V CSK 156/13

Sygn. akt V CSK 156/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa H. P. i H. F.

przeciwko O. (Spółce z o.o. prawa fińskiego) w L. (Finlandia)

o wyłączenie wspólnika,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda H. P.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

wraz z rozstrzygnięciem o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

W pozwie przeciwko O. (spółce z o.o. prawa fińskiego) w L. (Finlandia)

powodowie H. P. i H. F. wnieśli o wyłączenie pozwanej z P. - Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w K. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Na rozprawie

dnia 1 sierpnia 2012 r. powód H. F. złożył pismo procesowe, w którym cofnął

powództwo, uzasadniając jego bezzasadność i sprzeczność z interesem P. sp. z

o.o. oraz z interesem pozwanej. Pełnomocnik pozwanej wyraził zgodę na cofnięcie

powództwa przez wspólnika.

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2012 r. oddalił powództwo,

uzasadniając to treścią art. 266 k.s.h. Podzielając tę ocenę Sąd Apelacyjny wskazał

na współuczestnictwo konieczne jednolite po stronie powodowej (art. 72 § 2 k.p.c.),

co oznacza na gruncie art. 266 k.s.h. konieczność występowania w sprawie

wszystkich wspólników. Przyznając skuteczność cofnięcia pozwu przez H. F. bez

uzyskania zgody drugiego wspólnika, a za zgodą pozwanego, należało, zdaniem

Sądu drugiej instancji umorzyć postępowanie wobec H. F. Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 21 listopada 2012 r. zmienił więc w tym zakresie wyrok Sądu

pierwszej instancji, oddalając dalej idącą apelację powoda H. P.

W skardze kasacyjnej powód H. P. zarzucił zaskarżonemu wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 73 § 2 w związku z art.

72 § 2 k.p.c.; art. 195 § 1 w związku z art. 73 § 2 k.p.c. oraz art. 47913

§ 1 w

związku z art. 328 § 2 k.p.c. Zarzut naruszenia prawa materialnego dotyczy art. 266

k.s.h. W odpowiedzi na skargę pozwana Spółka wniosła o jej oddalenie i

zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na gruncie rozpoznawanej sprawy są do rozważenia dwa zagadnienia

prawne. Pierwsze dotyczy możliwości rozpatrywania żądania wyłączenia wspólnika

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z tej spółki (art. 266 k.s.h.) w sytuacji,

gdy dwaj pozostali wspólnicy wnieśli o to wyłączenie, a następnie jeden z nich

cofnął pozew bez zrzeczenia się roszczenia, za zgodą pozwanego, przy czym

powództwo jest nadal popierane tylko przez drugiego wspólnika - powoda

3

w sprawie. Drugie zagadnienie łączy się procesowo z pierwszym w ten sposób,

że należy rozstrzygnąć, czy w wypadku współuczestnictwa materialnego

koniecznego jednolitego (art. 73 § 2 w związku z art. 72 § 2 i art. 195 § 1 k.p.c.)

może jeden ze współuczestników bez zgody wszystkich pozostałych skutecznie

cofnąć pozew z umorzeniem postępowania w zakresie go dotyczącym i czy wtedy

postępowanie może dalej się toczyć z udziałem tylko pozostałych

współuczestników, z których jeden jest powodem, a drugi pozwanym, czy też

powinno uznać się cofnięcie pozwu za bezskuteczne i proces będzie się toczyć

także z udziałem tego uczestnika, który cofnął pozew.

Odnosząc się do pierwszej kwestii rozważyć należy treść art. 266 § 1 k.s.h.,

według którego z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika sąd może

orzec jego wyłączenie ze spółki na żądanie wszystkich pozostałych wspólników,

jeżeli udziały wspólników żądających wyłączenia stanowią więcej niż połowę

kapitału zakładowego.

W niniejszej sprawie powództwo zostało wytoczone przeciwko jednemu

wspólnikowi przez dwóch pozostałych, mających większość udziałów w kapitale

zakładowym P. sp. z o.o. W chwili wnoszenia pozwu zostały więc spełnione

przesłanki podmiotowe skutecznego zgłoszenia żądania o sądowe wyłączenie

pozostałego wspólnika ze Spółki. Żądanie to, z materialno-prawnego punktu

widzenia stanowi uprawnienie wspólnika, charakterystyczne dla tej spółki

kapitałowej (art. 4 § 1 pkt 2 k.s.h.), jako wyraz tkwiących w niej silnych cech

osobowych. Wyrażają się one m. in. tym, że wspólnicy mogą kształtować

podmiotowy skład spółki zarówno w fazie jej powstawania, jak i w razie spełnienia

przesłanek ustawowych w okresie jej funkcjonowania. Wynika to z potrzeby

zgodnego współdziałania wspólników spółki z o.o. ze sobą, co jest ogólną ich

powinnością płynącą z istoty spółki handlowej (art. 3 k.s.h.), ale w spółce z o.o.

wynika z reguły dodatkowo z postanowień umowy spółki przewidującej

dla rozmaitych czynności jednomyślne głosowanie, np. w kwestiach zbycia

udziałów na rzecz nowego wspólnika, umorzenia udziałów, uchwalenia dopłat,

zmiany umowy itd. Brak zgody wśród wspólników łatwo prowadzi do sparaliżowania

jej działalności, zwłaszcza w razie wymaganej a niemożliwej do osiągnięcia albo

większości głosów, albo jednomyślności. Jednakże dopuszczone przez ustawę

4

wyłączenie wspólnika jest uzależnione od dowiedzenia ważnych powodów tego

wyłączenia i orzekane przez sąd po przeprowadzeniu postępowania.

W doktrynie prezentowane jest stanowisko, że wyłączenie wspólnika zostało

pomyślane w celu ochrony interesów spółki, która dzięki realizacji tego roszczenia

na żądanie innych wspólników może się utrzymać, a jeśli jest to spółka prowadząca

działalność gospodarczą, to chroni przedmiot tej działalności, zawarte umowy,

zatrudnienie pracowników itp. Jednakże wymaganie spełnienia surowych

przesłanek wyłączenia wspólnika drogą orzeczenia sądowego oraz

zagwarantowanie mu zapłaty rzeczywistej wartości udziałów pod rygorem

bezskuteczności wyłączenia (art. 266 § 3, art. 267 § 1 k.s.h.), skłaniają do poglądu,

który podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, że wyłączenie to realizuje

łączny cel wyłączenia wspólnika, którym jest respektowanie jego interesów oraz

interesów spółki i pozostałych wspólników.

Łączne wskazanie celu instytucji prawnej uregulowanej w art. 266-269 k.s.h.

prowadzi do przekonania, że wniesienie powództwa z zachowaniem przesłanek

określonych art. 266 k.s.h., dotyczących legitymacji czynnej nie powinno móc być

zniweczone formalnie przez cofnięcie pozwu przez któregoś z wnoszących go

wspólników. Jeśli wspólnik zdecydował się na zgłoszenie powództwa wraz z innym

wspólnikiem (wspólnikami), to należy przyjąć, że działał racjonalnie i dostrzegał

zasadność swojego działania. Nie oznacza to niemożliwości zmiany stanowiska,

ale okoliczności cofnięcia pozwu dotyczącego wszystkich powodów tylko przez

jednego z nich, bez aprobaty tego kroku przez pozostałych, zawsze pozostaną

dwuznaczne i nie budują poprawnej atmosfery do dalszego współdziałania między

wspólnikami na rzecz spółki (art. 3 k.s.h.). Sprawa więc wszczęta wniesionym

pozwem powinna więc zostać rozpoznana merytorycznie. Cofnięcie zatem pozwu

tylko przez jednego z powodów wbrew stanowisku pozostałych (pozostałego),

z samej istoty powództwa określonego w art. 266 k.s.h. nie powinno skutkować

jego bezprzedmiotowością, gdyż ważnych powodów do wyłączenia wspólnika

ze spółki, jeśli takie występują, samo cofnięcie pozwu nie likwiduje. Konflikt między

wspólnikami, z których w spółce pozostaną wszyscy, w tym wspólnicy pozostający

w sporze, nie powinien prowadzić w rezultacie do wycofania się ze spółki (zbycie

udziałów, umorzenie) tego ze wspólników, który wniósł wraz z innymi (z innym)

5

powództwo o wyłączenie wspólnika, ale pozwu nie cofnął uważając, że są

spełnione przesłanki wyłączenia, które winno się zbadać.

Przenosząc powyższe wnioski na rozpoznawaną sprawę należy stwierdzić,

że w ustalonych okolicznościach cofnięcie pozwu przez H. F. nie powinno

spowodować niemożliwości rozpoznania istoty sprawy co do dalszego uczestnictwa

pozwanego jako wspólnika w Spółce P. sp. z o.o., jeżeli wspólnik H. P. nadal

popiera powództwo wniesione wspólnie przez niego i przez H. F. Innymi słowy,

tylko w razie wyrażenia woli przez obu wspólników o cofnięciu pozwu, to cofnięcie

może być skuteczne i prowadzić do umorzenia sprawy.

Z pomocą takiemu stanowisku przychodzą przepisy postępowania cywilnego

odnoszące się do współuczestnictwa w sporze. W niniejszej sprawie nie jest

kwestionowane przez strony, że ma się do czynienia ze współuczestnictwem

materialnym jednolitym koniecznym. Oznacza to niezbędność rozpatrzenia sytuacji

procesowej uczestników, a więc w rozpoznawanej sprawie wspólników Spółki P. sp.

z o.o., łącznie przez pryzmat art. 73 § 1 i 2 i oraz art. 72 § 2 k.p.c. Pierwszy z tych

przepisów stanowi w § 1, że każdy współuczestnik działa w imieniu własnym. Z

kolei, według art. 73 § 2 zdanie pierwsze k.p.c., w wypadku jednak, gdy z istoty

spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy wynika, że wyrok ma dotyczyć

niepodzielnie wszystkich współuczestników (współuczestnictwo jednolite),

czynności procesowe współuczestników działających są skuteczne wobec

nie działających. To prowadzi ustawodawcę do wyrażenia wymagania zgody

wszystkich współuczestników, ale z ograniczeniem expressis verbis w art. 73 § 2

zdanie drugie k.p.c. tylko do takich czynności, jak zawarcie ugody, zrzeczenie się

roszczenia i uznanie powództwa. W niniejszej sprawie cofnięciu pozwu przez H. F.

nie towarzyszyło zrzeczenie się roszczenia.

Nie powinno to jednak wpłynąć na końcowe wnioski, jeśli rozpatrzy się

w kolejności zastosowanie w sprawie art. 72 § 2 w związku z § 1 k.p.c. Według

art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c. kilka osób może w jednej sprawie występować w roli

powodów lub pozwanych, jeżeli przedmiotem sporu są prawa lub obowiązki

im wspólne lub oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej

(współuczestnictwo materialne). Z kolei, art. 72 § 2 k.p.c. stanowi, że jeżeli

6

przeciwko kilku osobom sprawa może toczyć się tylko łącznie (współuczestnictwo

konieczne), to § 1 tego artykułu stosuje się także do osób, których udział w sprawie

uzasadniałby rozpoznanie sprawy w postępowaniu odrębnym. Gdyby więc oddzielić

analizę art. 72 i 73 k.p.c., to doszłoby się do nieprzystającego do rozpoznawanej

sprawy stanowiska, mającego źródło tylko we współuczestnictwie jednolitym,

że zgoda wszystkich pozostałych współuczestników jest wymagana jedynie w tych

trzech przypadkach, o których mowa w art. art. 73 § 2 zdanie drugie k.p.c.

Skoro zatem cofnięcie pozwu przez H. F. nastąpiło bez zrzeczenia się roszczenia,

to zgoda wspólnika H. P. nie byłaby konieczna. Jednakże, jeśli współuczestnictwo

jest jednolite i zarazem konieczne, jak w rozpoznawanej sprawie musi się

uwzględnić obok art. 73, także art. 72 k.p.c., w szczególności § 2 w obu tych

przepisach.

Z przytoczonego już uprzednio art. 72 § 2 k.p.c. w związku z jego § 1 wynika,

że do skuteczności cofnięcia pozwu przez jednego współuczestnika, także w razie

nie zrzeczenia się przez niego roszczenia, konieczne jest uzyskanie

zgody wszystkich pozostałych współuczestników. Stanowisko takie dominuje

w doktrynie i w orzecznictwie na tle różnego rodzaju spraw, w których występuje

współuczestnictwo jednolite, a zarazem konieczne. Trafne są ogólniejsze

wypowiedzi przedstawicieli doktryny procesu cywilnego co do tego, że wniesienie

pozwu jako czynność procesowa jest w skutkach także czynnością

materialnoprawną i nie może jej niweczyć czynność jednego ze współuczestników

wobec pozostałych. Dodać można, że z reguły czynność taka narusza interesy

pozostałych współuczestników lub części z nich. Z tego wywodzi się potrzebę

zgody wszystkich współuczestników, a w niektórych wypowiedziach doktryny

oczekuje się tej zgody także wtedy, gdy czynności dyspozytywne jednego

ze współuczestników dotyczą współuczestnictwa jednolitego zwykłego.

Tym bardziej więc musi się tego wymagać przy współuczestnictwie jednolitym

koniecznym i odnosząc to do sytuacji wspólników w spółce z o.o. przekonuje

pogląd o ograniczonej samodzielności zachowania poszczególnych wspólników

w procesie. Jest to zatem uzasadnione i poparte powołanymi przepisami

odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 73 § 1 k.p.c., dającej samodzielność

współuczestników dysponowania procesem. Toteż trafne jest wymaganie zgody

7

wszystkich wspólników na czynności dyspozytywne podejmowane przez jednego

z nich, mające charakter materialno-prawny, jak w szczególności cofnięcie

przez niego pozwu. Przekonuje twierdzenie, że cofnięcie pozwu w razie

współuczestnictwa koniecznego, charakteryzujące się wspólnym postępowaniem

wynikającym z praw wspólnych uczestników (art. 72 § 1 k.p.c.), jak w przypadku

wspólników w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Tak więc, zgłoszenie

przez wspólników spółki z o.o. żądania wyłączenia wspólnika ze spółki

na podstawie art. 266 k.s.h. stanowi o powstaniu na płaszczyźnie prawa

procesowego współuczestnictwa w sporze, mającego charakter współuczestnictwa

materialnego jednolitego koniecznego, z którego wynika, że cofnięcie pozwu przez

jednego ze wspólników wymaga dla swej skuteczności zgody pozostałych

wspólników tej spółki (art. 72 § 1 pkt 1 i § 2, art. 73 § 2 k.p.c.).

Współuczestnictwo jednolite, a tym bardziej współuczestnictwo

jednocześnie konieczne nie pozwala na wydanie różnych rozstrzygnięć w stosunku

do poszczególnych współuczestników, tak od strony merytorycznej, jak formalnej.

W rozpoznawanej sprawie wobec H. F. wydane zostało postanowienie umarzające,

a wobec H. P. – wyrok oddalający, przy czym wyrok ten został wydany bez

rozpoznania istoty wniesionego powództwa, a tylko ze względu na dalsze

popieranie roszczenia przez jednego ze wspólników - współuczestników procesu i

to w dodatku przez wspólnika mniejszościowego. Trafne jest podniesienie zarzutu

wobec zaskarżonego wyroku, że doszło w nim do utożsamienia współuczestnictwa

formalnego z materialnym, bez uznania konsekwencji prawnych współuczestnictwa

materialnego, jakim jest rozpoznawane w sprawie współuczestnictwo jednolite

konieczne wspólników spółki z o.o.

Z tych wszystkich względów należało na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzec

jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 108 § 2

w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

jw