III CZP 95/13

Sygn. akt III CZP 95/13

UCHWAŁA

Dnia 7 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku D. R.

przy uczestnictwie A. R., M. R.

i D. J.

o stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 lutego 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we W.

postanowieniem z dnia 27 maja 2013 r.,

„1. Czy do zapisu windykacyjnego uczynionego w testamencie

sporządzonym przed dniem 23.10.2011 r. stosuje się przepis art. LI

ustawy z 23 kwietnia 1964 - przepisy wprowadzające kodeks cywilny

w sytuacji gdy spadek otworzył się po powyższej dacie?

2. Czy uczestnika postępowania, który brał udział w sprawie

o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu dotyczą

ograniczenia, o których mowa w treści art. 679 § 1 k.p.c. w zw. z art.

679 § 4 k.p.c. w złożeniu wniosku o zmianę postanowienia

o stwierdzenie nabycia spadku w przypadku pominięcia przez Sąd

w tymże postępowaniu oceny ważności zawartego w testamencie

zapisu windykacyjnego?

w przypadku zaś pozytywnej odpowiedzi na pytanie drugie:

3. Czy taki uczestnik postępowania może złożyć

nieograniczony żadnymi warunkami wniosek o stwierdzenie nabycia

przedmiotu zapisu windykacyjnego w przypadku istnienia wcześniej

2

wydanego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w którym ta

kwestia nie została oceniona?”

podjął uchwałę:

1. Jeżeli sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku nie

orzekł o zapisie windykacyjnym, uczestnik postępowania może

wystąpić z odrębnym wnioskiem o stwierdzenie nabycia

przedmiotu zapisu windykacyjnego.

2. Skuteczność zapisu windykacyjnego podlega ocenie na

podstawie prawa obowiązującego w chwili otwarcia spadku.

3

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w O. oddalił

wniosek D. R. o stwierdzenie, że na podstawie zapisu windykacyjnego,

ustanowionego w testamencie Z. R. z dnia 13 września 2010 r., nabył

nieruchomości bliżej oznaczone we wniosku.

Sąd ustalił, że w dniu 13 września 2010 r. Z. R. sporządził testament

notarialny, w którym powołał do spadku trzech swoich synów A., D. i M. – po 1/3

części, a ponadto zapisał synowi D. nieruchomość położoną przy ul. L. 3a w O.,

składającą się z działek nr 18/7, 18/15, 18/18 i 18/6 o łącznym obszarze 0,3521 ha,

oraz nieruchomość składającą się z działek nr 4 i 5 o łącznym obszarze 1,1488 ha,

objętą księgą wieczystą nr […]. W dniu 17 grudnia 2011 r. Z. R. zmarł. W toczącej

się przed Sądem Rejonowym w O. sprawie z wniosku D. J. o stwierdzenie nabycia

spadku, D. R. złożył testament spadkodawcy z dnia 13 września 2010 r., jednak nie

zgłosił wniosku o stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego, bo

uważał, że Sąd orzeknie o tym z urzędu. Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2012 r.

Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po Z. R., na podstawie testamentu z dnia 13

września 2010 r., nabyli synowie A., D. i M. – po 1/3 części. D. R. nie złożył

wniosku o uzupełnienie postanowienia przez orzeczenie o nabyciu przedmiotu

zapisu windykacyjnego ani nie wniósł apelacji. Złożył natomiast wniosek o wpis

prawa własności w księdze wieczystej nr […], a po jego oddaleniu wystąpił z

wnioskiem, który zapoczątkował postępowanie w sprawie.

Sąd Rejonowy przyjął, że w świetle art. 10291

k.c. stwierdzenie nabycia

przedmiotu zapisu windykacyjnego może nastąpić w sprawie o stwierdzenie

nabycia spadku lub w akcie poświadczenia dziedziczenia. Jest ono zatem

elementem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i tym samym nie może

być przedmiotem samodzielnego postępowania. Poza tym w chwili sporządzenia

przez spadkodawcę testamentu nie było możliwe ustanowienie zapisu

windykacyjnego, ponieważ instytucja ta została wprowadzona ustawą z dnia

18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 85, poz. 458 – dalej: „ustawa nowelizująca”), która weszła w życie

4

z dniem 23 października 2011 r. Zapis ustanowiony w testamencie spadkodawcy

jest więc zapisem zwykłym, skutkującym jedynie powstaniem odpowiednich

roszczeń. Z tych względów wniosek w niniejszej sprawie podlega oddaleniu.

Odmiennej oceny nie uzasadniałoby też potraktowanie go jako wniosku, o którym

mowa w art. 679 k.p.c., gdyż wnioskodawca był uczestnikiem postępowania

o stwierdzenie nabycia spadku i w tym postępowaniu mógł powołać się na

ustanowienie zapisu windykacyjnego.

Wnioskodawca wniósł od postanowienia Sądu Rejonowego apelację,

w której zarzucił naruszenie art. 968 § 1, 981, 9811

, 9816

, 1025 i 10291

k.c., art. LI

ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.U.

Nr 16, poz. 94 ze zm. – dalej: „p.w.k.c.”) i art. 679 § 1 w związku z art. 679 § 4

k.p.c. przez błędne przyjęcie, że zapis ustanowiony w testamencie spadkodawcy

jest zapisem zwykłym, a nie windykacyjnym oraz że stwierdzenie nabycia

przedmiotu zapisu windykacyjnego jest elementem postępowania o stwierdzenie

nabycia spadku i w związku z tym może nastąpić tylko w tym postępowaniu.

W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie zgodnie

z żądaniem wniosku.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy we W. powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionych Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnieniach prawnych, przytoczonych na wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw rozstrzygnięcia sprawy, w której wyłoniły się przedstawione

zagadnienia prawne legło przede wszystkim przekonanie Sądu pierwszej instancji

o niedopuszczalności orzekania o stwierdzeniu nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego w odrębnym, samodzielnym postępowaniu, toczącym się poza

postępowaniem o stwierdzenie nabycia spadku. Rozważenia w pierwszej kolejności

wymagają więc wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczące rodzaju środka prawnego

przysługującego w sytuacji, w której sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku

nie wydał rozstrzygnięcia w przedmiocie stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego.

5

Podejmując ten problem trzeba uwzględnić, że do stwierdzenia nabycia

przedmiotu zapisu windykacyjnego – zgodnie z art. 10291

k.c. – stosuje się

odpowiednio przepisy tytułu VI księgi IV kodeksu cywilnego, co oznacza, że

stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego następuje

w postępowaniach przed sądem lub notariuszem, według reguł przewidzianych

w celu stwierdzenia nabycia spadku. W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd

powinien zatem z urzędu zbadać czy w testamencie sporządzonym w formie aktu

notarialnego spadkodawca ustanowił zapis windykacyjny, a w wypadku

pozytywnym wezwać zapisobierców niebędących uczestnikami do udziału

w sprawie, ocenić skuteczność zapisu i w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia

spadku orzec także o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego (art. 677 § 1 i 2

k.p.c.). Dopuszczalne jest też wydanie w tym przedmiocie postanowienia

częściowego, jeżeli sprawa w zakresie stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego dojrzała wcześniej do rozstrzygnięcia (art. 677 § 3 k.p.c.). Jeżeli

spadkodawca ustanowił zapisy windykacyjne na rzecz kilku osób, wymaganie

orzeczenia o nabyciu przedmiotu tych zapisów dotyczy – rzecz jasna – wszystkich

zapisobierców windykacyjnych. Stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego jest więc elementem postępowania o stwierdzenia nabycia spadku

i – w zasadzie – nie może być dochodzone w osobnej sprawie, bez równoczesnego

stwierdzenia nabycia spadku. Trzeba zatem przyjąć, że wniosek o stwierdzenie

nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego powinien być traktowany jako wniosek

o stwierdzenie nabycia spadku.

Nie ulega wątpliwości, że od postanowienia sądu pierwszej instancji

o stwierdzeniu nabycia spadku oraz o stwierdzeniu nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego przysługuje apelacja. W razie orzeczenia w jedynym

postanowieniu o nabyciu spadku oraz o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego

dopuszczalne jest przy tym zaskarżenie apelacją tylko jednego z tych orzeczeń.

W konsekwencji wymienione orzeczenia mogą uprawomocnić się w różnym czasie.

Wątpliwości co do właściwego środka prawnego wyłaniają się w sytuacji, w której

sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku – wbrew ciążącemu na nim

obowiązkowi – nie ocenił skuteczności ustanowionego w testamencie zapisu

windykacyjnego, nie podjął w tym przedmiocie żadnego rozstrzygnięcia i tym

6

samym nie spełnił swojego obowiązku jurysdykcyjnego, a postanowienie

o stwierdzeniu nabycia spadku się uprawomocniło.

Zgodnie z powołanym w przedstawionym zagadnieniu prawnym art. 679 § 1

k.p.c., dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest

spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być

przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia

nabycia spadku, z zastosowaniem przepisów niniejszego rozdziału. Jednakże ten,

kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko

wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy

żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu,

a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę

możność. Według art. 679 § 2 k.p.c., wniosek o wszczęcie takiego postępowania

może zgłosić każdy zainteresowany, a więc także osoba, która nie uczestniczyła

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Dla zainteresowanych, którzy nie

byli uczestnikami postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

o stwierdzeniu nabycia spadku, złożenie wniosku inicjującego postępowanie na

podstawie art. 679 k.p.c. nie jest przy tym ograniczone w czasie ani w zakresie

podstaw (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1982 r., III CZP

15/82, OSNCP 1982, nr 8-9, poz. 118 i z dnia 21 kwietnia 1994 r., III CZP 40/94,

OSNC 1994, nr 11, poz. 210 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego

2000 r., II CKN 740/98, nie publ.). W razie przeprowadzenia dowodu, że spadek

w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym

postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku, sąd spadku, zmieniając to

postanowienie, stwierdzi nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym

(art. 679 § 3 k.p.c.). Prawomocne postanowienie zmieniające – na podstawie art.

679 k.p.c. – postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest również

orzeczeniem stwierdzającym nabycie spadku, w związku z czym może ulec kolejnej

zmianie w trybie przewidzianym tym przepisem (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 marca 1968 r., II CR 102/68, OSNCP 1968, nr 10, poz. 176

oraz uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

10 lipca 2012 r., III CZP 81/11, OSNC 2013, nr 1, poz. 1).

7

Z przytoczonej regulacji wynika, że celem postępowania prowadzonego na

podstawie art. 679 k.p.c. jest wykazanie, że ten, kto uzyskał stwierdzenie nabycia

spadku, nie jest spadkobiercą albo jego udział w spadku jest inny niż stwierdzony.

W przepisie tym jest wprawdzie mowa o uchyleniu lub zmianie stwierdzenia

nabycia spadku, jednak w rzeczywistości chodzi o zmianę rozstrzygnięcia co do

istoty sprawy. Tryb przewidziany w art. 679 k.p.c. nie stanowi w związku z tym

podstawy uchylenia kolejnego prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku po tym samym spadkodawcy. Istnienie dwóch lub więcej

postanowień stwierdzających nabycie spadku po tym samym spadkodawcy

uzasadnia wznowienie postępowania na podstawie art. 403 § 2 w związku z art. 13

§ 2 lub art. 524 § 2 k.p.c. (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 10 lipca 2012 r., III CZP 81/11, OSNC 2013, nr 1, poz. 1). Postępowanie

przewidziane w art. 679 k.p.c. nie służy również naprawie błędów sądu

popełnionych w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku ani usunięciu

skutków nieznajomości prawa przez uczestników tego postępowania

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2004 r., III CK

82/03, nie publ. i z dnia 6 czerwca 2007 r., III CSK 19/07, nie publ.).

Przewidziane w art. 679 § 4 k.p.c. odpowiednie stosowanie art. 679 § 1, 2 i 3

k.p.c. do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego oznacza, że

dowód, iż osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego, nie jest zapisobiercą lub że jej udział we własności przedmiotu

zapisu jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu

o uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub częściowego

postanowienia o stwierdzeniu nabycia przedmiotu zapisu. Ten, kto był uczestnikiem

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, w którym sąd orzekł także o nabyciu

przedmiotu zapisu windykacyjnego, może tylko wówczas żądać uchylenia

orzeczenia, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym

postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym

uzyskał tę możność. Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić

każdy zainteresowany, a w razie przeprowadzenia dowodu, że przedmiot zapisu

w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w prawomocnym

postanowieniu, sąd spadku, uchylając to postanowienie, stwierdzi nabycie

8

przedmiotu zapisu zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Zmiana odnosiłaby

się przy tym tylko do tej części orzeczenia, w której orzeczono o nabyciu

przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Z rozważań tych wynika, że tryb przewidziany w art. 679 k.p.c. nie jest

właściwym środkiem, prowadzącym do usunięcia skutków uchybienia przez sąd

spadku obowiązkowi dokonania w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku

oceny skuteczności ustanowionego zapisu windykacyjnego. Skłania to do

poszukiwania innych możliwości rozwiązania problemu, w tym do rozważań nad

instytucją orzekania uzupełniającego.

Zgodnie z art. 351 § 1 k.p.c., strona może w ciągu dwóch tygodni od

ogłoszenia wyroku, a gdy doręczenie następuje z urzędu – od jego doręczenia,

zgłosić wniosek o uzupełnienie wyroku, jeżeli sąd nie orzekł o całości żądania,

o natychmiastowej wykonalności albo nie zamieścił w wyroku dodatkowego

orzeczenia, które według przepisów ustawy powinien był zamieścić z urzędu.

Przepis ten stosuje się odpowiednio do postanowień wydawanych w postępowaniu

nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.). Nasuwa się jednak wątpliwość, czy w sytuacji,

w której sąd nie dokonał oceny skuteczności ustanowionego zapisu

windykacyjnego, uczestnikowi postępowania spadkowego przysługuje od

wydanego postanowienia apelacja, czy wniosek o uzupełnienie.

Nie ulega wątpliwości, że w sytuacji, w której sąd w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku poddał ocenie skuteczność zapisu windykacyjnego

i uznał, że nie doszło do nabycia przedmiotu zapisu, od wydanego postanowienia

będzie przysługiwała apelacja. Można natomiast przyjąć, że jeżeli sąd nie

wypowiedział się w kwestii skuteczności zapisu windykacyjnego, uczestnikom

przysługuje wniosek o uzupełnienie postanowienia (art. 351 § 1 w związku z art. 13

§ 2 k.p.c.), w takim wypadku bowiem sąd nie podjął w tym przedmiocie żadnego

rozstrzygnięcia. Odpowiednie stosowanie art. 351 § 1 k.p.c. oznacza tu brak

orzeczenia o całości przedmiotu rozpoznania i nakazanego przedmiotu orzekania.

Można twierdzić, że orzeczenie o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego ma

charakter „orzeczenia dodatkowego” w rozumieniu art. 351 § 1 k.p.c., ponieważ

zachodzi związek między tym orzeczeniem a orzeczeniem zasadniczym, jakim jest

9

orzeczenie o stwierdzeniu nabycia spadku, a uzupełnienie tego postanowienia nie

zmienia już wydanego orzeczenia zasadniczego. Skorzystanie z możliwości

uzupełnienia postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku jest jednak uzależnione

od zachowania terminu przewidzianego w art. 351 § 1 k.p.c.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, zaaprobowanym przez doktrynę,

w razie niezgłoszenia wniosku o uzupełnienie wyroku w przepisanym terminie

strona może wytoczyć powództwo dotyczące nierozstrzygniętej części roszczenia

lub nierozstrzygniętych żądań (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada

1966 r., II PR 436/66, OSNCP 1967, nr 4, poz. 79 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 listopada 1971 r., I PR 75/71, OSNPG 1972, nr 7, poz. 46).

Strona może zatem – według swego wyboru – żądać uzupełnienia wyroku albo

wytoczyć nowe powództwo o tę część roszczenia lub te spośród roszczeń,

o których sąd nie orzekł (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1969 r.,

II CR 246/69, OSPiKA 1970, nr 5, poz. 98).

Odnosząc to do postępowania o stwierdzenie nabycia spadku można

przyjąć, że – w razie nierozstrzygnięcia w tym postępowaniu o skuteczności zapisu

windykacyjnego – po upływie terminu do złożenia wniosku o uzupełnienie

wydanego postanowienia, dopuszczalne jest wystąpienie z oddzielnym wnioskiem

o stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego. W takim wypadku nie

stoi temu na przeszkodzie wzgląd na wspomniany już brak możliwości dochodzenia

stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu w osobnej sprawie, bez dochodzenia

stwierdzenia nabycia spadku. Regulację tę trzeba bowiem postrzegać jako

niedopuszczenie do orzekania o nabyciu przedmiotu zapisu przed przesądzeniem

kwestii nabycia spadku. Obawa taka nie zachodzi natomiast w sytuacji, gdy

postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest prawomocne, a oddzielny

wniosek dotyczy jedynie stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Za dopuszczalnością wystąpienia w analizowanej sytuacji z oddzielnym wnioskiem

przemawiają względy utylitarne, które – w razie uchybienia sądu, polegającego na

niespełnieniu obowiązku jurysdykcyjnego – nabierają szczególnego znaczenia.

Argumentem na rzecz przyjętej koncepcji jest również regulacja zawarta w art. 677

§ 3 k.p.c., w świetle której orzeczenie o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego

nie musi być immanentnym elementem postanowienia o stwierdzeniu nabycia

10

spadku. Z przepisu tego wynika też dążenie ustawodawcy do uniezależnienia

zapisobiercy windykacyjnego od rozstrzygnięcia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Ze względu na ustanowione w art. 13 § 1 k.p.c. domniemanie drogi procesu,

nasuwa się pytanie, czy w analizowanej sytuacji samodzielne stwierdzenie nabycia

przedmiotu zapisu windykacyjnego nie powinno nastąpić w drodze powództwa.

Norma wyrażona w art. 10291

k.c., nakazująca stosować odpowiednio przepisy

o stwierdzeniu nabycia spadku do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego, przemawia jednak za przyjęciem, że sprawa ta powinna być

rozpoznana w postępowaniu nieprocesowym przed sądem, który orzekał

o stwierdzeniu nabycia spadku.

Rozwiązanie to nawiązuje do regulacji zawartej w art. 677 § 3 k.p.c.

w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 października 2008 r. Przepis ten

przewidywał wówczas możliwość uzupełnienia postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku w sytuacji, w której w postanowieniu tym nie orzeczono

o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego. Regulacja ta została uchylona przez art. 3

pkt 9 ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 181, poz. 1287). Było to podyktowane zmianą

przepisów prawa materialnego o dziedziczeniu z ustawy gospodarstw rolnych,

dlatego wyeliminowanie szczególnego trybu uzupełnienia postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku przewidzianego w art. 677 § 3 k.p.c. nie stanowi

argumentu przeciwko dopuszczalności złożenia odrębnego wniosku o stwierdzenie

nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Z przyjętym rozwiązaniem mogą łączyć się w praktyce pewne komplikacje,

gdyż zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem w sentencji postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku nie zamieszcza się rozstrzygnięć o treści

negatywnej (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1969 r., III CZP

132/68, OSNCP 1969, nr 7-8, poz. 131). Gdyby stosować tę praktykę również do

negatywnego rozstrzygnięcia o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego,

mogłyby powstać wątpliwości co do tego, czy sąd uznał ustanowiony zapis za

nieskuteczny, czy nie podjął w tym zakresie żadnego rozstrzygnięcia. Zachodzi

zatem potrzeba zmiany praktyki orzeczniczej w odniesieniu do negatywnego

11

rozstrzygnięcia o nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego. Nie będzie

wystarczające samo zamieszczanie w sentencji postanowienia spadkowego

orzeczenia oddalającego wniosek zapisobiercy, gdyż rozstrzygnięcie w kwestii

nabycia przedmiotu zapisu sąd powinien podjąć z urzędu. Z tej przyczyny,

w dążeniu do wyeliminowania wszelkich wątpliwości, należałoby w każdej sprawie

o stwierdzenie nabycia spadku, w której przedłożono testament notarialny,

zamieszczać w sentencji postanowienia także negatywne orzeczenie dotyczące

zapisu windykacyjnego, jeżeli – oczywiście – nie będzie podstaw do zamieszczenia

orzeczenia pozytywnego.

Dopuszczenie możliwości wystąpienia przez uczestnika postępowania

spadkowego z odrębnym wnioskiem o stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu

windykacyjnego, aktualizuje potrzebę rozważenia drugiego z przedstawionych

zagadnień prawnych, sprowadzającego się do rozstrzygnięcia kwestii, czy do

zapisu windykacyjnego uczynionego przed dniem wejścia w życie ustawy

nowelizującej – w sytuacji, gdy spadek otworzył się po tym dniu – ma zastosowanie

art. LI p.w.k.c. Rozważeniu może podlegać – oczywiście – tylko przedstawiona

wątpliwość prawna, w oderwaniu od oceny rozrządzenia testamentowego

spadkodawcy, ocena ta bowiem należy do sądu meriti.

Podejmując ten problem trzeba zauważyć, że ustawodawca, wprowadzając

instytucję zapisu windykacyjnego, nie zamieścił w ustawie nowelizującej przepisów

intertemporalnych odnoszących się do tej instytucji. Konieczne staje się więc

poszukiwanie rozstrzygnięcia na podstawie przepisów wprowadzających kodeks

cywilny, spośród których mogą znaleźć zastosowanie art. LI albo art. LII. Zgodnie

z art. LI p.w.k.c., do spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili

śmierci spadkodawcy, o ile przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Z kolei LII

p.w.k.c. stanowi, że do testamentów, do odwołania testamentów, jak również do

umów o zrzeczenie się dziedziczenia stosuje się, jeżeli chodzi o zdolność osób,

o formę i o wady oświadczenia woli, prawo obowiązujące w chwili złożenia tych

oświadczeń (§ 1); do umów zbycia spadku stosuje się prawo obowiązujące w chwili

ich zawarcia (§ 2).

12

Art. LI p.w.k.c. wyraża ogólną regułę, że w braku odmiennego unormowania

w następnych artykułach, do spraw spadkowych, czyli do wszystkich spraw

dotyczących materialnoprawnych skutków śmierci spadkodawcy w zakresie

majątku spadkowego stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci

spadkodawcy. Drugi z przytoczonych przepisów jest natomiast wyjątkiem od

ogólnej reguły art. LI, wymienia bowiem kwestie, do których ma zastosowanie

prawo obowiązujące w chwili złożenia wymienionych w nim oświadczeń. Oznacza

to, że wszelkie inne, niewymienione w nim kwestie związane z testamentem, jego

odwołaniem, w szczególności z treścią testamentu oraz ze skutkami prawnymi

wynikającymi z jego treści należy rozstrzygać na podstawie przepisów

obowiązujących w chwili śmierci spadkodawcy.

Analiza przytoczonych przepisów prowadzi do wniosku, że – zgodnie

z regułą ogólną wyrażoną w art. LI p.w.k.c. – skuteczność zapisu windykacyjnego

podlega ocenie na podstawie prawa obowiązującego w chwili śmierci

spadkodawcy, czyli w chwili otwarcia spadku. Dodatkowym argumentem na rzecz

tego stanowiska jest art. LXIV p.w.k.c., zgodnie z którym w razie wątpliwości, czy

ma być stosowane prawo nowe, czy dotychczasowe, stosuje się prawo nowe.

Również w nauce prawa dominuje pogląd, że do oceny treści testamentu, w tym

oceny skuteczności zawartych w nim rozrządzeń testamentowych, należy stosować

prawo obowiązujące w chwili otwarcia spadku oraz że wniosek taki należy wywieść

z regulacji zawartej w art. LI p.w.k.c.

Przyjęciu tego stanowiska nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że

testament został sporządzony przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, kiedy

nie obowiązywała jeszcze instytucja zapisu windykacyjnego. Wykładnia testamentu,

konieczna dla dokonania oceny skuteczności ustanowienia zapisu windykacyjnego,

powinna bowiem zmierzać przede wszystkim do realizacji celu, jaki pragnął

osiągnąć testator. Dla testatora nie mają natomiast decydującego znaczenia

obowiązujące instytucje prawne, lecz cel, jaki zamierza osiągnąć. Jeżeli więc dzięki

zmianie prawa obowiązującego w chwili sporządzenia testamentu i wprowadzeniu

nowych instytucji prawnych, zastosowanie prawa z chwili otwarcia spadku pozwoli

utrzymać w mocy dokonane wcześniej rozrządzenia testamentowe, przyjęte

13

rozwiązanie będzie w pełni zgodne z zasadą favor testamenti. Oznacza to, że za

przyjętym rozwiązaniem przemawiają także dyrektywy funkcjonalne.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienia prawne, jak w uchwale.