II CSK 239/13

Sygn. akt II CSK 239/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. G.

przeciwko R. W.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 31 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

pierwszej instancji (pkt I) oraz orzekającej o kosztach procesu

(pkt III), oddala apelację i zasądza od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 1 800 zł ( jeden tysiąc osiemset złotych)

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego oraz kwotę

7.839 zł (siedem tysięcy osiemset trzydzieści dziewięć złotych)

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

S. G. w pozwie skierowanym przeciwko R. W. domagała się usunięcia

niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej nr 26503 a rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w dziale II tej

księgi powódki, jako właścicielki nieruchomości.

Wyrokiem z dnia 23 marca 2012 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Ustalił,

że w 1997 roku Usługowa Spółdzielnia Pracy w N. zawarła z pozwanym umowę

najmu, na podstawie której oddała mu do używania działkę handlową nr 64

położoną przy ul. W. […] w N., stanowiącą część nieruchomości objętej księgą

wieczystą nr […]. Spółdzielnia była użytkownikiem wieczystym tej nieruchomości.

W § 5 umowy zastrzeżono dla najemcy prawo pierwokupu na wypadek sprzedaży

nieruchomości. W dniu 23 listopada 2005 r. Spółdzielnia zawarła z powódką

warunkową umowę sprzedaży prawa użytkowania wieczystego działek nr 505/6 i nr

505/2, objętych księgami wieczystymi nr […], z pominięciem zastrzeżonego na

rzecz pozwanego prawa pierwokupu, a w dniu 7 grudnia 2005 r. umowę

przenoszącą prawo użytkowania wieczystego tych działek na rzecz powódki.

Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy, w sprawie z powództwa

R. W. przeciwko S. G. i Usługowej Spółdzielni Pracy, uznał umowę przeniesienia

prawa użytkowania wieczystego z dnia 7 grudnia 2005 r. za bezskuteczną w

stosunku do R. W. w części dotyczącej nieruchomości objętej księgą wieczystą

nr […] i ustalił, że orzeczenie to służy zaspokojeniu roszczenia R. W. wynikającego

z § 5 umowy najmu z dnia 10 kwietnia 1997 r., zawartej z Usługową Spółdzielnią

Pracy. Na skutek apelacji S. G., Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 21 listopada 2007

r. zmienił ten wyrok i oddalił powództwo. Z kolei Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu

skargi kasacyjnej R. W., wyrokiem z dnia 10 października 2008 r., II CSK 221/08,

uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i oddalił apelację.

W dniu 5 listopada 2008 r. pozwany, w wykonaniu umownego prawa

pierwokupu, nabył od Usługowej Spółdzielni Pracy prawo użytkowania wieczystego

gruntu stanowiącego działkę nr 505/6 o obszarze 0,0918 ha, objętą księgą

3

wieczystą nr […], a w dniu 15 stycznia 2010 r. Sąd Rejonowy wpisał R. W., jako

użytkownika wieczystego, w dziale II księgi wieczystej nr […].

Dokonując oceny prawnej Sąd Rejonowy stwierdził, że żądanie pozwu

dotyczące ujawnienia w dziale II księgi wieczystej właściciela nieruchomości należy

rozpoznać jako żądanie ujawnienia użytkownika wieczystego, takie bowiem prawo

przysługiwało Usługowej Spółdzielni Pracy. Ocena zasadności tego żądania

wymaga rozstrzygnięcia kwestii, czy złożone przez pozwanego w dniu 5 listopada

2008 r. oświadczenie woli mogło doprowadzić do nabycia przez niego prawa

użytkowania wieczystego całej działki nr 505/6, objętej księgą wieczystą nr […].

Wskazując na związanie prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 6

czerwca 2007 r., Sąd Rejonowy podkreślił, że umowa z dnia 7 grudnia 2005 r. jest

bezskuteczna wobec uprawnionego z prawa pierwokupu w takim zakresie, w jakim

czyni niewykonalnym jego prawo. Zgodnie z art. 596 k.c., przedmiotem prawa

pierwokupu może być rzecz w rozumieniu art. 45 k.c., czyli materialna część

przyrody, która jest na tyle wyodrębniona, że może być w obrocie traktowana jako

dobro samoistne. Dotyczy to także nieruchomości, gdyż według art. 46 k.c. część

powierzchni ziemskiej stanowi nieruchomość gruntową, jeżeli została wyodrębniona

fizycznie i prawnie w taki sposób, że może być traktowana w obrocie jako

samodzielny przedmiot. Trzeba zatem przyjąć, że wykonanie prawa pierwokupu

zastrzeżonego w umowie najmu wymagało złożenia oświadczenia w stosunku do

całej nieruchomości, objętej księgą wieczystą nr 26503, w skład której wchodziła

działka nr 64. Oznacza to, że na skutek oświadczenia złożonego w dniu 5 listopada

2008 r. pozwany nabył prawo użytkowania wieczystego całej działki nr 505/6 o

obszarze 0,0918 ha objętej księgą wieczystą nr […], a co za tym idzie - że treść tej

księgi jest zgodna z rzeczywistym stanem prawnym.

Na skutek apelacji powódki, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 31 października

2012 r. zmienił zaskarżony wyrok przez wpisanie w dziale II księgi wieczystej nr […],

prowadzonej dla nieruchomości położonej przy ul. W. w N., obejmującej działkę nr

505/6 o obszarze 0,0918 ha - w miejsce R. W. – S. G. w udziale 922/1000 i R. W.

w udziale 78/1000 w prawie użytkowania wieczystego, a w pozostałej części

powództwo oraz apelację oddalił. Stwierdził, że użytkowanie wieczyste zostało

ukształtowane jako instytucja pośrednia między własnością a prawami rzeczowymi

4

ograniczonymi oraz że – w wypadkach nieuregulowanych w art. 232 - 243 k.c. i

umowie o oddaniu gruntu w użytkowanie wieczyste - należy sięgać do przepisów

działu II tytułu I księgi drugiej kodeksu cywilnego o treści i wykonywaniu własności.

Na tej samej zasadzie można stosować przepisy działu IV tego tytułu dotyczące

współwłasności. W niniejszej sprawie prawem pierwokupu nie mogła być objęta

cała nieruchomość o obszarze 0,0918 ha, lecz jedynie jej niewyodrębniona część o

powierzchni 72 m2

. Oznacza to, że na skutek wykonania prawa pierwokupu

pozwany stał się – wraz z powódką – współużytkownikiem wieczystym w

odpowiedniej części, wyrażającej się ułamkiem 78/1000, natomiast udział powódki

wyraża się ułamkiem 922/1000. Sąd Okręgowy podkreślił, że stanowisko Sądu

pierwszej instancji, według którego pozwany był uprawniony do złożenia

oświadczenia o skorzystaniu z prawa pierwokupu w odniesieniu do całej

nieruchomości pozostaje w sprzeczności z zasadą nemo plus iuris in alium

transferre potest quam ipse habet. Poza tym skorzystanie w taki sposób z prawa

pierwokupu byłoby sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

tego prawa.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego pozwany, powołując się

na obie podstawy określone w art. 3983

§ 1 k.p.c., wniósł o jego uchylenie

i oddalenie apelacji ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy wskazał na naruszenie art. 59 k.c. przez błędną jego

wykładnię, pozostającą w sprzeczności z wykładnią dokonaną przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 10 października 2008 r., II CSK 221/08. W ramach

drugiej podniósł natomiast zarzut obrazy art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 10

ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst:

Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze

zm. – dalej: „u.k.w.h.”) przez nakazanie wpisu sprzecznego z żądaniem pozwu, i art.

6268

§ 1 i 2 w związku z art. 382 i art. 365 k.p.c. przez przyjęcie, że w postępowaniu

wieczystoksięgowym sądy nie były uprawnione do badania czynności stanowiącej

podstawę wpisu pod względem jej skuteczności materialnoprawnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.

w związku z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. przez orzeczenie o dokonaniu wpisu

sprzecznego z żądaniem pozwu jest uzasadniony. Art. 321 § 1 k.p.c. wyraża

zasadę rządzącą rozstrzyganiem spraw w procesie cywilnym, zgodnie z którą

zakres wyrokowania jest określony żądaniem powoda. Oznacza to, że gdyby nawet

z przytoczonych przez powoda w pozwie okoliczności faktycznych wynikało,

iż przysługuje mu inne roszczenie niż objęte żądaniem, sąd nie może wyrokować

co do tego roszczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, art. 321 § 1 k.p.c.

ma zastosowanie także w sprawach o usunięcie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym, w związku z czym w sprawach tych sąd jest związany żądaniem pozwu.

Jeżeli więc stan prawny nieruchomości okaże się inny niż objęty żądaniem pozwu

co do osób albo co do rodzajów lub rozmiarów praw podlegających wpisowi

w miejsce istniejących wpisów, sąd nie może orzekać pozytywnie, ponieważ

orzekałby o przedmiocie nieobjętym żądaniem. Z tej przyczyny stwierdzenie

merytorycznej rozbieżności między rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości

a tym, jakiego ujawnienia domaga się powód, prowadzić musi do oddalenia

powództwa. Trzeba jedynie dodać, że wynikający z art. 321 § 1 k.p.c. zakaz

orzekania ponad żądanie nie jest przeszkodą do dokonania przez sąd meriti

modyfikacji niejasno ujętej konkluzji pozwu, jeżeli modyfikacja taka jest zgodna

z wolą powoda (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

18 maja 2010 r., III CZP 134/09, OSNC 2010, nr 10, poz. 131 i uchwałę z dnia

28 sierpnia 2008 r., III CZP 76/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 113, wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CKN 1214/98, OSNC 2001, nr 11, poz.

165, z dnia 8 października 2002 r., IV CKN 1304/00, nie publ., z dnia 7 listopada

2008 r., IV CSK 264/08, nie publ., z dnia 25 listopada 2009 r., II CSK 229/09,

nie publ., z dnia 11 maja 2011 r., I CSK 473/10, nie publ., z dnia 8 lipca 2011 r.,

IV CSK 536/10, nie publ. i z dnia 5 kwietnia 2013 r., III CSK 236/12, nie publ.).

W niniejszej sprawie powódka domagała się usunięcia niezgodności między

stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej nr […]

a rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie jej w dziale II tej księgi, w miejsce

pozwanego. Określiła siebie jako właścicielkę nieruchomości, jednak Sąd pierwszej

6

instancji - mając na względzie treść księgi wieczystej - przyjął, że w istocie chodzi

o wpis użytkownika wieczystego i powódka tego nie kwestionowała.

Żądanie dotyczyło zatem dokonania w dziale II księgi wieczystej nr […] wpisu

powódki, jako wyłącznej użytkowniczki wieczystej nieruchomości. W tej sytuacji

orzeczenie przez Sąd Okręgowy o usunięciu niezgodności przez wpisanie w dziale

II - w miejsce pozwanego - powódki w udziale 922/1000 i R. W. w udziale 78/1000

narusza art. 321 § 1 k.p.c.

Zasadnicze znaczenie dla oceny trafności kwestionowanego rozstrzygnięcia

ma jednak zarzut naruszenia art. 59 k.c. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. przez

błędną wykładnię pierwszego z wymienionych przepisów oraz nieuwzględnienie

znaczenia prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 6 czerwca 2007 r. i

dokonanego w dniu 15 stycznia 2010 r. - na podstawie tego wyroku i oświadczenia

pozwanego z dnia 5 listopada 2008 r. o wykonaniu prawa pierwokupu – wpisu w

dziale II księgi wieczystej nr 26503 pozwanego, jako użytkownika wieczystego.

Poza sporem pozostawała okoliczność, że apelacja S. G. od tego wpisu została

przez Sąd Okręgowy oddalona postanowieniem z dnia 30 lipca 2010 r. oraz, że

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2011 r. odmówił przyjęcia do

rozpoznania skargi kasacyjnej wniesionej od tego postanowienia przez S. G.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 6 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy uznał za

bezskuteczną wobec R. W. umowę przeniesienia prawa użytkowania wieczystego z

dnia 7 grudnia 2005 r., zawartą przez S. G. z Usługową Spółdzielnią Pracy, w

zakresie dotyczącym nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […] i ustalił, że

orzeczenie to służy zaspokojeniu roszczenia R. W. wynikającego z § 5 umowy

najmu z dnia 10 kwietnia 1997 r., zawartej z Usługową Spółdzielnią Pracy.

Wyrok ten został poddany kontroli kasacyjnej Sądu Najwyższego, który wyrokiem z

dnia 10 października 2008 r. uchylił wydany w tej sprawie wyrok Sądu

Apelacyjnego i apelację S. G. od wyroku z dnia 6 czerwca 2007 r. oddalił. Sąd

Najwyższy stanął na stanowisku, że bezwarunkowa umowa zbycia nieruchomości

zawarta przez osobę zobowiązaną z umowy pierwokupu z osobą trzecią może być

uznana za bezskuteczną w stosunku do osoby uprawnionej z prawa pierwokupu

(art. 59 k.c.) w takim zakresie, w jakim czyni jego prawo niewykonalnym; wobec

uprawnionego umowa ta powinna zostać uznana za zawartą pod warunkiem, że

7

skorzysta on z prawa pierwokupu w przewidzianym terminie. Prawo pierwokupu –

jak podkreślił Sąd Najwyższy – nie jest wprawdzie roszczeniem, o którym mowa w

art. 59 k.c., tylko prawem kształtującym, gdyż pozwala jednostronnym

oświadczeniem woli ukształtować na nowo stosunek prawny, jaki powstaje między

zbywcą nieruchomości a jego nabywcą, a ściśle przekształcić go podmiotowo przez

wstąpienie uprawnionego z prawa pierwokupu na miejsce nabywcy, lecz nie

przekreśla to możliwości zastosowania art. 59 k.c. w sytuacji, w której zobowiązany

z umownego prawa pierwokupu nie wykonuje ciążących na nim obowiązków (zob.

OSNC-ZD 2009, nr A, poz. 29).

Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony

i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne

osoby. Przewidziana w tym przepisie moc wiążąca prawomocnego orzeczenia,

czyli prawomocność materialna, aktualizuje się w innym postępowaniu niż to,

w którym wydane zostało orzeczenie i charakteryzuje się dwoma aspektami.

Pierwszy odnosi się do samego faktu istnienia orzeczenia, a drugi przejawia się

w jego mocy wiążącej. Mocą wiążącą w kolejnych postępowaniach objęte jest to,

co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia; innymi słowy,

moc wiążącą uzyskuje rozstrzygnięcie o żądaniu w powiązaniu z jego podstawą

faktyczną. W kolejnym postępowaniu zatem sąd ma obowiązek przyjąć, że istotna

z punktu widzenia zasadności żądania kwestia kształtuje się tak, jak zostało

to ustalone w prawomocnym wyroku. Konsekwencją mocy wiążącej jest tym

samym niedopuszczalność ponownej oceny prawnej co do okoliczności objętych

wcześniejszym prawomocnym rozstrzygnięciem (zob. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 4 grudnia 2009 r., III CZP 97/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 88, postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1999 r., I CKN 169/98, OSNC 2000, nr 5,

poz. 86, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2002 r., V CKN 1110/00,

nie publ., z dnia 7 stycznia 2004 r., III CK 192/02, nie publ., z dnia 23 marca 2006 r.,

IV CSK 89/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 15, z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06,

nie publ., z dnia 22 listopada 2007 r., III CSK 141/07, nie publ., z dnia 4 marca

2008 r., IV CSK 441/07, nie publ., z dnia 23 czerwca 2009 r., II PK 302/08, OSNP

8

2011, nr 3-4, poz. 34, z dnia 11 lutego 2011 r., I CSK 249/10, nie publ. i z dnia

20 września 2011 r., III SK 5/11, nie publ.).

W świetle art. 365 § 1 k.p.c. prawomocny wyrok Sądu Rejonowego z dnia 6

czerwca 2007 r. ma w niniejszej sprawie moc wiążącą, dlatego podniesiony przez

skarżącego zarzut naruszenia art. 59 k.c. trzeba uznać za uzasadniony. Z samej

tylko sentencji tego wyroku wynika, że umowa przeniesienia prawa użytkowania

wieczystego z dnia 7 grudnia 2005 r. została uznana za bezskuteczną – w celu

zaspokojenia roszczenia powoda wynikającego z § 5 umowy najmu – w odniesieniu

do całej nieruchomości objętej księgą wieczystą nr 26503, w związku z czym

oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu mogło dotyczyć jedynie całej

nieruchomości, nie zaś jej niewydzielonej części o powierzchni 72 m2

. Wniosek taki

można wywieść także z przepisów regulujących prawo pierwokupu. W odniesieniu

do nieruchomości prawo pierwokupu może wprawdzie zostać ustanowione na

określonej jej części, jeżeli jednak odnosi się do całej nieruchomości, nie może być

wykonane jedynie w części (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września

2002 r., II CKN 329/01, OSNC 2003, nr 12, poz. 165). Poza tym, zgodnie z art. 600

§ 1 k.c., przez wykonanie prawa pierwokupu dochodzi do skutku między

zobowiązanym a uprawnionym umowa sprzedaży tej samej treści, co umowa

zawarta przez zobowiązanego z osobą trzecią. W niniejszej sprawie natomiast

umowa zawarta między zobowiązaną Spółdzielnią a powódką dotyczyła całej

nieruchomości objętej księgą wieczystą nr 26503.

Konkludując, trzeba stwierdzić, że podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut

obrazy art. 59 k.c. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. jest uzasadniony. Oceny tej

w niczym nie zmienia podnoszona przez Sąd Okręgowy okoliczność, że grunt

stanowiący własność gminy może być przez nią oddany w użytkowanie wieczyste

także w ułamkowej części (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 1995 r.,

III CZP 61/95, OSNC 1995, nr 9, poz. 130).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji (pkt I) oraz

orzekającej o kosztach procesu (pkt III), oddalił apelację (art. 385 k.p.c.) i zasądził

od powódki na rzecz pozwanego koszty postępowania apelacyjnego i kasacyjnego

9

(art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz z § 6 pkt 6, § 13 ust. 1

pkt 1 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, jedn. tekst: Dz.

U. z 2013 r., poz. 461).

jw