I CSK 200/13

Sygn. akt I CSK 200/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Korporacji Finansowej Spółki z o.o. w L.

i K. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 listopada 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Ministra Skarbu

Państwa na rzecz powódki Korporacji Finansowej Spółki z o.o. w

L. kwotę 3 600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Korporacja Finansowa Spółka z ograniczona odpowiedzialnością z siedzibą

w L. (dalej, jako Korporacja) oraz K. B. wnieśli ostatecznie o zasądzenie od

pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu Państwa

solidarnie kwoty 265.500 złotych z ustawowymi odsetkami od kwot po 88.500

złotych liczonymi od dnia 15 sierpnia 2006 r., od dnia 15 września 2006 r. oraz od

dnia 15 października 2006 r. do zapłaty. Dochodzona kwota stanowiła

odszkodowanie odpowiadające wysokości dywidendy za 2005 r., jakiej powodowie

nie otrzymali wskutek zaniechania przez pozwanego przeniesienia na ich rzecz

udziałów w Przedsiębiorstwie Przemysłu Ziemniaczanego „T.” Spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością w T. (dalej, jako Spółka T.).

Pozwany Skarb Państwa wnosił o oddalenie powództwa. Zarzucał brak

podstaw do jego dochodzenia oraz podnosił zarzut przedawnienia.

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił w całości

powództwo. Sąd Okręgowy oparł swe rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach.

Powodowie w odpowiedzi na zaproszenie Agencji Prywatyzacji do udziału w

przetargu na nabycie udziałów w Spółce T. złożyli wspólnie ofertę nabycia 59 %

udziałów w tej spółce. Wobec przyjęcia oferty powodów, Agencja wyznaczyła na

dzień 29 marca 2002 r. termin zawarcia umowy notarialnej przenoszącej udziały. W

piśmie z tego dnia Minister Skarbu Państwa, który przejął po Agencji jej zadania,

poinformował powodów, że nie może zaakceptować warunków transakcji i

zaproponował zawarcie porozumienia o wzajemnym odstąpieniu od umowy.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2005 r. Sąd Okręgowy w W.

uwzględniając powództwo Korporacji i K. B. zobowiązał pozwany Skarb Państwa

do zawarcia z powodami umowy sprzedaży 59 % udziałów, stanowiących 113.280

Udziałów w Spółce „T.” na warunkach określonych w zaproszeniu do

nieograniczonego przetargu na nabycie udziałów wraz ze stanowiącym jego część

wzorem umowy sprzedaży. Dnia 19 czerwca 2009 r. powodowie złożyli do Sądu

Rejonowego wniosek o zawezwanie pozwanego do próby ugodowej zgłaszając

roszczenie o odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści, w tym między innymi

z tytułu dywidendy za 2005 r., którą w 2006 r. w wysokości 450.000 zł Spółka „T.”

3

przeznaczyła dla pozwanego – jako jedynego wspólnika w wysokości 450.000

złotych. Powodowie nie zapłacili ceny za 59 % udziałów wynoszącej 14.160.000

złotych.

Sąd Okręgowy przyjął, że z chwilą przyjęcia oferty powodów po stronie

pozwanego powstał obowiązek zawarcia umowy sprzedaży udziałów, co potwierdził

wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 18 marca 2005 r. Niewykonanie tego

zobowiązania mogło prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej

pozwanego na podstawie art. 471 k.c. w zw. z art. 361 k.c. Jednak według Sądu

Okręgowego powodowie nie udowodnili, że niewykonanie zobowiązania przez

pozwanego spowodowało powstanie po ich stronie szkody w dochodzonej

wysokości. Fakt, że w latach 2005 - 2006 Spółka T. stanowiła rentowne

przedsiębiorstwo i wypłaciła dywidendę za 2005 r. w kwocie 450.000 złotych nie

oznacza, że podobna sytuacja miałaby miejsce w przypadku przejęcia większości

udziałów przez powodów, którzy podkreślali, że nabycie udziałów miało być

inwestycją długoterminową. Możliwe było, zatem, że doszłoby do przeznaczenia

części zysku na rozwój przedsiębiorstwa spółki. Powodowie nie przedstawili

żadnych dowodów, że gdyby byli wspólnikami Spółki T. doszłoby do wypłaty

dywidendy w takiej samej wysokości. Ponadto Sąd Okręgowy uwzględnił korzyści,

jakie osiągnęli powodowie przez to, że nie zapłacili ceny nabycia udziałów

wynoszącej 14.160.000 złotych. Wpłacili jedynie na konto Agencji w dniu 27 marca

2002 r. kwotę 2.262.000 zł a pozostałą cześć ceny mieli przekazywać w ratach.

Powodowie środki pieniężne mogli przeznaczyć na zakup innego przedsiębiorstwa,

mogli je też ulokować w banku lub funduszu inwestycyjnym, które to inwestycje

mogłyby przynieść większy zysk, niż dywidenda w Spółce T.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 9 listopada 2012 r., uwzględniając apelację

powodów, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa na rzecz Korporacji kwotę

243.000 złotych i na rzecz K. B. kwotę 22.500 złotych, przy czym obie kwoty zostały

zasądzone z ustawowymi odsetkami od dnia 10 września 2009 r. do dnia zapłaty.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów odnośnie do oddalenia powództwa w

zakresie odsetek ustawowych za okres przed dniem doręczenia pozwanemu

odpisu wezwania do próby ugodowej, tj. przed dniem 10 września 2009 r.

4

Sąd Apelacyjny odwołał się do dodatkowych ustaleń, a mianowicie do swego

prawomocnego postanowienia z dnia 30 stycznia 2008 r. zmieniającego

postanowienie Sąd Okręgowego w W. z dnia 26 listopada 2007 r., którym ten Sąd

na wniosek powodów wezwał na podstawie art. 1060 § 3 k.p.c. Skarb Państwa –

Ministra Skarbu Państwa do zawarcia umowy sprzedaży 59 % udziałów w Spółce T.

Sąd Apelacyjny oddalając ostatecznie wniosek uznał, że orzeczenie z dnia 18

kwietnia 2005 r. zastępuje oświadczenie woli dłużnika, a zatem zbędne jest

przymusowe wykonanie tego orzeczenia w drodze egzekucji. Powodowie, kierując

się tym stanowiskiem, złożyli dnia 27 maca 2008 r. notarialne oświadczenie o

nabyciu 59 % udziałów w Spółce T., a następnie 26 października 2010 r. złożyli do

Sądu Rejonowego w P. wniosek o wpisanie ich do rejestru prowadzonego dla

Spółki, jako nowych wspólników. Postanowieniem z dnia 1 lutego 2011 r. Sąd

Rejonowy oddalił ten wniosek uznając, że oświadczenie powodów powinno

wskazywać konkretną ilość udziałów, a nie jedynie ich procentowy stosunek do

ogólnej liczby udziałów. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, oświadczenie powodów

wiązało się

z podwyższeniem dnia 6 lipca 2005 r. kapitału zakładowego Spółki T.

z kapitału zapasowego przez ustanowienie nowych 408.000 udziałów.

Sąd Apelacyjny podniósł, że z chwilą otrzymania przez powodów pisma

pozwanego zawierającego informację o przyjęciu oferty zakupu udziałów po stronie

pozwanej powstał obowiązek zawarcia umowy. Niewykonanie tego zobowiązania

może skutkować odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie art. 471 k.c.

w związku z utratą dywidend wypłaconych. Powodowie wykazali

z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością, że doszłoby do zawarcia

umowy sprzedaży udziałów, gdyby nie nagła zmiana stanowiska pozwanego.

Zdaniem Sądu, podnoszone przez pozwanego okoliczności, że powodowie nadal

nie są właścicielami udziałów a oświadczenie o ich nabyciu złożyli dopiero

w 2008 r., nie mają znaczenia dla oceny roszczenia powodów równającego się

niewypłaconej na ich rzecz dywidendy za 2005 r. albowiem do chwili

uprawomocnienia się w 2006 r. wyroku zobowiązującego pozwanego do zawarcia

umowy, powodowie nie mogli doprowadzić do przeniesienia na ich rzecz udziałów.

Poza tym, w ocenie Sądu Apelacyjnego, powodowie wykazali wszystkie inne

5

przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej. Ponieważ powodowie domagali

się solidarnego zasądzenia na ich rzecz od pozwanego odszkodowania w kwocie

równoważnej należnej im dywidendy Sąd Apelacyjny, przyjmując brak podstaw do

przyjęcia solidarności po stronie wierzycieli, zasądził oddzielnie na rzecz każdego

z powodów odszkodowanie odpowiadające wielkości ich udziałów i kwocie

dywidendy wypłaconej w 2005 r. Ponieważ termin spełnienia świadczenia przez

pozwanego nie został oznaczony w umowie, ani nie wynika z właściwości,

zobowiązania Sąd Apelacyjny na podstawie art. 455 k.c. zasądził na rzecz powoda

odszkodowanie z odsetkami liczonymi od dnia następnego od dnia wezwania

pozwanego do spełnienia świadczenia.

Pozwany Skarb Państwa wniósł skargę kasacyjną od wyroku

uwzględniającego apelację powodów. Prawomocnym postanowieniem z dnia

14 marca 2013 r. Sąd Apelacyjny odrzucił częściowo skargę kasacyjną skierowaną

do rozstrzygnięcia pomiędzy pozwanym a powodem K. B.

Pozwany Skarb Państwa zarzucił w skardze kasacyjnej naruszenie

następujących przepisów postępowania:

1) art. 302 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez ograniczenie dowodu

z przesłuchania stron wyłącznie do przesłuchania strony powodowej;

2) art. 365 § 1 k.p.c. przez odmowę jego zastosowania wobec skutków

prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 1 lutego 2011

r.;

3) art. 321 § 1 k.p.c. przez orzeczenie niezgodnie z żądaniem pozwu.

W ramach podstawy wymienionej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. pozwany zarzucił

naruszenie art. 362 k.c. przez jego pominięcie, a także błędną wykładnię:

1) art. 471 § 1 k.c. w zw. z art. 64 oraz art. 62 w zw. z art. 361 § 1 k.c. przez

uznanie, że umowny stosunek może powstać wyłącznie na podstawie

oświadczenia złożonego przez jedną stronę umowy;

2) art. 471 § 1 k.c. w zw. z art. 361 § 2 k.c. przez uznanie, że po stronie

powodów powstała szkoda podlegająca naprawieniu;

3) art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 363 § 2 k.c. przez przyjęcie, że odsetki od

świadczenia odszkodowawczego należą się od daty wcześniejszej, niż data

ustalenia wysokości odszkodowania.

6

Na tych podstawach pozwany wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego

w zaskarżonej części i jego zmianę przez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec oparcia skargi kasacyjnej na obu podstawach wymienionych w art.

3983

§ 3 k.p.c., jako pierwsze należy rozważyć zarzuty dotyczące naruszenia

przepisów postępowania. Skuteczność tej podstawy skargi kasacyjnej zależy od

wykazania, że uchybienie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Tego obowiązku

odnośnie zarzutu naruszenia art. 302 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. skarżący

nie dopełnił. Poprzestał jedynie na ogólnych rozważaniach dotyczących

dwustronnego i symetrycznego charakteru dowodu z przesłuchania stron.

Nie podjął jednocześnie żadnej próby powiązania przeprowadzenia dowodu

z przesłuchania tylko jednej strony z wynikiem sprawy. Ponadto trzeba mieć na

względzie, że zarzucane Sądowi drugiej instancji uchybienie procesowe nie zostało

objęte zastrzeżeniem wymaganym w art. 162 k.p.c., które powinno być złożone

przed Sądem drugiej instancji, a to oznacza, że nie może ono być podstawą skargi

kasacyjnej (tak m in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2013 r., I CSK

713/12, niepubl.). Dotyczy to także sytuacji, gdy zarzuty skargi kasacyjnej związane

z ta samą czynnością sądu odnoszą się do innych kwestii, niż podniesione

w ramach zastrzeżenia złożonego w trybie art. 162 k.p.c. W związku z tym trzeba

uwzględnić, że zgłoszone przez pozwanego zastrzeżenia dotyczące

przeprowadzenia przez Sąd Apelacyjny dowodu z przesłuchania stron odnosiły się

do samej decyzji Sądu o przeprowadzeniu dowodu jedynie w kontekście

przewlekłości postępowania, a nie ograniczenia tego dowodu do przesłuchania

tylko strony jednej strony (k. – 256 akt).

Jakkolwiek wysokość odszkodowania z tytułu utraconej dywidendy może

zależeć od ilości udziałów, jakimi dysponuje wspólnik na dzień dywidendy (art. 191

§ 3 k.s.h.), to jednak wskazane w skardze kasacyjnej rozstrzygnięcie Sądu

Rejonowego w P. z dnia 1 lutego 2011 r., wydane w postępowaniu rejestrowym,

pozostaje bez wpływu na ustalenie wysokości szkody - poniesionej w związku

uchylaniem się przez pozwanego od obowiązku zawarcia umowy przeniesienia

własności udziałów w Spółce T., odpowiadającej wysokości dywidendy za 2005 r.,

jaką mogliby uzyskać powodowie, gdyby doszło do zawarcia umowy, której

7

naprawienia powodowie dochodzą w niniejszym pozwie. Wymaga jednocześnie

podkreślenia, że dla rozstrzygnięcia sprawy o odszkodowanie obejmujące okres

ustalania prawa do dywidendy za 2005 r. nie mają znaczenia skutki zarówno

wymienionego postanowienia, jak również skutki wyroku Sądu Okręgowego w W. z

dnia 18 kwietnia 2005 r., który uprawomocnił się dnia 25 października 2006 r., a

zatem po dniu, w którym została powzięta uchwała o podziale zysku w Spółce T.

za 2005 r. Ten dzień, co do zasady stanowi podstawę określenia kręgu podmiotów

uprawnionych do dywidendy za dany rok obrotowy (art. 193 § 1 k.s.h.). Związanie

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego ma w rozpoznanej sprawie znaczenie

jedynie odnośnie do potwierdzenia obowiązku pozwanego zawarcia umowy

przenoszącej udziały na rzecz powodów udziałów w Spółce T. na warunkach

określonych w zaproszeniu do nieograniczonego przetargu. Innym zagadnieniem,

ale nieistotnym w niniejszej sprawie, są konsekwencje wyroku Sądu Okręgowego

stwierdzającego obowiązek zawarcia umowy, zarówno, co do jego skutków

rzeczowych jak i wyznaczonej tym wyrokiem ilości przenoszonych udziałów.

Dla ustalenia wysokości szkody powodów poniesionej na skutek uchylania

się przez pozwanego od zawarcia umowy przeniesienia udziałów istotne jest

jedynie wykazanie, że gdyby nie zachowanie pozwanego, do szkody nie doszłoby

zarówno w tym zakresie jak i w tej wysokości. Źródłem szkody jest uchylanie się

przez pozwanego od zawarcia umowy zbycia udziałów. Jej wysokość odpowiada

wysokości dywidendy, jaką uzyskaliby powodowie, gdyby stali się wspólnikami

Spółki T. w 2002 r. Wobec tego prawidłowe jest wnioskowanie, że, gdyby pozwany

przeniósł w umówionym w 2002 r. terminie udziały, powodowie, jako dotychczasowi

wspólnicy, uczestniczyliby w procedurze podwyższenia kapitału zakładowego ze

środków własnych spółki i ich procentowy udział w kapitale zakładowym wynoszący

59 % nie uległby zmianie. W tym trybie podwyższenia kapitału zakładowego

uczestniczą bowiem wyłącznie dotychczasowi wspólnicy i to proporcjonalnie do

dotychczas posiadanych udziałów (art. 260 § 1 i 2 k.s.h.). Można, zatem przyjąć, że

gdyby nie zachowanie pozwanego powodom przysługiwałoby prawo do zysku

Spółki T. za 2005 r. w wysokości odpowiadającej ilości 59 % udziałów w kapitale

zakładowym.

8

Nie zasługuje na uwzględnienie ostatni zawarty w skardze kasacyjnej zarzut

procesowy dotyczący art. 321 k.p.c., który skarżący łączy z zasądzeniem na rzecz

każdego z powodów odpowiedniej części świadczenia pieniężnego, pomimo

zgłoszenia żądania solidarnej zapłaty całego świadczenia. W ten sposób nie doszło

do naruszenia wywodzonego z treści art. 321 k.p.c. zakazu wyrokowania, co do

przedmiotu, który nie był objęty żądaniem jak też zasądzania ponad zgłoszone

żądanie. Zważyć bowiem należy, iż w wyniku ostatecznego rozstrzygnięcia Sądu

Apelacyjnego z perspektywy art. 321 k.p.c. każdy z powodów w ramach tego

samego przedmiotu żądania otrzymał mniej niż się domagał. Wyrazem tego jest

orzeczenie o oddaleniu powództwa a także apelacji powodów również w tym

zakresie, w jakim powodowie żądali solidarnego zasądzenia na swoją rzecz

dochodzonego roszczenia, przy czym wyrok Sądu drugiej instancji w tej części nie

może być uznany za orzeczenie na niekorzyść apelującego, skoro w pierwszej

instancji powództwo zostało w całości oddalone.

Wobec bezzasadności zarzutów dotyczących naruszenia prawa

procesowego, podstawą dalszej oceny zarzucanego w skardze kasacyjnej

naruszenia prawa materialnego jest stan faktyczny stanowiący podstawę orzekania

w drugiej instancji (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Brak jest uzasadnionych podstaw do uwzględnienia pierwszego

z postawionych zarzutów polegającego na niezastosowaniu art. 362 k.c. Pozwany

upatruje naruszenia tego przepisu w związku ze zwłoką powodów w złożeniu

oświadczenia o nabyciu udziałów, w ujawnieniu swych danych rejestrze sądowym,

a w końcu z brakiem zapłaty ceny nabycia udziałów. Wskazane dwa pierwsze

zdarzenia nastąpiły po uprawomocnieniu się wyroku nakazującego pozwanemu

zawarcie umowy. Powodowie odwołując się do treści art. 64 k.c. dopiero po

uzyskaniu prawomocnego wyroku mogli podjąć działania zmierzające do realizacji

swych uprawnień, czy to w oparciu o samą treść wyroku, czy też w drodze złożenia

własnego oświadczenia woli. Wcześniej wyrazem dążenia powodów do zawarcia

umowy z pozwanym był ich pozew o stwierdzenie obowiązku złożenia oznaczonych

oświadczeń woli. Jednocześnie trzeba zważyć, że pozwany nie wyjaśnił w skardze

kasacyjnej, na czym miałoby polegać przyczynienie się do szkody przez powodów

ze względu na niezapłacenie ceny za udziały, skoro pozwany aż do chwili

9

wyrokowania w drugiej instancji w procesie o zobowiązanie do zawarcia umowy

uchylał się od przeniesienia własności udziałów.

Sąd drugiej instancji słusznie przyjął, że podstawą odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego jest niewykonanie powstałego w wyniku wyboru

oferty powodów zobowiązania pozwanego do zawarcia umowy przeniesienia

udziałów w formie przewidzianej w art. 180 k.s.h. Z chwilą wybrania oferty

pomiędzy oferentem a organizatorem przetargu doszło bowiem do zawarcia umowy

sui generis, rodzącej obowiązek zawarcia umowy w formie przepisanej prawem,

któremu odpowiadało roszczenie o zawarcie takiej umowy. Pogląd jest podzielany

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, także w odniesieniu do stanu prawnego

obowiązującego przed nowelizacją art. 702

k.c., która weszła w życie 25 września

2003 r., mającego zastosowanie do przetargu publicznego z udziałem powodów

obejmującego ofertę nabycia udziałów Skarbu Państwa w Spółce T. (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2006 r., sygn. akt III CZP 55/06, OSNC

2007/5/68 odnosząca się wprost do przetargu przeprowadzonego na podstawie art.

33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych Dz. U. Nr 118, poz. 561 ze zm. w związku z art. 703

k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 25 września 2003 r. Podobne stanowisko

w odniesieniu do skutków wygrania przetargu na kupno, oddanie w wieczyste

użytkowanie lub dzierżawę nieruchomości Skarbu Państwa i jednostek samorządu

terytorialnego na gruncie zarówno przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r.

Nr 30, poz. 127 ze zm.), jak i ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) zajął Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 2 sierpnia 1994 r., III CZP 96/94, OSNC 1995, nr 1,

poz. 11 a także w uzasadnieniu uchwał z dnia 25 kwietnia 1996 r., III CZP 36/96

OSNC 1996, nr 9, poz. 115 a także z dnia 13 lutego 2003 r., III CZP 95/02 (OSNC

2003, nr 11, poz. 146) oraz w wyroku z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 148/01

niepubl.). W tym kontekście nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia o naprawieniu

szkody powstałej przed dniem uprawomocnienia się wyroku zobowiązującego do

zawarcia umowy zarówno to, jakie skutki wyrok ten wywołał, jak również to, że

powodowie oświadczenie o nabyciu udziałów złożyli dopiero dnia 27 marca 2008 r.

10

i czy oświadczenie to mogło wywołać jakiekolwiek skutki, między innymi ze względu

na treść art. 1047 k.p.c. Istotne natomiast jest bezpodstawne - co potwierdził

prawomocny wyrok Sądu – uchylanie się przez pozwanego od zawarcia umowy

oraz podejmowane konkretne czynności powodów zmierzające do zawarcia umowy

w odpowiedniej formie jak wystąpienie w tym celu do sądu czy też wpłacanie

pierwszej raty z tytułu ceny nabycia udziałów. Dlatego nie zasługuje na

uwzględnienie, odwołujący się do treści art. 471 k.c. w zw. z art. 64 i 61 w zw. z art.

361 k.c., zarzut skargi kasacyjnej pominięcia, że powodowie nie złożyli

skutecznego oświadczenia o nabyciu udziałów a nawet, jeśli to zrobili, to dopiero

w 2008 r.

Prawo do dywidendy w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością jest

związane z dysponowaniem udziałem lub udziałami w spółce w chwili dnia

dywidendy, którym w zasadzie jest dzień powzięcia uchwały o podziale zysku

(art. 193 § 1 i 3 k.s.h.). Szkoda odpowiadająca utraconej, rzeczywiście wypłaconej

w Spółce T. dywidendzie za rok 2005 r. ma wprawdzie charakter hipotetyczny, ale

poczynione w sprawie ustalenia faktyczne uzasadniają za Sądem Apelacyjnym

przyjęcie, że gdyby nie zachowanie pozwanego, to powodowie byliby wobec tej

Spółki uprawnieni do dywidendy za 2005 r. i uzyskaliby z tego tytułu korzyści

odpowiadające posiadanym udziałom.

Reguła wyrównania korzyści z uszczerbkiem (compensatio lucri cum damno)

nie ma podstawy normatywnej w przepisach kodeksu cywilnego. Zgodnie jednak

z zasadą, że odszkodowanie nie powinno prowadzić do nieusprawiedliwionego

wzbogacenia osoby poszkodowanej, korzyści te przy spełnieniu określonych

przesłanek podlegają zaliczeniu na poczet odszkodowania. W literaturze

i orzecznictwie przeważa stanowisko, że zaliczenie korzyści na szkodę jest

dopuszczalne tylko wtedy, gdy ich źródłem jest to samo zdarzenie i istnieje między

nimi normalny związek przyczynowy. Dodatkowo wymaga się, by uzyskana

korzyść zaspokajała te same interesy poszkodowanego, które ma zaspokoić

odszkodowanie oraz by wynikała z tej samej podstawy prawnej (patrz m. in.

uchwała składu siedmiu sędziów Sadu Najwyższego z 23 marca 1961, OSPiKA

1962, poz. 105; wyrok z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 727/99, niepubl.; uchwała

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 2009 r., III CZP

11

140/08, OSNC 2009/10/132). Zaliczeniu podlegają, zatem rzeczywiście odniesione

korzyści, a ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na osobie ponoszącej

odpowiedzialność odszkodowawczą. Ponadto należałoby zważyć, że nawet, jeśli

powodowie odnieśliby korzyści w związku z lokowaniem na rachunkach

bankowych środków pieniężnych, których nie musieli przekazywać wobec

uchylania się przez pozwanego od spełnienia świadczenia wzajemnego to, jako

korzyści uzyskane z innego tytułu niż zdarzenie wyrządzające szkodę, nie

podlegałyby one zaliczeniu na poczet szkody wyrządzonej przez pozwanego.

Odsetki ustawowe pełnią funkcję waloryzacyjną, kompensując spadek wartości

należności pieniężnej wywołanej inflacyjnym wzrostem cen. Temu samemu celowi służy

wynikająca z art. 363 § 2 k.c. zasada ustalenia odszkodowania według cen z daty

orzekania. Z tej właśnie przyczyny odszkodowanie obliczone według cen z daty jego

ustalania, którą z reguły jest data orzekania, staje się wymagalne dopiero z datą

wyrokowania i dopiero od tej daty dłużnik pozostaje w opóźnieniu uzasadniającym zapłatę

odsetek (por. uchwała Sądu Najwyższego z 6 września 1994 r., III CZP 105/94, OSNC

1995/2/26; wyroki Sądu Najwyższego z 29 maja 2000 r., III CKN 823/98, Lex nr 51365; z 25

lipca 2002 r., III CKN 1331/00, Lex nr 56059; z 16 kwietnia 2009 r., I CSK 524/08, OSNC-ZD

2009/4/106; wyrok SN z 11 lutego 2010 r., I CSK 262/09, Lex nr 738077).

Zasada ta nie znajduje jednak zastosowania, gdy szczególne okoliczności

przemawiają za przyjęciem wysokości odszkodowania według cen istniejących w innej

chwili (art. 363 § 2 k.c.). Taka właśnie sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie, kiedy

wysokość szkody odpowiadająca utraconym korzyściom z tytułu wypłaconej w 2006 r.

dywidendy została już w tym czasie skonkretyzowana i pozostała niezmieniona aż do chwili

zamknięcia rozprawy przed Sądem drugiej instancji. W takim stanie rzeczy, uwzględniając

bezterminowy charakter odszkodowania pieniężnego, było ono płatne niezwłocznie

po wezwaniu do zapłaty, a opóźnienie w jego realizacji uzasadniało zasądzenie od

tego dnia odsetek za opóźnienie (art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c.).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną pozwanego, orzekając o kosztach postępowania na

podstawie art. 398 21

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, 98, 99 k.p.c.

12