V CNP 13/13

Sygn. akt V CNP 13/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa Banku Polska Kasa Opieki S.A. w W.

przeciwko J. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 stycznia 2014 r.,

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego w C.

z dnia 18 października 2012 r.,

1) oddala skargę,

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.200 (jeden

tysiąc dwieście ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 31 maja 2012 r. Sąd Rejonowy w C. oddalił powództwo Banku

Polska Kasa Opieki SA skierowane przeciwko J. K. o zapłatę kwoty 23.026,99 zł z

ustawowymi odsetkami, dochodzonej na podstawie przepisów o zwrocie

nienależnego świadczenia.

Sąd Rejonowy ustalił, że pozwany zwarł z powodem umowę o prowadzenie

rachunku bankowego, na którym zapisane są m.in. jednostki funduszy

inwestycyjnych i lokaty. Pozwany zlecał dokonywanie operacji na rachunku

osobiście lub telefonicznie. W okresie od 30 stycznia 2009 r. do 9 lipca 2010 r.

obsługą konta pozwanego i doradzaniem mu zajmowała się K. P. i w tym czasie

wykonała ona na rachunku pozwanego 19 operacji bez dyspozycji pozwanego.

Wskutek tych działań na koncie pozwanego zapisana została kwota dochodzona

pozwem, stanowiąca różnicę pomiędzy tym, co zostało na konto nieprawidłowo

przekazane, a tym, co zostało z tego konta przelane na rzecz innych klientów

banku. Prokuratura Okręgowa w C. prowadziła przeciwko K. P. postępowanie karne

o czyn z art. 284 k.k.

Zdaniem Sądu Rejonowego, skoro pracownica powoda dokonywała na

rachunku pozwanego operacji bez jego zgody i wiedzy, to tym samym powód

ponosi ujemne konsekwencje z tym związane, a zgodnie z art. 411 pkt 1 k.c. nie

można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający je wiedział, że nie był do niego

zobowiązany. Sąd Rejonowy uwzględnił też zarzut pozwanego, że sporną kwotę

zużył w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. W szczególności środki te

pozwoliły mu na sfinansowanie wyjazdów zagranicznych z synem, sfinansowanie

wesela starszego syna oraz ponoszenie zwiększonych bieżących wydatków

związanych z utrzymaniem rodziny i domu.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego w całości i zarzucił, że może

dochodzić od pozwanego zwrotu nienależnego świadczenia, chociaż odpowiada

za działania swego pracownika, bowiem przekazane pozwanemu środki pochodziły

z działalności przestępczej pracownicy banku, a powód wykonujący niezliczone

ilości operacji na rachunkach nie jest w stanie na bieżąco kontrolować każdej

3

operacji. Ponadto pozwany nie udowodnił, że zużył środki nienależnie przelane na

jego konto.

Wyrokiem z 18 października 2012 r. Sąd Okręgowy w C. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego z 31 maja 2012 r. w ten sposób, że zasądził od pozwanego J. K. na

rzecz powoda Banku Polska Kasa Opieki S.A. kwotę 23.026,99 zł z ustawowymi

odsetkami od 1 lipca 2011 r. i odstąpił od obciążenia go kosztami postępowania

sprawie.

Sąd Okręgowy nie zgodził się z Sądem Rejonowym, że pozwany wykazał

przesłankę z art. 411 pkt 1 k.c. Przepis ten wyłącza roszczenie o zwrot

nienależnego świadczenia, gdy spełniający je wiedział, że nie jest do świadczenia

zobowiązany. Wiedzę taką posiadała pracownica banku, a nie bank. Jej działań

i stanu wiedzy nie można utożsamiać z wiedzą banku. Bank nie ma możliwości

sprawdzenia wszystkich operacji wykonywanych na rachunkach klientów przez

pracowników, a działanie pracownicy banku stanowiło działalność przestępczą,

w związku z którą skierowano przeciwko niej akt oskarżenia do Sądu.

Sąd Okręgowy nie zgodził się też ze stanowiskiem Sądu Rejonowego,

że pozwany otrzymane nienależnie środki zużył w taki sposób, iż nie jest już

wzbogacony (art. 409 k.c.). Dla przyjęcia, że wzbogacony powinien mieć

świadomość obowiązku zwrotu nienależnego mu świadczenia wystarczy tylko

wykazanie przez zubożonego takich okoliczności wzbogacenia, o których wiedza

powstaje przy zachowaniu należytej staranności, a które u przeciętnego człowieka

spowodować powinny powstanie świadomości obowiązku zwrotu. Nie jest

natomiast konieczne udowodnienie ani tego, że okoliczności te wzbogacony

w rzeczywistości poznał, ani też tego, że świadomość obowiązku ostatecznie

powstała u wzbogaconego. Pozwany na mocy art. 6 k.c. powinien wykazać,

że mimo zachowania należytej staranności nie mógł obiektywnie posiadać wiedzy,

iż sporna korzyść mu się nie należy, a w wyciągach z rachunku bank podaje datę

każdej operacji, typ operacji, kto i z jakiego tytułu dokonał wpłaty i wypłaty oraz jej

kwotę.

Zdaniem Sądu Okręgowego, pozwany nie wykazał też, że otrzymane

nienależne środki zużył w rozumieniu art. 409 k.c., bowiem nie ma związku

4

czasowego pomiędzy podejmowaniem pieniędzy z rachunku a wydatkami, na które

powołuje się pozwany. Udowodnienie zużycia środków polega na wykazaniu,

że wzbogacony zużył te środki, które otrzymał nienależnie. Wydatki, na które

powoływał się pozwany miały charakter gotówkowy. Z historii rachunku wynika,

że w okresie, przez który na rachunku zdeponowane były nienależne pozwanemu

kwoty, z rachunku nie była podejmowana gotówka.

W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w C. z 18 października 2012 r. pozwany zarzucił, że orzeczenie

to zapadło z naruszeniem prawa materialnego, to jest: - art. 411 pkt 1 k.c. przez

błędną wykładnię polegającą na rozróżnieniu między wiedzą spełniającego

świadczenie banku, a wiedzą pracownika zatrudnionego w tym banku, podczas gdy

taka wykładnia de facto wyklucza zastosowanie powołanego przepisu, gdy

spełniającym świadczenie jest podmiot zatrudniający pracowników i prowadzi do

braku odpowiedzialności banku za szkodę wyrządzoną przez jego pracownika; -

art. 409 k.c. przez błędne uznanie, że w świetle tego przepisu to wzbogacony

powinien wykazać, iż wyzbywając się korzyści nie mógł liczyć się z obowiązkiem

zwrotu, podczas gdy okoliczność tę ma wykazać zubożony; - art. 50 ust. 2 ustawy z

29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 1376;

dalej: „pr. bank.”).

Pozwany wniósł o stwierdzenie, że zaskarżony wyrok jest w całości

sprzeczny z powołanymi wyżej przepisami.

W odpowiedzi na skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia powód wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z poglądem utrwalonym już w orzecznictwie i aprobowanym

przez doktrynę, skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia sądu, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, mający na celu uzyskanie

odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem działania władzy publicznej, może

być uwzględniona tylko wtedy, gdy naruszenie prawa zaskarżonym orzeczeniem

ma charakter kwalifikowany, elementarny. Skarga nie może być traktowana jako

środek prowadzący do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w odniesieniu do

5

każdego wadliwego wyroku sądu, a niezgodność z prawem w rozumieniu art. 4241

k.p.c. może wynikać tylko z oczywistych błędów sądu, spowodowanych rażącym

naruszeniem zasad wykładni lub stosowania prawa (por. wyroki Sądu Najwyższego

z 9 marca 2006 r., II BP 6/05, OSNP 2007, nr 3-4, poz. 42 i z 31 marca 2006 r.,

IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17). Jest tak dlatego, że przy wydawaniu

każdego orzeczenia sądowego dokonywana jest wykładnia stosowanego prawa,

z istoty swej otwarta na wielość możliwych interpretacji. Za niezgodne z prawem

można uznać tylko orzeczenie oczywiście sprzeczne z ogólnie przyjętymi

standardami rozstrzygnięć albo takie, które zostało wydane w wyniku wykładni

oczywiście błędnej lub wadliwego zastosowania prawa widocznych bez głębszej

analizy prawniczej. W związku z tym nie można stwierdzić niezgodności z prawem

orzeczenia opartego na przepisie prawa, którego treść dopuszcza możliwość

różnych interpretacji i gdy za każdą z nich przemawiają uzasadnione argumenty

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 grudnia 2001 r., SK 18/00, Dz. U.

nr 145, poz. 1638 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2006 r., II BP 1/05

i z 13 grudnia 2005 r., II BP 3/05, niepubl.).

2. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia w granicach zaskarżenia i jego podstaw (art. 42410

k.p.c.); jest przy tym związany ustaloną przez sądy meriti podstawą faktyczną

zaskarżonego rozstrzygnięcia (art. 39813

§ 2 w zw. z art. 42412

k.p.c.).

Ocena trafności podniesionych przez pozwanego zarzutów naruszenia

prawa materialnego musi być poprzedzona – znajdującym potwierdzenie

w ustaleniach i ocenach Sądów obu instancji – wskazaniem, że skierowane

przeciwko niemu roszczenie wywodzone było z przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu. Powód, którego z pozwanym łączyła umowa o prowadzenie

rachunku bankowego i dokonywanie na nim określonego rodzaju rozliczeń, w toku

postępowania dowiódł, że na rachunku pozwanego zostały zapisane kwoty, które

nie wynikały z wykonywania dyspozycji zleconych przez pozwanego, ale też

rachunek ten został obciążony wskutek rozliczeń operacji nie mających podstawy

w dyspozycjach pozwanego. Do uznań i obciążeń rachunku pozwanego, których

dotyczyło zgłoszone żądanie nie doszło zatem w wykonaniu umowy łączącej

strony. Jej istnienie stworzyło natomiast osobie zatrudnionej u powoda warunki do

6

prowadzenia jakiejś własnej działalności, ocenionej jako sprzeczna z prawem

w postępowaniu karnym.

Art. 411 pkt 1 k.c., na naruszenie którego powołuje się pozwany, określa

przesłanki wykluczające możliwość żądania zwrotu świadczenia przez osobę, która

spełniła je nienależnie. Wynika z niego, że nie może żądać zwrotu świadczenia ten,

kto spełniając je wiedział, iż nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnił

je z zastrzeżeniem zwrotu, w celu uniknięcia przymusu lub w wykonaniu nieważnej

czynności prawnej.

Przepis powyższy nie rozstrzyga kwestii, czy i w jakich okolicznościach

działanie podjęte przez konkretną osobę fizyczną może być zarachowane na rzecz

osoby prawnej, w imieniu i na rzecz której ta osoba fizyczna miałaby działać.

Pozwany utrzymuje, że wpłat na jego konto dokonała pracownica powodowego

banku, ale o tym, czy jej działania można przypisać bankowi, jako osobie prawnej

nie decyduje art. 411 pkt 1 k.c., lecz – wobec niepodniesienia twierdzenia,

że pracownica banku była członkiem organów banku upoważnionym do jego

jednoosobowej reprezentacji – art. 96 i 97 k.c., a błędnej wykładni czy

niewłaściwego zastosowania tych przepisów pozwany nie zarzuca.

Ustalenie, że na rachunku pozwanego zostały uznane kwoty w związku

z popełnieniem przez pracownika banku przestępstwa nie oznacza, że bankowi

jako osobie prawnej można przypisać wolę i zamiar złożenia oświadczenia woli

o dokonaniu wpłat na ten rachunek. Czym innym natomiast jest obowiązek

naprawienia szkody poniesionej przez posiadaczy rachunków bankowych, gdyby

wynikła ona z działań osób, za które bank odpowiada. Skoro jednak bank został

uznany za zubożonego wskutek bezpodstawnego wzbogacenia i miał legitymację

prawną do występowania w sprawie, to znaczenie ma właśnie świadomość banku

w zakresie tego, czy spełniając świadczenie wiedział, że nie był do niego

zobowiązany.

3. Art. 409 k.c. przewiduje, że obowiązek zwrotu korzyści lub zwrotu jej

wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób,

że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją

powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

7

Obowiązek wykazania, że uzyskana nienależnie korzyść została zużyta lub

utracona obciąża obowiązanego do jej zwrotu.

W wyroku z 21 kwietnia 2010 r., V CSK 320/09 (Lex nr 688053), Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że nie każde zużycie w dobrej wierze bezpodstawnie

uzyskanego świadczenia powoduje w myśl art. 409 k.c. wygaśnięcie obowiązku

zwrotu świadczenia. Następuje to tylko wtedy, gdy zużycie korzyści nastąpiło

w sposób bezproduktywny, konsumpcyjny, tj. gdy wzbogacony, w zamian tej

korzyści, nie uzyskał ani korzyści zastępczej ani zaoszczędzenia wydatku, gdy

wydatek miał miejsce tylko dlatego, że uprzednio uzyskał on korzyść, bez której nie

poczyniłby tego wydatku. Jeżeli natomiast w zamian za zużytą korzyść wzbogacony

uzyskał do swojego majątku jakąkolwiek inną korzyść majątkową (np. mienie czy

zwolnienie z długu, który w ten sposób spłacił), nie można uznać, że nie jest już

wzbogacony, bowiem w wyniku dokonania tego wydatku, w jego majątku pozostaje

korzyść w postaci zwiększenia aktywów bądź zmniejszenia pasywów. Podobnie

wypowiedział się w tej kwestii Sąd Najwyższy w wyrokach z 10 grudnia 1998 r.,

I CKN 918/97 (Lex nr 55395); z 2 lutego 2012 r., II CSK 670/11 (Lex nr 1131124).

Większość wydatków, na które pozwany się powoływał dla wykazania,

że zużył lub utracił uzyskaną od powoda korzyść prowadziła do zaspokojenia

zaciągniętych przez niego zobowiązań, a zatem tych wydatków nie można uznać

za zwalniające pozwanego z obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia.

Z ustaleń fatycznych dokonanych w sprawie wynika nadto, że zarówno te, jak

i wszystkie pozostałe wydatki, na które pozwany powoływał się w procesie nie były

pokrywane ze środków zgromadzonych na rachunku prowadzonym dla pozwanego

przez powoda w okresie, kiedy na tym rachunku zapisane były środki uznane

z niewydanych przez pozwanego dyspozycji i do czasu powiadomienia o tym

pozwanego. Jeśli zatem nawet pozwany zużył środki zapisane na jego rachunku,

chociaż mu nienależne, to stało się to po dacie, od której powinien się liczyć

z koniecznością ich zwrotu.

3. Nie jest jasny zarzut naruszenia art. 50 ust. 2 pr. bank. przez

wydanie zaskarżonego wyroku, gdyż z jego motywów wynika, że przepis ten

nie był podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Przewiduje on obowiązek banku

8

dołożenia szczególnej staranności w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa

środków pieniężnych przechowywanych na prowadzonym w nim rachunku. Jego

naruszenie mogłoby być podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej banku

wobec klienta, ale takie roszczenie nie było w niniejszej sprawie rozpoznawane,

niezależnie już nawet od tego, że rozstrzygany spór wyniknął nie z tego, że na

rachunku powoda zapisano mniej środków niż powinno tam być, ale z tego,

że zapisano ich za dużo.

Reasumując, skoro nie sposób jest dostrzec w zaskarżonym orzeczeniu

naruszenia prawa, o jakim jest mowa w art. 4241

§ 1 k.p.c., to na podstawie art.

42411

§ 1 k.p.c. skarga uczestniczki podlegała oddaleniu.

es