I UK 264/13

Sygn. akt I UK 264/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania S. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: […] o należności z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 9 października 2012 r. Sąd Apelacyjny– w sprawie z

wniosku S. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne – oddalił apelację wnioskodawcy S. P. od

wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. z dnia 30

grudnia 2011 r., oddalającego odwołanie S. P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 10 lutego 2011 r. stwierdzającej, że posiada on zaległości w

opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej

kwocie 30. 777,15 zł.

W sprawie ustalono między innymi, że wnioskodawca (jako płatnik składek)

ma zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na ubezpieczenie

zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych za okresy wskazane w zaskarżonej decyzji organu rentowego w

łącznej wysokości 30.777,15 zł wraz z odsetkami. Wobec błędnych, w ocenie

organu rentowego, deklaracji rozliczeniowych i imiennych raportów miesięcznych

składanych przez wnioskodawcę, organ rentowy z urzędu dokonał korekty. W

wyniku tego powstały rozbieżności kwotowe, wygenerowane przez organ rentowy

w dniu 2 lipca 2008 r. przez wewnętrzne dokumenty rozliczeniowe (WDR),

ujawniające niedopłatę na koncie płatnika. Dokonana przez organ rentowy w dniu

19 sierpnia 2008 r. korekta deklaracji rozliczeniowej za maj 1999 r. spowodowała

zmianę rozliczenia konta odwołującego, wykazującą niedopłatę, a w konsekwencji,

przesunięcie wpłat na najstarszą zaległość.

Sąd Okręgowy – uznając bezzasadność odwołania – stwierdził między

innymi, że wnioskodawca nie wykazał – stosownie do przepisu art. 6 k.c., że

określone w zaskarżonej decyzji organu rentowego należności z tytułu składek

zostały uregulowane. Sąd pierwszej instancji uznał, że działanie organu rentowego

polegające na przesunięciu wpłat na najstarszą zaległość w wyniku dokonanej

przez organ rentowy w dniu 19 sierpnia 2008 r. korekty deklaracji rozliczeniowej za

maj 1999 r. jest prawidłowe i ma swoją podstawę w § 11 ust. 3 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu

postępowania w sprawie rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 78, poz. 465 ze zm.; dalej jako:

3

„rozporządzenie”), zgodnie z którym jeżeli płatnik składek dokona w

obowiązującym terminie wpłaty składek na ubezpieczenia społeczne, na Fundusz

Emerytur Pomostowych, na ubezpieczenie zdrowotne lub na Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nieoznaczonej co do okresu,

wpłatę tę zalicza się w pierwszej kolejności na pokrycie należności z danego tytułu,

poczynając od należności o najwcześniejszym terminie płatności, z zachowaniem

w ramach wpłaty składek na ubezpieczenia społeczne pierwszeństwa zaspokojenia

należności funduszu emerytalnego i otwartych funduszy emerytalnych.

Sąd drugiej instancji – rozpoznając apelację wnioskodawcy – uznał, że nie

zasługuje ona na uwzględnienie, ponieważ nie zawiera argumentów prawnych

pozwalających podważyć prawidłowość zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej

instancji. Sąd Apelacyjny w całości podzielił ustalenia stanowiące podstawę

faktyczną zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego. Podkreślił przy tym, że nie

dostrzegł żadnych uchybień w zakresie postępowania dowodowego

przeprowadzonego przed Sądem pierwszej instancji oraz dokonanej oceny

dowodów.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że zgodnie z art. 46 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205,

poz. 1585 ze zm.) płatnik składek jest obowiązany według zasad wynikających z

przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz

opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Sąd drugiej instancji

uznał, że na wnioskodawcy, który prowadził działalność gospodarczą i będąc

płatnikiem składek za zatrudnionych pracowników ciążył obowiązek obliczania,

potrącania z dochodów ubezpieczonych, rozliczania oraz opłacania należnych

składek za każdy miesiąc kalendarzowy. Na wnioskodawcy spoczywał – stosownie

do przepisu art. 6 k.c. – ciężar dowodu, że należne składki opłacił lub, że powinien

je opłacić w innej wysokości niż to wskazał organ rentowy. W ocenie Sądu drugiej

instancji wnioskodawca takiego dowodu nie przedstawił. Jeżeli organ rentowy na

podstawie materiałów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym oraz

sądowym zarzucił wnioskodawcy zaległości składkowe w określonej wysokości za

szczegółowo wymienionych ubezpieczonych oraz okresy, to w postępowaniu

sądowym wnioskodawca był zobowiązany co najmniej do odniesienia się do tych

4

zarzutów i wskazania własnych środków dowodowych; wnioskodawca jednak tego

nie uczynił.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wnioskodawca zaskarżył skargą

kasacyjną. Skargę oparto na pierwszej podstawie kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. i zarzucono niewłaściwe zastosowanie przepisu § 11 ust. 3

rozporządzenia o rozliczaniu składek – wynikające z jego wadliwej wykładni przez

przyjęcie, że dawne wpłaty dokonywane z tytułu składek powinny być zaliczane na

poczet jeszcze dawniejszych. W ocenie skarżącego taka interpretacja powołanego

przepisu jest nieuprawniona, gdyż określoną w nim regulację można zastosować

jedynie w odniesieniu do składek bieżących, a ponadto – brak jest racji

przemawiających za stosowaniem takiego unormowania ze względu na

niespełnienie w niniejszej sprawie przesłanki „nieoznaczoności co do okresu”, za

który uiszczana była dana składka.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji w

całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania lub o uchylenie oraz zmianę

zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie odwołania skarżącego.

W uzasadnieniu podstawy skargi wskazano, że z brzmienia przepisu § 11

ust. 3 rozporządzenia o rozliczaniu składek wynika, że przyznana organowi

rentowemu kompetencja do zaliczenia danych wpłat na poczet należności o

najwcześniejszym terminie płatności jest uzależniona od przesłanki nieoznaczenia

okresu, za który określona wpłata jest lub też będzie dokonywana. Chodzi o wpłatę

dokonaną w obowiązującym terminie oraz „nieoznaczoną co do okresu”. W ocenie

skarżącego określona w powołanym przepisie przesłanka „nieoznaczoności

okresu” znalazła się poza zakresem ustaleń faktycznych oraz rozważań prawnych

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego. Wskazano ponadto, że przepisu § 11

ust. 3 rozporządzenia o rozliczaniu składek nie należy wykładać tak, że „dawne”

(historyczne) wpłaty na poczet składek powinny być zaliczane na jeszcze

„dawniejsze”, co do których nastąpiła korekta. W ocenie skarżącego należy

rozważyć możliwość dokonania takiej interpretacji powołanego przepisu, zgodnie z

którą tylko aktualne (bieżące) wpłaty mogą być zaliczane na należności o

„najwcześniejszym terminie płatności”.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnioną podstawę.

Z ustaleń Sądu pierwszej instancji - zaaprobowanych w całości przez Sąd

Apelacyjny - wynika, że S. P. prowadził od 1993 r. firmę transportową, zatrudniając

czterech pracowników. W dniu 12 czerwca 2002 r. ZUS wydał skarżącemu

zaświadczenie, że nie zalega on ze składkami na ubezpieczenie społeczne. Od

czerwca 2002 r. wnioskodawca zaprzestał płacenia składek, co spowodowało

wszczęcie przez organ rentowy postępowania egzekucyjnego, a od września 2003

r. skarżący uiszczał składki z opóźnieniem. W grudniu 2003 r. zakończył

prowadzenie działalności gospodarczej. W dniu 19 sierpnia 2009 r. organ rentowy

dokonał korekty deklaracji rozliczeniowej za maj 1999 r., w wyniku czego nastąpiło

przesunięcie wpłat na najstarszą zaległość. Ostatecznie, pomimo ustalenia, że

składka za okres styczeń 2000 r. uległa przedawnieniu, wysokość zaległych

składek ustalono decyzją z dnia 10 lutego 2011 r. na kwotę 30.777,15 zł, w tym

15.905 zł odsetek obliczonych na dzień 2 lutego 2011 r.

Stosownie do art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.),

płatnik składek jest obowiązany według zasad wynikających z przepisów ustawy

obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne

składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Zgodnie z art. 48b ust. 2 w/w ustawy

Zakład może korygować z urzędu błędy stwierdzone w dokumentach związanych z

ubezpieczeniami społecznymi określonych w ustawie. Relewantny jest także art. 49

ust. 1 pkt 1 tej ustawy, zgodnie z którym Rada Ministrów określa, w drodze

rozporządzenia kolejność zaliczania wpłat składek na FUS oraz innych należności,

do których poboru jest zobowiązany Zakład, jeżeli płatnik opłaca je i przekazuje

niezgodnie z przepisami ustawy.

W ocenie Sądu Najwyższego z tego ostatniego przepisu wynika, że składki

wpłacone zgodnie z prawidłowo sporządzoną deklaracją za dany miesiąc –

powinny być zaewidencjonowane zgodnie z tą deklaracją, a nie na poczet innych

należności. Unormowanie to jest regułą, mającą duże znaczenie dla pewności

6

dokonywanych operacji finansowych. Płatnik składek powinien mieć poczucie

bezpieczeństwa i przekonanie, że wpłacone składki zostaną zaewidencjonowane

zgodnie z prawidłowo wypełnionymi deklaracjami. Przeciwne działania organu

rentowego mogłyby doprowadzić do chaosu, w którym płatnik składek nie wie, w

których miesiącach powstała niedopłata, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie

potrafi precyzyjnie wskazać wpłaconych przez niego kwot, które zostały

zaewidencjonowane na zadłużenie z wcześniejszych miesięcy. Taka sytuacja

zapewne powstała w niniejszej sprawie, gdyż Sądy pierwszej i drugiej instancji w

uzasadnieniach wyroków nie wskazują dokładnie kwot i miesięcy, w których składki

nie zostały prawidłowo zapłacone. Przedstawione wyżej unormowanie znajduje

pewną analogię w art. 451 § 1 k.c., zgodnie z którym to dłużnik w pierwszej

kolejności (przed wierzycielem) ma uprawnienie do wskazania, który ze swoich

długów chce zaspokoić. Wyborowi dłużnika wierzyciel nie może się sprzeciwić,

bowiem popadnie w zwłokę (art. 486 § 2 k.c.), chyba że zachodzi sytuacja

wskazana w art. 451 § 1 zdanie drugie k.c.

Zdaniem Sądu Najwyższego - ciężar dowodu w sprawie dotyczącej

wysokości składek na ubezpieczenie społeczne w zakresie wskazania kwoty i

miesiąca, za który składka nie została zapłacona, została zapłacona w niewłaściwej

wysokości lub zaewidencjonowana na poczet wcześniejszych należności - obciąża

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – zwłaszcza w sytuacji, gdy organ rentowy wydał

płatnikowi zaświadczenie o niezaleganiu z zapłatą składek za ten okres. Dopiero

po otrzymaniu tych danych płatnik składek jest zobligowany na podstawie art. 6 k.c.

do udowodnienia, że składki za wskazane miesiące zostały zapłacone. Teza

prezentowana w tej kwestii przez Sąd Apelacyjny nie była więc w pełni adekwatna

do realiów niniejszej sprawy, gdyż w dniu 12 czerwca 2002 r. ZUS wydał

skarżącemu zaświadczenie, że nie zalega on ze składkami na ubezpieczenie

społeczne, a po dziewięciu latach (w zaskarżonej przez wnioskodawcę decyzji)

zajął odmienne stanowisko.

Zasady rozliczania składek określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18

kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach

rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń

Społecznych (Dz. U. Nr 78, poz. 465 ze zm.), które w § 3 ust. 4 wskazuje, iż Zakład

7

dokonuje zewidencjonowania danych na koncie ubezpieczonego na podstawie

prawidłowych raportów lub prawidłowych raportów korygujących. Również § 25 ust.

1 i 2 tego rozporządzenia stanowi, że Zakład na podstawie prawidłowych raportów

dokonuje zewidencjonowania danych na koncie ubezpieczonego. Podstawą

rozliczeń na koncie płatnika składek jest deklaracja o najwyższym numerze

identyfikatora, z uwzględnieniem rozliczonych w niej uznań oraz dokonanych wpłat.

Podobna regulacja zawarta jest w § 11 ust. 1.

W ocenie Sądu Najwyższego wskazane wyżej przepisy rozporządzenia są

zgodne z opisaną wcześniej regułą i zobowiązywały organ rentowy do

zaewidencjonowania wpłaconych przez skarżącego składek zgodnie z prawidłowo

sporządzonym deklaracjami za poszczególne miesiące, bez możliwości ich

księgowego przesunięcia na inne okresy.

Rozporządzenie to zawiera też unormowania sytuacji, gdy wpłaty zostały

dokonane niezgodnie z przepisami. Stosownie do § 6 ust. 3 i 4 rozporządzenia -

wpłaty składek dokonane przez płatnika składek po terminie określonym w ustawie

powinny obejmować również odsetki za zwłokę. W przypadku gdy wpłata, o której

mowa w ust. 3, nie uwzględnia odsetek za zwłokę, mimo jej dokonania po terminie

określonym w ustawie, Zakład rozlicza dokonaną wpłatę proporcjonalnie na

pokrycie kwoty zaległych składek oraz kwoty odsetek za zwłokę w stosunku, w

jakim w dniu wpłaty pozostaje kwota zaległości z tytułu składek do kwoty odsetek

za zwłokę.

Zgodnie z § 11 ust. 3 - jeżeli płatnik składek dokona w obowiązującym

terminie wpłaty składek na ubezpieczenia społeczne, na Fundusz Emerytur

Pomostowych, na ubezpieczenie zdrowotne lub na Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nieoznaczonej co do okresu, wpłatę

tę zalicza się w pierwszej kolejności na pokrycie należności z danego tytułu,

poczynając od należności o najwcześniejszym terminie płatności, z zachowaniem

w ramach wpłaty składek na ubezpieczenia społeczne pierwszeństwa zaspokojenia

należności funduszu emerytalnego i otwartych funduszy emerytalnych.

Natomiast w myśl § 12 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli wpłata składek na

ubezpieczenia społeczne jest niższa od kwoty należnych składek rozliczonych w

deklaracji za dany miesiąc kalendarzowy, zgodnie z zasadami określonymi w § 6

8

ust. 1 pkt 1, w pierwszej kolejności rozlicza się ją na pokrycie należnych składek na

fundusz emerytalny i na otwarte fundusze emerytalne; § 13 ust. 1 stanowi, iż jeżeli

wpłata składek na ubezpieczenia społeczne jest wyższa niż kwota należnych

składek z tego tytułu wynikająca z rozliczenia dokonanego w deklaracji za dany

miesiąc kalendarzowy, nadwyżkę pozostałą po pokryciu należnych składek na

ubezpieczenia społeczne za dany miesiąc kalendarzowy zalicza się

proporcjonalnie na pokrycie zaległych należności funduszu emerytalnego i

otwartych funduszy emerytalnych, począwszy od zobowiązań o najwcześniejszym

terminie płatności.

Zdaniem Sądu Najwyższego ostatnio wskazane przepisy umożliwiają

zaewidencjonowanie wpłaconych niezgodnie z deklaracją lub z prawidłowo

ustalonymi kwotami za dany miesiąc składek tylko w przypadku, gdy: składka

została wpłacona po terminie bez prawidłowo naliczonych odsetek za zwłokę, w

niższej lub wyższej kwocie oraz w przypadku składki „nieoznaczonej co do okresu”.

W tej ostatniej sytuacji wpłatę tę zalicza się w pierwszej kolejności na pokrycie

należności z danego tytułu, poczynając od należności o najwcześniejszym terminie

płatności, z zachowaniem w ramach wpłaty składek na ubezpieczenia społeczne

pierwszeństwa zaspokojenia należności funduszu emerytalnego i otwartych

funduszy emerytalnych (§ 11 ust. 3 rozporządzenia). Ten przepis został

wymieniony przez Sąd pierwszej instancji, jednak nie wskazał on, która wpłata

dokonana przez płatnika była „nieoznaczona co do okresu”. Sąd drugiej instancji w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie dokonał w ogóle subsumcji ustalonego

stanu faktycznego pod normy w/w rozporządzenia, w tym również w aspekcie § 11

ust. 3 rozporządzenia, co prawidłowo zarzuca skarga kasacyjna. Podnosi ona, że

organ rentowy ex officio dokonał korekty deklaracji miesięcznych z uwagi na błędne

deklaracje rozliczeniowe i wadliwe imienne raporty miesięczne. W skutek korekty

deklaracji rozliczeniowej za maj 1999 roku doszło do modyfikacji rozliczeń, co

zaowocowało niedopłatą, finalnie sprawiło zaś, iż nastąpiło przesunięcie wpłat na

najstarszą zaległość.

Słusznie skarga kasacyjna wskazuje, że taka sytuacja w ogóle nie stanowiła

przedmiotu rozważań sądu, jak również - egzegezy § 11 ust. 3 rozporządzenia. Na

podstawie wskazanego przez Sąd pierwszej instancji § 11 ust. 3 rozporządzenia

9

Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu

postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - jedynie wtedy, gdy wpłata nie została

oznaczona co do okresu – zakład ten jest uprawniony do zaliczenia tej wpłaty w

pierwszej kolejności na należności o najwcześniejszym terminie płatności na

pokrycie zadłużenia z danego tytułu.

Mając na powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§

1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok, o kosztach postępowania kasacyjnego orzekając

stosownie do art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.