na tym oparł orzeczenie o uchyleniu wyroku Sądu Rejonowego i umorzeniu

postępowania. Wywiódł w uzasadnieniu, że „skoro Pogotowie nie było uprawnione

do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu w sprawie, to tym samym

postanowienie o umorzeniu uniemożliwiało dalsze prowadzenie postępowania w

sprawie, a wydanie samego orzeczenia przez Sąd Rejonowy było niedopuszczalne”.

Dostrzegając przyczynę wyłączającą postępowanie, określoną w art. 17 § 1 pkt 9

k.p.k. (brak skargi uprawnionego oskarżyciela), Sąd Okręgowy uchylił zaskarżony

wyrok na podstawie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., niezależnie od granic zaskarżenia i

wpływu podniesionych w apelacji zarzutów na treść wyroku.

Rzecz jednak w tym, że diagnoza postawiona przez Sąd odwoławczy co do

braku warunków procesowych do wniesienia oskarżenia w niniejszej sprawie jest

całkowicie błędna. Przestępstwo z art. 35 ust. 1 u.o.z. jest ścigane z oskarżenia

publicznego. Akt oskarżenia wniesiony przez Prokuratora Rejonowego nie może

być zatem uznany za pochodzący od nieuprawnionego oskarżyciela. Gdyby

natomiast zaistniała sytuacja, której Sąd Okręgowy upatruje w niniejszej sprawie, tj.

wniesienie aktu oskarżenia, mimo uprzedniego prawomocnego umorzenia

dochodzenia (z założeniem, że zażalenie „Pogotowia dla Zwierząt” było

niedopuszczalne jako pochodzące od podmiotu nieuprawnionego) i niepodjęcia go

w trybie art. 327 k.p.k., to i wówczas nie można byłoby dopatrzeć się uchybienia

polegającego na braku skargi uprawnionego oskarżyciela. Wystąpiłaby natomiast

inna ujemna przesłanka procesowa, określana w nauce procesu karnego mianem

konsumpcji skargi publicznej. Należy ona do kategorii innych okoliczności

wyłączających ściganie, wymienionych w art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. (T. Grzegorczyk,

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 120, uchwała SN z

26 września 2002 r., I KZP 23/02, OSNKW 2002/11-12/98).

W postępowaniu przygotowawczym nie doszło jednak do konsumpcji skargi

publicznej. Stowarzyszenie „Pogotowie dla Zwierząt” w T., wbrew stanowisku Sądu

Okręgowego, było uprawnione do zaskarżenia postanowienia z dnia 30 czerwca

2011 r. o umorzeniu dochodzenia. Twierdząc przeciwnie Sąd Okręgowy przeoczył

art. 39 u.o.z., bądź nie nadał mu w sprawie właściwego znaczenia. W dniu wydania

5

postanowienia umarzającego dochodzenie przepis ten stanowił, że w sprawach o

przestępstwa określone w art. 35 ust. 1 i 2 tejże ustawy, jeżeli nie działa

pokrzywdzony, prawa pokrzywdzonego może wykonywać organizacja społeczna,

której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt. Do klasy takich właśnie

organizacji należy „Pogotowie dla Zwierząt” w T. Jest ono wpisane do Krajowego

Rejestru Sądowego jako stowarzyszenie (zrzeszenie o celach niezarobkowych

opierające działalność na pracy społecznej członków – tak art. 2 ust. 3 ustawy z

dnia 7 kwietnia 1989 r., j.t. Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855), a w zakresie

prowadzonej przez nie działalności jest zwalczanie przejawów znęcania się nad

zwierzętami (§ 7 ust.1 pkt 2 statutu Stowarzyszenia k. 433). Nietrafne jest więc

stanowisko Sądu Okręgowego negujące uprawnienie „Pogotowia dla Zwierząt” do

działania w procesie przez wykonywanie praw pokrzywdzonego, jeśli uzasadniono

je tym tylko, że czyn nie narusza bezpośrednio dobra prawnego tej organizacji.

Wszak jej legitymacja do działania w procesie, zgodnie z art. 39 u.o.z., opierała się

na konstrukcji wykonywania praw innego podmiotu, tj. pokrzywdzonego, który w

sprawie nie działał. Uprawnienie Stowarzyszenia miało charakter subsydiarny,

gdyż aktualizowało się, jeżeli nie działał pokrzywdzony. Pozostaje zatem do

rozważenia, czy ta ostatnia przesłanka, tj. niedziałanie pokrzywdzonego, zaistniała

w niniejszej sprawie.

Kwestia, kogo należy uznać za pokrzywdzonego przestępstwem określonym

w art. 35 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt jest złożona ze względu na

różnorodność sytuacji faktycznych, w których dochodzi do aktów znęcania się nad

zwierzęciem. Nie jest nim, co oczywiste, samo zwierzę, bo nie jest „osobą” w

rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k.. Zwierzę nie jest też rzeczą, o czym pryncypialnie

stanowi art. 1 ust. 1 u.o.z. Jeśli jednak zważyć, że w sprawach nieuregulowanych w

tej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy (art. 1 ust. 2 u.o.z.),

to uprawniony jest wniosek, że zwierzę hodowlane lub domowe, należy postrzegać

jako przedmiot własności lub posiadania we wszystkich jego formach (samoistnego,

zależnego). Skoro zaś prawo chroni własność , jak i stan spokojnego posiadania, to

przyjąć trzeba, że pokrzywdzonym czynem polegającym na znęcaniu się nad

zwierzęciem jest przede wszystkim jego właściciel lub posiadacz (M. Gabriel –

Węglowski: Przestępstwa przeciwko humanitarnej ochronie zwierząt, Toruń 2008, s.

6

157-163, także tezy uchwały SN z 26 listopada 1976 r., VI KZP 11/75, OSNKW

1977/1/1).

W stanie faktycznym sprawy oskarżony, wobec którego prawomocnie

umorzono postępowanie karne, jest nadal właścicielem koni, o których mowa w

zarzucie aktu oskarżenia. Z tej racji w sprawie dotyczącej znęcania się nad tymi

zwierzętami powinien on uchodzić za pokrzywdzonego. Nie może mieć jednak

statusu pokrzywdzonego w sytuacji, gdy to jego właśnie podejrzewano o znęcanie

się nad własnymi końmi, przedstawiono mu w dochodzeniu stosowny zarzut, a po

zamknięciu postępowania przygotowawczego wniesiono przeciwko niemu akt

oskarżenia. Procedura karna wyklucza kumulację ról pokrzywdzonego i

oskarżonego w postępowaniu co do tego samego czynu. Jeśli właściciel

zwierzęcia, a więc osoba, która potencjalnie może być pokrzywdzonym

czynem polegającym na znęcaniu się nad tym zwierzęciem, sama się nad nim

znęca, pozbawia się możliwości działania w charakterze pokrzywdzonego.

Doprowadza w rezultacie do stanu, który w art. 39 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o ochronie zwierząt, w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia

2012 r., określono formułą „nie działa pokrzywdzony”. Stan niedziałania

pokrzywdzonego zachodzi więc także wtedy, gdy przedmiotem postępowania

jest odpowiedzialność karna za znęcanie się nad zwierzęciem przez jego

właściciela lub posiadacza. Ze względu na potrzebę ochrony zwierząt w

takich także sytuacjach ustawodawca upoważnił do wykonywania praw

pokrzywdzonego organizacje społeczne, których statutowym celem jest

ochrona zwierząt. Złożenie zażalenia przez „Pogotowie dla Zwierząt” stanowiło

dopuszczoną przez ustawę czynność procesową w sprawie o znęcanie się nad

końmi w gospodarstwie rolnym R. G. (art. 306 § 1 k.p.k. w zw. z art. 325a § 2 k.p.k.).

Nietrafne było więc stanowisko Sądu Okręgowego, jakoby postanowienie o

umorzeniu postępowania zatwierdzone przez Prokuratora Rejonowego w dniu 30

czerwca 2011 r. uprawomocniło się wobec zaskarżenia go tylko przez podmiot

nieuprawniony. Nie doszło do uprawomocnienia się postanowienia o umorzenia

dochodzenia, a jego kontynuowanie umożliwiło skuteczne wniesienie aktu

oskarżenia.

7

Warto zauważyć, że stan prawny umożliwiający subsydiarne wykonywanie

praw pokrzywdzonego przez organizację społeczną, której statutowym celem

działania jest ochrona zwierząt, trwał do 1 stycznia 2012 r. Ustawą z dnia 16

września 2011 r. o zmianie ustawy o ochronie zwierząt oraz ustawy o utrzymaniu

czystości i porządku w gminach (Dz. U. nr 230, poz. 1373) zmieniono brzmienie art.

39 u.o.z. przez usunięcie z jego treści słów „jeżeli nie działa pokrzywdzony”. Po tej

zmianie organizacje, o których mowa, uzyskały samoistną legitymację do

wykonywania praw pokrzywdzonego w sprawach o czyny określone w art. 35 ust. 1

u.o.z. Tak więc po wniesieniu aktu oskarżenia w dniu 30 grudnia 2011 r.

„Pogotowiu dla Zwierząt” przysługiwało już samoistne uprawnienie ustawowe do

działania w procesie polegające na wykonywaniu praw pokrzywdzonego.

Podsumowując należy stwierdzić, że w kasacji zasadnie podniesiono zarzut

uchybienia przepisowi art. 39 u.o.z. w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 stycznia

2012r. przez błędne uznanie, że Stowarzyszenie „Pogotowie dla Zwierząt” nie było

uprawnione do wykonywania w niniejszej sprawie praw pokrzywdzonego. Obraza

tego przepisu miała rażący charakter i wpłynęła w decydujący sposób na treść

zaskarżonego wyroku. W uwzględnieniu wniosku Prokuratora Generalnego Sąd

Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym (art. 537 § 1 i 2 k.p.k.).

Konsekwencją związania przedstawionymi wyżej zapatrywaniami prawnymi

(art. 442 § 2 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.), w których wykazano, że Stowarzyszenie

„Pogotowie dla Zwierząt” w T. dysponowało uprawnieniem do wykonywania praw

pokrzywdzonego jeszcze przed 1 stycznia 2012 r. będzie powinność

rozpoznania przez Sąd Okręgowy sprawy w granicach zaskarżenia, a więc

rozważenia zarzutów podniesionych przez obrońcę w apelacji.