IV CSK 240/13

Sygn. akt IV CSK 240/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko "W." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł.

o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 września 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 1.800,-

(jeden tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 września 2012 r. oddalił apelację

powoda J. S. od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 27 lutego 2012 r., którym

oddalono powództwo skierowane przeciwko W. Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością o zwolnienie od egzekucji udziału wynoszącego ½ we

własności nieruchomości położonej w G. przy ul. […], zajętego w dniu 1 marca

2011 r. w toku egzekucji prowadzonej na rzecz pozwanego jako wierzyciela przez

Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w G.

Sąd Apelacyjny przyjął następującą podstawę faktyczną i prawną

rozstrzygnięcia:

Powód pozostaje w związku małżeńskim z J. S. od 1969 r. Spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr 23, położonego w G. przy ul. […]

zostało nabyte w 1978 r. w drodze przydziału Spółdzielni Mieszkaniowej S., której

członkiem był powód. Małżonkowie zawarli w dniu 31 sierpnia 2001 r. umowę

majątkową małżeńską o wyłączeniu ustroju wspólności ustawowej, ustanowieniu

ustroju rozdzielności majątkowej i podziale majątku wspólnego, w którym wśród

składników majątku wspólnego nie wymieniono wskazanego prawa, a dniu

21 czerwca 2004 r. - umowę darowizny w formie aktu notarialnego, mocą której J. S.

darowała mężowi udział wynoszący 1/2 części w tym prawie. Spółdzielnia

Mieszkaniowa S., w oparciu o art. 1714

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. Nr 119, poz. 1116 ze zm.), umową z dnia

19 października 2007 r. ustanowiła w miejsce spółdzielczego własnościowego

prawa odrębną własność wskazanego lokalu mieszkalnego i przeniosła ją

nieodpłatnie na powoda wraz z udziałem wynoszącym 2666925/1000000000 części

w prawie własności nieruchomości gruntowej i budynkowej. Prawo to wpisano do

księgi wieczystej.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 4 lipca 2008 r. umowę darowizny,

zawartą przez małżonków w dniu 21 czerwca 2004 r., uznał za bezskuteczną

wobec pozwanego w zakresie wierzytelności wynikającej z weksli wypełnionych

w 2001 r., przysługującej mu w stosunku do J. S., zasądzonej wyrokiem Sądu

Okręgowego w G. z dnia 9 maja 2005 r. Udział wynoszący ½, nabyty przez powoda

3

od J. S., w dniu 27 października 2009 r. został zajęty w toku toczącego się

przeciwko niej postępowania egzekucyjnego.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 27 stycznia 2011 r. nadał klauzulę

wykonalności wyrokowi Sądu Okręgowego w G. z dnia 9 maja 2005 r., także

przeciwko małżonkowi dłużniczki J. S. z ograniczeniem jego odpowiedzialności do

majątku wspólnego. Komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w dniu 1 marca

2011 r. zajął dalszy udział wynoszący ½ i prowadzi, na podstawie powyższych

tytułów wykonawczych, egzekucję przeciwko dłużniczce oraz przeciwko powodowi

z prawa odrębnej własności lokalu - na rzecz pozwanego jako wierzyciela.

Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie z art. 138 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r.

o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z dnia 4 marca 1961 r.), jak również art.

215 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r.- prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2003 r.,

Nr 188, poz. 1848 ze zm.) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego, przydzielone powodowi w czasie trwania małżeństwa, należało do

obojga małżonków bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe oraz

niezależnie od środków z jakich zostało nabyte, a wyłączenie wspólności

majątkowej tego prawa umową ustanawiającą rozdzielność majątkową małżeńską

było niedopuszczalne. Z dniem 15 stycznia 2003 r., po uchyleniu art. 215 prawa

spółdzielczego ustawą z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2058), spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu, przysługujące łącznie małżonkom S., pozostającym

w ustroju rozdzielności majątkowej, stało się przedmiotem współwłasności w

częściach ułamkowych. Powód i jego małżonka umową darowizny z dnia 21

czerwca 2004 r. dokonali przeniesienia prawa z majątku wspólnego do majątku

odrębnego (obecnie osobistego) powoda. Pozwany w następstwie uznania tej

czynności za bezskuteczną wobec przysługującej mu wierzytelności, może

prowadzić egzekucję z tego prawa. W ocenie Sądu Okręgowego przekształcenie w

prawo własności nie stanowi przeszkody do prowadzenia egzekucji, gdyż zostało

dokonane po zawarciu przez małżonków umowy darowizny, uznanej za

bezskuteczną wobec pozwanego. Przedmiot prawa pozostał ten sam, a zmianie

uległa jedynie jego forma. Sąd przyjął, co do zasady, dopuszczalność wystąpienia z

powództwem ekscydencyjnym z art. 841 § 1 k.p.c. przez małżonka dłużnika,

4

przeciwko któremu nadana została klauzula wykonalności. Stwierdził jednak, że

powód nie może być uznany za osobę trzecią w rozumieniu tego przepisu, bowiem

egzekucja nie została skierowana do przedmiotu stanowiącego jego majątek

osobisty, a w toczącym się postępowaniu jest dłużnikiem egzekwowanym.

Sąd Apelacyjny, podzielając pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 105/08 (OSNC 2009, nr 10, poz. 136), uznał za

trafne stanowisko dotyczące braku legitymacji powoda do wytoczenia powództwa

na podstawie art. 841 § 1 k.p.c. i stwierdził, że może on skorzystać jedynie ze

skargi na czynność komornika albo z wniosku o umorzenie egzekucji. Wskazał

także, że za osoby trzecie, w rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c., należy uznać osoby

inne, niż wymienione w treści tytułu wykonawczego (orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 498/00, oraz z dnia 9 stycznia 2004 r., IV CK

327/02). Niezależnie od tego Sąd drugiej instancji nie zgodził się z twierdzeniem

powoda, że egzekucja została skierowana do jego majątku osobistego. Potwierdził,

że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego z dniem 15 stycznia

2003 r. stało się przedmiotem współwłasności małżonków w częściach ułamkowych

i oceny tej nie zmienia fakt zawarcia w dniu 31 sierpnia 2001 r. umowy znoszącej

wspólność majątkową małżeńską, gdyż z uwagi na brzmienie art. 215 § 2 prawa

spółdzielczego, obowiązującego w chwili zawarcia tej umowy, takie prawo do lokalu

nie mogło być nią objęte. Wskazał, że w myśl art. 365 § 1 k.p.c. związany jest

stanowiskiem sądu który, nadając klauzulę wykonalności przeciwko powodowi jako

małżonkowi dłużniczki z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku

wspólnego, badał tę umowę i przesądził, iż powód nieskutecznie bronił się

zarzutem jej istnienia, bowiem nie zdołał wykazać, iż pozwany wiedział o niej w

chwili powstania zobowiązania dłużnika (art. 47 § 2 k.r.o. w poprzednim brzmieniu).

Zgodził się, że przekształcenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

w odrębną własność tego lokalu nie stanowi przeszkody do prowadzenia egzekucji.

Przyjął, że ze względu na prawomocne uznanie wobec wierzyciela za

bezskuteczną umowy darowizny z dnia 21 czerwca 2004 r., której przedmiotem

było przeniesienie na powoda udziału wynoszącego 1/2 części w spółdzielczym

własnościowym prawie do lokalu, wszelkie następcze przekształcenia tego prawa,

5

mające źródło w umowie darowizny uznanej za bezskuteczną, nie wywołały

skutków prawnych wobec pozwanego.

Orzeczenie powyższe zostało zaskarżone w całości skargą kasacyjną przez

powoda. Skarżący, wnosząc o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, powołał w ramach podstawy

naruszenia przepisów postępowania błędne zastosowanie art. 841 § 1 k.p.c.

poprzez uznanie, że powód - jako małżonek dłużniczki przeciwko któremu nadano

klauzulę wykonalności, nie posiada legitymacji do działania w sporze z powództwa

opozycyjnego w sytuacji gdy przedmiot postępowania egzekucyjnego nie należy do

majątku wspólnego, a w ramach podstawy naruszenia przepisów prawa

materialnego błędne zastosowanie art. 31 i 32 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym

przed dniem 20 stycznia 2005 r., art. 171

ust. 5 prawa spółdzielczego w wersji

obowiązującej do dnia 31 sierpnia 2007 r., art. 7 ust. 2 prawa własności lokali,

a w konsekwencji stwierdzenie, że przedmiot żądania wyłączenia, tj. udział równy

½ prawa własności nieruchomości lokalowej należy do majątku wspólnego, mimo iż

do powstania i nabycia prawa doszło już po ustaniu ustroju wspólności majątkowej.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i o zasądzenie zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył:

W pierwszym rzędzie należy się odnieść do zasadności podstawy

obejmującej naruszenia prawa materialnego, gdyż w okolicznościach sprawy

determinują one ocenę zarzutu błędnego zastosowania art. 841 § 1 k.p.c.

Przyjęty w obowiązującym porządku prawnym system ograniczonego

zaskarżania prawomocnych orzeczeń i rola skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego

środka zaskarżenia prowadzą do wniosku, że wykładnia regulujących ją przepisów

powinna mieć charakter ścisły. Stwierdzenie to odnosi się w szczególności do

wymagania wskazania podstaw kasacyjnych, rozumianych jako przytoczenie przez

skarżącego naruszeń prawa, które – jego zdaniem – spowodowały wadliwość

orzeczenia. Przedstawienie ich stanowiące, zdaniem przedstawicieli nauk

prawnych, najważniejsze wymaganie i decydujące o istocie skargi kasacyjnej,

wyznacza kierunek i zakres kognicji Sądu Najwyższego. Konsekwentnie po

pierwsze - konieczne jest sprecyzowanie powołanej podstawy poprzez dokładne

6

oznaczenie numerem przepisu (artykułu, paragrafu, ustępu) danego aktu prawnego,

który miał być naruszony, podanie na czym naruszenie polegało, a w odniesieniu

do przepisów postępowania dodatkowo umotywowanie jej istotnego wpływu na

wynik sprawy. Niedokonanie takiego wskazania powoduje, że ocena zasadności

skargi nie jest możliwa i uchyla się spod oceny Sądu Najwyższego (por. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 1997 r., II CKN 21/96, OSNC

1997, nr 5, poz. 61, z dnia 14 marca 1997 r., I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz.

124, z dnia 11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114, z dnia

7 kwietnia 1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 96, z dnia 22 sierpnia

2000 r., IV CKN 1181/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 19). W szczególności sąd

kasacyjny nie jest uprawniony do samodzielnego ustalania, jakie w istocie przepisy

powołuje skarżący.

Po drugie związanie podstawami kasacyjnymi skutkuje tym, że tylko

wskazane naruszenia mogą być przedmiotem oceny Sądu Najwyższego, a inne

kwestie prawne, niezależnie od ich wagi dla rozstrzygnięcia, pozostają poza

zasięgiem przyczyn umożliwiających wydanie orzeczenia kasatoryjnego

(za wyjątkiem nieważności postępowania branej z urzędu pod rozwagę w granicach

zaskarżenia) – por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r.,

II CKN 366/97, nie publ., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 października

2007 r., II PK 29/07, MPPR 2008, nr 1, poz. 30, z dnia 24 listopada 2004 r., I PK

91/04, OSNP 2005, nr 19, poz. 300. Nie mogą być również badane w ramach

twierdzenia o wadliwości zastosowania przepisów prawa materialnego takie,

których sąd odwoławczy nie powołał jako podstawy rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy stwierdzić trzeba, że żaden z zarzutów opartych na

podstawie z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. nie został powołany prawidłowo. Niezależnie

od tego, że nie została oznaczona żadna z jednostek redakcyjnych przepisów art.

31 i 32 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r.,

co uniemożliwiło ocenę której z nich dotyczy zarzut, nie ulega wątpliwości, że

wymienione przepisy nie były przytoczone przez Sąd drugiej instancji jako

podstawa rozstrzygnięcia. Sąd ten jednoznacznie stwierdził, przy ocenie

zagadnienia legitymacji czynnej powoda jako dłużnika egzekwowanego, że - wobec

jej braku - przyjmuje, iż fakt czy sporny przedmiot egzekucji należy do majątku

7

osobistego, czy objętego wspólnością pozbawiony jest znaczenia. Odnosząc się do

dalszych zarzutów apelacji Sąd zajął natomiast stanowisko co do dopuszczalności

i legalności skierowania egzekucji do prawa odrębnej własności lokalu rozważając

skutki prawne derogowania art. 215 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.), stanowiącego

podstawę ustawowej wspólności własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu

mieszkalnego, ustawą z dnia 19 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2002, Nr 240, poz. 2058

ze zm.), skutki przesunięć majątkowych między małżonkami oraz wydania wyroku

uwzględniającego skargę pauliańską względem całości prawa mimo

rozporządzenia w umowie darowizny jedynie udziałem w nim (art. 365 k.p.c.),

nadania klauzuli wykonalności przeciwko powodowi w następstwie przyjęcia

bezskuteczności umowy majątkowej małżeńskiej wprowadzającej rozdzielność

majątkową małżeńską względem wierzyciela (art. 47 § 2 k.r.o. w poprzednim

brzmieniu, art. 365 k.p.c.), bezskuteczności dalszych przekształceń tego prawa

(dokonanych na podstawie art. 1714

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych - jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116,

ze zm.) względem wierzyciela. Odwołując się do powyższych przepisów, jako

podstawy dokonanych rozważań i ocen prawnych Sąd Apelacyjny jedynie

dodatkowo podniósł, że egzekucja nie została skierowana do przedmiotu

stanowiącego majątek osobisty (odrębny) powoda w rozumieniu art. 33 k.r.o. Żaden

z tych przepisów nie został wskazany w skardze powoda jako naruszony.

W szczególności nie zostało zakwestionowane stanowisko Sądu odnoszące się do

następstw przesunięcia majątkowego między małżonkami, dotyczącego tego

składnika, dla jego statusu prawnego. W orzeczeniu Sądu wprawdzie zabrakło

odwołania wprost do przepisu intertemporalnego, regulującego skutki znaczących

zmian przepisów regulujących stosunki majątkowe między małżonkami (art. 5

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2004, Nr 162, poz. 1691), ale nie ulega

wątpliwości, że zastosował się on do jego treści. Prawidłowość stanowiska zajętego

przez Sąd drugiej instancji co do wszystkich wskazanych zagadnień, z przyczyn

8

wskazanych wyżej, nie może być poddana merytorycznej ocenie Sądu

Najwyższego.

Nie istniał, ani nie został powołany w uzasadnieniu wyroku Sądu

Apelacyjnego, wskazany w podstawie skargi „art. 171

ust. 5 prawa spółdzielczego

w wersji obowiązującej do dnia 31 sierpnia 2007 r.”. Tak oznaczony przepis

zamieszczony był natomiast w tekście ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 1116,

ze zm.). Błędne powołanie aktu prawnego oznacza wadliwość podstawy kasacyjnej

w tej części. Podobnie nieprawidłowo przytoczono kolejny przepis prawa

materialnego, który miał być przedmiotem naruszeń („art. 7 ust. 2 prawa własności

lokali”). Sąd Najwyższy zwolniony jest od obowiązku dociekania, czy skarżący miał

na myśli art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn.

tekst: Dz. U. z 2000 r., Nr 80, poz. 903, ze zm.) zresztą o nieadekwatnej treści,

gdyż dotyczący formy aktu notarialnego dla czynności ustanowienia w drodze

umowy odrębnej własności lokalu (ad solemnitatem) oraz konstytutywnego

charakteru wpisu do księgi wieczystej, czy art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia

1974 r.- Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 30, poz. 165 ze zm.).

Także w zakresie podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący

nie ustrzegł się błędu. O nazwie powództwa przeciwegzekucyjnego decyduje

bowiem rodzaj żądania zgłoszonego przez uprawniony podmiot. I tak powództwo

o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji, oparte na art. 841 § 1 k.p.c. jest

powództwem ekscydencyjnym (lub interwencyjnym), a powództwo opozycyjne

znajduje podstawę w art. 840 § 1 k.p.c. Za dopuszczalne natomiast należy uznać

wskazanie tego przepisu w ramach podstawy kasacyjnej objętej art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c., gdyż mimo że, co do zasady, legitymacja czynna materialno-prawna jest

zagadnieniem merytorycznym, to powszechnie przyjmuje się, że z uwagi na

przedmiot i zakres regulacji wskazany przepis ma charakter mieszany (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 1071/00, Biuletyn SN 2003,

nr 1, poz. 9).

Bezzasadnie kwestionuje skarga ocenę Sądu, że status prawny powoda,

będącego dłużnikiem egzekwowanym, wyklucza przyjęcie, że jest on osobą trzecią

w rozumieniu art. 841 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy podziela utrwalone w judykaturze

9

stanowisko, że małżonkowi dłużnika, przeciwko któremu na podstawie art. 787 § 1

k.p.c. w brzmieniu ustalonym przez art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r.

o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234) nadana

została klauzula wykonalności z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku

objętego wspólnością majątkową, nie przysługuje przewidziane w art. 841 § 1 k.p.c.

powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji (por. m.in. uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 105/08, OSNC 2009, nr 10,

poz. 136, z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 90, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2010 r., IV CSK 141/10, niepubl.).

Przemawia za tym w szczególności ocena, że jeden podmiot nie powinien

występować w toku postępowania egzekucyjnego w podwójnym charakterze,

tj. jako dłużnik i jako osoba trzecia jedynie w zależności od tego, do jakiej części

jego mienia została skierowana egzekucja. O tym kto jest dłużnikiem decyduje treść

tytułu wykonawczego, a zamieszczone w nim zastrzeżenie o ograniczeniu

odpowiedzialności danego dłużnika nie zmienia tej zasady, gdyż odnosi się jedynie

do kwestii przedmiotowej (ograniczenia egzekucji).

Z tych przyczyn, wobec braku uzasadnionych podstaw kasacyjnych Sąd

Najwyższy oddalił skargę powoda (art. 39814

k.p.c.). O kosztach postępowania

kasacyjnego postanowiono w oparciu o zasadę odpowiedzialności za wynik sprawy

(art. 108 § 1 w zw. z art. 98 § 1, art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.).

db