II UK 284/13

Sygn. akt II UK 284/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku E. Ż.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 16 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny Wydział III Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w L. z dnia 25 września 2012 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił

2

odwołanie wnioskodawczyni E. Ż. od decyzji organu rentowego z dnia 13 marca

2012 r. odmawiającej jej prawa do wcześniejszej emerytury.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawczyni, urodzona 10 sierpnia 1955 r.,

była zatrudniona: od 1 grudnia 1980 r. do 31 sierpnia 1982 r. w Zarządzie

Wojewódzkim Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w L. na stanowiskach: starszego

instruktora oraz instruktora organizacyjnego; od 1 września 1982 r. do 30 września

1983 r. w Zespole Szkół Samochodowych w L. w pełnym wymiarze godzin zajęć

dydaktycznych w tygodniu jako wychowawca internatu; od 1 października 1983 r.

do 31 sierpnia 1990 r. w Pogotowiu Opiekuńczym w L., z oddelegowaniem do pracy

w Ośrodku Adopcyjno-Opiekuńczym w L. na stanowisku wychowawcy, w tym od 1

września 1986 r. do 31 sierpnia 1990 r. w wymiarze 1/2 etatu w Ośrodku

Adopcyjno-Opiekuńczym TPD w L. na stanowisku pedagoga; od 1 września 1990 r.

do 31 grudnia 1993 r. przez Zarząd Wojewódzki TPD w L. w Ośrodku Adopcyjno-

Opiekuńczym TPD w L. na stanowisku kierownika OA-O w L., w trakcie tego

zatrudnienia ukończyła kurs kwalifikacyjny specjalistyczny z zakresu pedagogiki

opiekuńczo-wychowawczej i kurs socjoterapii w 1993 r. Otrzymywała

wynagrodzenie zgodnie z zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej oraz tabelą

stawek wynagrodzenia nauczycieli; od 2 stycznia 1994 r. do 31 marca 2001 r. w

Ośrodku Adopcyjno-Opiekuńczym w L. na stanowiskach: dyrektora OA-O do 31

grudnia 1998 r., a od 1 stycznia 1999 r. do 31 marca 2001 r. pedagoga-nauczyciela

mianowanego, była tam zatrudniona na podstawie ustawy z dnia 26 stycznia 1982

r. - Karta Nauczyciela.

W dniu 4 stycznia 2012 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o emeryturę, nie

jest członkiem OFE, a na 1 stycznia 1999 r. wykazała 24 lata 2 miesiące i 3 dni

okresów składkowych i nieskładkowych. Zaskarżoną decyzją z dnia 13 marca

2012 r. organ rentowy odmówił jej prawa do emerytury z tytułu zatrudnienia w

szczególnych warunkach, ponieważ udowodniła jedynie 13 lat takiej pracy (w

szczególnych warunkach), zamiast wymaganych 15 lat szczególnego zatrudnienia.

Sąd Okręgowy zmienił tę decyzję i przyznał wnioskodawczym prawo do

emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach (ENMS) od 4 stycznia 2012 r.,

a ponadto stwierdził, że organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie

w przyznaniu prawa do tego świadczenia. W ocenie Sądu, Zarząd Wojewódzki TPD

3

nie jest placówką oświatową, o której mowa w art. 2 ustawy z dnia 7 września

1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572),

ponieważ, co wynika ze statutu TP, Zarząd czy to Główny, Regionalny, Oddziału

czy tez Koła, jest jedynie częścią struktury organizacyjnej TPD. Wobec tego okres

zatrudnienia wnioskodawczyni od dnia 1 grudnia 1980 r. do dnia 31 sierpnia 1982 r.

w tej placówce nie został zaliczony do okresów pracy nauczycielskiej. Natomiast

okres zatrudnienia od dnia 1 września 1990 r. do dnia 31 grudnia 1993 r. był

okresem pracy nauczycielskiej, gdyż ubezpieczona wykonywała pracę w Ośrodku

Adopcyjno-Opiekuńczym TPD na stanowisku kierownika i otrzymywała

wynagrodzenie zgodnie z zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej oraz tabelą

stawek wynagrodzenia nauczycieli. Nie jest istotne jaki organ zatrudnił ją, ale to w

jakiej jednostce pracę wykonywała. Skoro wnioskodawczyni wykonywała pracę w

ośrodku adopcyjno-opiekuńczym, to należy uznać, że wykonywała pracę

nauczycielską, tym bardziej że wcześniej wykonywała taką pracę jako wychowawca

w Pogotowiu Opiekuńczym, z oddelegowaniem do ośrodka adopcyjno-

opiekuńczego TPD, i okres ten został uznany za pracę nauczycielską przez organ

rentowy. Po objęciu funkcji kierownika miejsce wykonywania pracy nie uległo

zmianie. Ponadto organ rentowy uznał za pracę nauczycielską zatrudnienie

wnioskodawczyni w innym okresie w charakterze dyrektora OA-O (w latach 1994-

1998), w którym również nie była zatrudniona przez ten ośrodek, ale przez Miejski

Ośrodek Pomocy Społecznej, który nie jest placówka oświatową. W konsekwencji

Sąd Okręgowy do uznanych przez organ rentowy 13 lat okresów pracy w

szczególnym charakterze doliczył 3 lata i 4 miesiące, co daje ponad 15 lat pracy

nauczycielskiej, a zatem wnioskodawczyni spełnia wszystkie warunki do przyznania

wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Natomiast Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko apelującego organu

rentowego, że praca w organizacjach społecznych, do których należy niewątpliwie

TPD, nie jest aktualnie zaliczana do pracy w szczególnym charakterze, a „ocena

uprawnień wnioskodawczyni do emerytury musi być oceniana na podstawie stanu

prawnego obowiązującego w dniu spełnienia się ostatniej przesłanki”. W aktualnym

stanie prawnym praca w organizacjach społecznych na stanowiskach

wymagających kwalifikacji pedagogicznych nie jest pracą nauczycielską, o której

4

mowa w art. 1 Karty Nauczyciela. Dotyczy to zatem spornego zatrudnienia w

ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych, ponieważ z mocy art. 1 ustawy z dnia 18

lutego 2000 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz o zmianie niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 19, poz. 239 ze zm., zwanej nowelizacją z 2000 r.), nadano

nową treść art. 1 Karty Nauczyciela, nie wymieniając już w nim nauczycieli,

wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w

organizacjach społecznych i ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych. Ustawa ta weszła

w życie z dniem 6 kwietnia 2000 r. i z ta datą praca w organizacjach społecznych

oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych nie jest już pracą nauczycielską. W ocenie

Sadu Apelacyjnego, weryfikacja uprawnień emerytalnych ubezpieczonej nie może

być dokonywana na podstawie przepisów obowiązujących w okresie zatrudnienia

nauczycielskiego, gdyż okres pracy w szczególnym charakterze nie jest jedynym

warunkiem do nabycia emerytury. Oprócz niego wymagane jest 20 lat okresów

składkowych i nieskładkowych, rozwiązanie stosunku pracy oraz nieprzystąpienie

do OFE. Zatem o nabyciu prawa do emerytury decyduje spełnienie wszystkich

ustawowych wymogów. „Bezspornie do dnia zakończenia zatrudnienia w Zarządzie

TPD, a więc do dnia 31 grudnia 1993 r., wnioskodawczyni nie legitymowała się

chociażby 20-letnim okresem zatrudnienia. Nie ma zatem podstaw do twierdzenia,

że w okresie tego zatrudnienia i pod rządami uprzedniego brzmienia art. 1 Karty

Nauczyciela wnioskodawczyni nabyła prawo do emerytury in abstracto”. W ocenie

Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy błędnie zaliczył sporny okres do stażu pracy

w szczególnym charakterze, „skoro w dniu złożenia wniosku oraz w dniu

rozwiązania przez wnioskodawczynię stosunku pracy, obowiązujące przepisy nie

zaliczały wykonywanej przez nią pracy w spornym okresie do pracy nauczycielskiej.

Wobec tego wnioskodawczyni nie posiada 15 lat pracy w szczególnym charakterze

i w konsekwencji nie przysługuje jej prawo do emerytury”.

W skardze kasacyjnej ubezpieczona zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego: 1/ art. 1 „nowelizacji z 2000 r.” przez jego zastosowanie „do oceny

pedagogiczności” pracy skarżącej w okresie od 1 września 1990 r. do dnia 31

grudnia 1993 r. w TPD Zarządzie Wojewódzkim, w którym skarżąca wykonywała

pracę pedagogiczną (pełniąc również funkcję kierownika czy dyrektora), co narusza

zasadę ochrony praw nabytych i zasadę niedziałania prawa wstecz. Przepis ten nie

5

ma zastosowania w sprawie i sporny okres pracy należy uznać za świadczenie

przez wnioskodawczynię pracy nauczycielskiej w rozumieniu art. 15 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr

8, poz. 43 ze zm.), 2/ art. 184 i 32 ustawy o emeryturach i rentach z w związku z §

2 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. przez nieprawidłową

wykładnię i ustalenie, że skarżąca nie spełniła warunków nabycia prawa do

emerytury, a w szczególności na dzień 1 stycznia 1999 r. nie posiadała 15-letniego

stażu pracy w szczególnym charakterze i 20- letniego okresu składkowego i

nieskładkowego. „Nieuwzględnienie zasady ochrony praw nabytych i nie działania

prawa wstecz stanowi nadto oczywiste naruszenie art. 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej”.

We wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżąca wskazała, że

„rozbieżność orzecznictwa w sytuacjach występowania istotności praw wcześniej

nabytych przez uprawnionych powszechnie występowania w orzecznictwie

sądowym, czego wyrazem między innymi jest zaskarżony wyrok, pozwala na

stwierdzenie, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, którego

rozstrzygnięcie pozwoli na wyeliminowanie wątpliwości i rozbieżności w

orzecznictwie.” W szczególności, skoro w spornym okresie skarżąca bez wątpienia

wykonywała nauczycielskie zatrudni, „to miała pełne podstawy do przyjęcia, że w

ostateczności przy ubieganiu się o emeryturę taka będzie ocena tego okresu przez

ZUS”, co gwarantuje jej „klauzula demokratycznego państwa prawa z art. 2

Konstytucji RP, i wynikająca z niej zasad ochrony praw słusznie nabytych i zasada

nie działania prawa wstecz”.

W konsekwencji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i

przyznanie jej prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnym charakterze od 4

stycznia 2012 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Skarga kasacyjna okazała się oczywiście usprawiedliwiona. Wstępnie i dla

porządku Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że skarżąca „od ustania zatrudnienia”, tj.

od 30 grudnia 2011 r. pobiera emeryturę nauczycielską (NE). Natomiast z

wnioskiem o ustalenie jej także prawa do emerytury pracowniczej z tytułu

zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wystąpiła

w dniu 4 stycznia 2012 r. z zamiarem (w celu) potencjalnego skorzystania z

uprawnienia wyboru korzystniejszego świadczenia emerytalnego. Już racjonalnie

rzecz ujmując, wymieniona intencja skarżącej (skorzystania lub wyboru

korzystniejszej emerytury) wskazywała na potrzebę uzyskania od organu

rentowego informacji o wysokości spornej emerytury z tytułu zatrudnienia w

szczególnych warunkach i porównania jej z wysokością pobieranej emerytury

nauczycielskiej. Warto mieć na uwadze, że podstawa wymiaru, od której wyliczono

wysokość pobieranej przez skarżącą emerytury nauczycielskiej (EN), a także

spornej emerytury pracowniczej z tytułu szczególnego zatrudnienia (ENMS),

ustalane są na zasadach ogólnych, określonych w przepisach o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z dopuszczalnością i możliwością

korzystniejszego ustalenia podstawy wymiaru emerytury nauczycielskiej (por. art. 8

ust. 2 Karty Nauczyciela), co oznacza, że wysokość pobieranej przez skarżącą

emerytury nauczycielskiej powinna być wyższa niż wysokość spornej emerytury

pracowniczej z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Taka wiedza może skłonić skarżącą do refleksji nad potrzebą lub

celowością kontynuowania przedmiotowego procesu w istocie rzeczy o możliwość

wyboru jednego ze zbiegających się świadczeń emerytalnych, chociaż nie stanowi

to przeszkody do prawa skarżącej ustalenia także spornej emerytury pracowniczej,

zważywszy że - w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń, wypłaca

się jedno z nich - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego (art. 95 ust. 1

ustawy emerytalnej).

Przechodząc do meritum sprawy Sąd Najwyższy podkreśla, że postawę

prawną ustalania prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym dla

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach pracy lub w szczególnym

charakterze stanowi art. 184, który przewiduje ustalenie okresów zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz okresów

7

składkowych i nieskładkowych, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w

niższym wieku emerytalnym, do dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i

rentach, a zatem według stanu prawnego obowiązującego w tej dacie. W

konsekwencji Sąd Apelacyjny oczywiście bezpodstawnie i błędnie ocenił

niespełnienie przez skarżącą tych warunków (przesłanek) ustalenia spornej

emerytury według stanu prawnego obowiązującego w późniejszym dniu złożenia

wniosku o sporną emeryturę lub we wcześniejszej dacie: „do dnia zakończenia

zatrudnienia w Zarządzie Przyjaciół Dzieci, a więc do dnia 31 grudnia 1993 r. ”

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny oceni nauczycielski

charakter spornego zatrudnienia na dzień wejścia w życie ustawy o emeryturach i

rentach, tj. bez legislacyjnego usunięcia od 6 kwietnia 2000 r. z zakresu

nauczycielskiego zatrudnienia okresów pracy wykonywanej w ośrodkach

adopcyjno-opiekuńczych, a ponadto dokona prawidłowej weryfikacji wymaganego

stażu okresów składkowych i nieskładkowych, z uwzględnieniem okresów

zatrudnienia skarżącej „jeszcze przed rozpoczęciem studiów pedagogicznych w

wymiarze 12 miesięcy w firmie I. oraz w latach 1979-1980 w Wojewódzkiej Radzie

Związków Zawodowych”, które zostały udokumentowane świadectwami pracy

znajdującymi się w aktach ubezpieczeniowych, na których podstawie wyliczono

skarżącej kapitał początkowy.

Z utrwalonej judykatury Sądu Najwyższego (por. wyroki z dnia 23 kwietnia

2010 r., II UK 313/09, OSNP 2011 nr 19-20, poz. 260 lub z dnia 18 maja 2012 r.,

III UK 99/11, LEX nr 1227193), wynika, że osiągnięcie do 1 stycznia 1999 r. okresu

pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa w art. 184 ust. 1 pkt 1 ustawy

emerytalnej) wyłącza „ponowne” ustalenie tego okresu po osiągnięciu wieku

emerytalnego (według innego stanu prawnego). Oznacza to, że wymagane do

przyznania prawa do emerytury na podstawie art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia

1988 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440) okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze (ust. 1 pkt 1) oraz okresy składkowe i nieskładkowe

(ust. 1 pkt 2) ustala się według stanu prawnego, który obowiązywał do dnia wejścia

w życie tej ustawy, a nie według stanu prawnego obowiązującego w innej

(wcześniejszej) dacie ustania spornego okresu zatrudnienia lub w (późniejszej)

8

dacie złożenia wniosku o tę emeryturę. W konsekwencji Sąd Najwyższy wyrokował

jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.