I UK 329/13

Sygn. akt I UK 329/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSA Agata Pyjas-Luty

w sprawie z odwołania A. O.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 lutego 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 6

lutego 2013 r. oddalił apelację ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 20 marca 2012 r., którym

2

oddalono odwołanie A. O. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19

czerwca 2009 r. odmawiającej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w

związku z wypadkiem przy pracy.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia poczynione w sprawie przez Sąd

pierwszej instancji, zgodnie z którymi odwołujący się pobiera rentę z tytułu

częściowej niezdolności do pracy z ogólnego stanu zdrowia. W dniu 15 kwietnia

2009 r. ubezpieczony złożył wniosek o przyznanie mu prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy, którego odmówiono mu

zaskarżoną decyzją. Do chwili przyznania świadczeń rentowych z ogólnego stanu

zdrowia odwołujący się pracował jako murarz w „H.” SA w pełnym wymiarze czasu

pracy. W dniu 3 sierpnia 2004 r. w trakcie świadczenia pracy został uderzony łyżką

koparki w prawy bok, w związku z czym przebywał na zwolnieniu lekarskim od 4 do

10 sierpnia 2004 r. W trakcie leczenia okazało się, że doszło do złamania główki

kości promieniowej lewej oraz złamania żeber VIII i IX po stronie lewej, w związku z

czym stwierdzono 5% uszczerbku na zdrowiu, za który przyznano ubezpieczonemu

jednorazowe odszkodowanie. Prawomocnym wyrokiem wydanym w sprawie V

U …/09 Sąd Rejonowy zmienił decyzję organu rentowego, zasądzając na rzecz

odwołującego się kwotę 6.450 zł tytułem jednorazowego odszkodowania w związku

z pogorszeniem się jego stanu zdrowia na skutek wypadku przy pracy o dalsze 10%

uszczerbku na zdrowiu w wyniku upośledzenia funkcji prawej kończyny górnej

spowodowanego urazem prawego barku z uszkodzeniem pierścienia rotatorów. Na

podstawie opinii biegłych lekarzy sporządzonych w niniejszej sprawie ustalono

natomiast, że dolegliwości ze strony barku prawego są aktualnie przyczyną

częściowej niezdolności ubezpieczonego do pracy, ale pozostają bez związku z

wypadkiem przy pracy.

Sąd drugiej instancji za trafne uznał również stanowisko Sądu Okręgowego

co do braku związania przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego w sprawie V U …/09, wskazując że związanie sądu

prawomocnym orzeczeniem wydanym w innej sprawie w myśl art. 365 § 1 k.p.c.

występuje przy tożsamości przedmiotowej i podmiotowej obu spraw. Tymczasem w

niniejszej sprawie oraz w sprawie, która toczyła się przed Sądem Rejonowym, nie

zachodzi tożsamość przedmiotowa. Sąd Apelacyjny powołał się także na pogląd

3

wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 maja 2008 r., I UK 361/07,

zgodnie z którym rozstrzygnięcia zapadłe w sprawach o jednorazowe

odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy

pracy i o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z tym wypadkiem nie

pozostają ze sobą w związku prowadzącym do uznania powagi rzeczy osądzonej,

albowiem inne są przesłanki nabycia prawa do każdego z tych świadczeń.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zarzucił

naruszenie art. 365 § 1 k.p.c., przez bezpodstawną odmowę uznania

prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 6 października 2011 r., V

U …/09, za prejudykat w niniejszej sprawie w zakresie związku przyczynowego

pomiędzy urazem prawego barku odwołującego się a wypadkiem przy pracy,

któremu uległ on 3 sierpnia 2004 r.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i jego zmianę

przez uwzględnienie odwołania, a także o zasądzenie na rzecz odwołującego się

kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że w stanie faktycznym

sprawy bezsporne jest, że ubezpieczony jest aktualnie niezdolny do pracy, czego

przyczyną są dolegliwości ze strony jego prawego barku. Sąd Rejonowy

prawomocnym wyrokiem z dnia 6 października 2011 r. w sprawie V U …/09

przyznał odwołującemu się jednorazowe odszkodowanie z tytułu zwiększenia

uszczerbku na zdrowiu spowodowanego wypadkiem przy pracy o dalsze 10% z

uwagi na dolegliwości ze strony prawego stawu barkowego, tym samym

przesądzając kwestię istnienia związku przyczynowego pomiędzy wypadkiem przy

pracy a urazem tego barku. Orzeczenie Sądu Rejonowego jest w tym zakresie

wiążące, a odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego narusza art. 365 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

W myśl art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i

sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

4

administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne

osoby. Z prawomocnością orzeczenia sądowego (zarówno w ujęciu materialnym,

jak i formalnym) związana jest powaga rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), przy

czym jest to konstrukcja prawna odmienna - choć ściśle powiązana - z regulacją

art. 365 § 1 k.p.c. Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do

tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a

ponadto tylko między tymi samymi stronami.

Moc wiążąca orzeczenia (art. 365 § 1 k.p.c.) może być rozważana tylko

wtedy, gdy rozpoznawana jest inna sprawa niż ta, w której wydano poprzednie

orzeczenie oraz gdy kwestia rozstrzygnięta innym wyrokiem stanowi zagadnienie

wstępne. Moc wiążąca prawomocnego orzeczenia sądu charakteryzuje się dwoma

aspektami. Pierwszy z nich odnosi się tylko do faktu istnienia prawomocnego

orzeczenia. Zdaniem Sądu Najwyższego ten aspekt występuje, gdy w poprzednim

postępowaniu, w którym zapadło prawomocne orzeczenie nie brała udziału choćby

jedna ze stron nowego postępowania, a nie jest ona objęta prawomocnością

rozszerzoną. Nie można bowiem takiej strony obciążać dalszymi skutkami

wynikającymi z prawomocnego orzeczenia. Drugi aspekt mocy wiążącej

prawomocnego orzeczenia jest określony jako walor prawny rozstrzygnięcia

(osądzenia) zawartego w treści orzeczenia. Jest on ściśle związany z powagą

rzeczy osądzonej (art. 366 § 1 k.p.c.) i występuje w nowej sprawie pomiędzy tymi

samymi stronami, choć przedmiot obu spraw jest inny. W nowej sprawie nie może

być wówczas zastosowany negatywny (procesowy) skutek powagi rzeczy

osądzonej polegający na niedopuszczalności ponownego rozstrzygania tej samej

sprawy. Występuje natomiast skutek pozytywny (materialny) rzeczy osądzonej

przejawiający się w tym, że rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu

(rzecz osądzona) stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające

między tymi samymi stronami nowy spór muszą przyjmować, że dana kwestia

prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w prawomocnym, wcześniejszym wyroku,

a więc w ostatecznym rezultacie procesu uwzględniającym stan rzeczy na datę

zamknięcia rozprawy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK

12/09, LEX nr 515722). Taka jest treść prawomocnego orzeczenia, o którym

stanowi art. 365 § 1 k.p.c., a więc treść wyrażonej w nim indywidualnej i konkretnej

5

normy prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2009 r., II PK

302/08, LEX nr 513001). W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się ta sama

kwestia, nie może być ona już więc ponownie badana. Związanie orzeczeniem

oznacza zatem zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych z uprzednio osądzoną

kwestią, a nawet niedopuszczalność prowadzenia w tym zakresie postępowania

dowodowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK

452/06, OSNC-ZD 2008 nr 1, poz. 20 oraz uzasadnienie uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009

nr 2, poz. 20; Glosa 2009 nr 3, s. 24, z glosą M. Sieradzkiej).

Chociaż powagą rzeczy osądzonej objęta jest w zasadzie jedynie sentencja

wyroku, a nie jego uzasadnienie, to jednocześnie w orzecznictwie trafnie zwraca się

uwagę, że powaga rzeczy osądzonej rozciąga się również na motywy wyroku w

takich granicach, w jakich stanowią one konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia,

niezbędne dla wyjaśnienia jego zakresu (tak np. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

15 marca 2002 r., II CKN 1415/00, LEX nr 53284 oraz z dnia 29 marca 2006 r.,

II PK 163/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 71). W szczególności, powagą rzeczy

osądzonej mogą być objęte ustalenia faktyczne w takim zakresie, w jakim

indywidualizują one sentencję jako rozstrzygnięcie o przedmiocie sporu i w jakim

określają one istotę danego stosunku prawnego. Chodzi jednak tylko o elementy

uzasadnienia dotyczące rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, w których sąd

wypowiada się w sposób stanowczy, autorytarny o żądaniu (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 21 maja 2004 r., V CK 528/03, LEX nr 188496 oraz z dnia 21

września 2005 r., V CK 139/05, LEX nr 186929). Tak zwanej prekluzji ulega więc

tylko ten materiał procesowy, który dotyczy podstawy faktycznej w zakresie

hipotezy normy materialnoprawnej zastosowanej przez sąd, natomiast twierdzenia i

dowody dotyczące innej podstawy prawnej są dla konkretnej sprawy obojętne

(uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 97/02,

OSNC 2003 nr 12, poz. 160).

Taka wykładnia przeważa w orzecznictwie i Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym niniejszą sprawę uznaje jej trafność. Nie podziela natomiast

poglądów odmiennych, które w szczególności zostały przedstawione w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 284/07, LEX nr 380931 i

6

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2009 r., IV CSK 511/08, LEX nr

511989.

Mając to na uwadze należy stwierdzić, że pomiędzy stronami niniejszego

procesu (który dotyczy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z

wypadkiem przy pracy) został już rozstrzygnięty spór, w którym wydano

prawomocny wyrok. Przedmiotem wcześniejszego postępowania między tymi

samymi stronami była ocena, czy odwołującemu się przysługuje jednorazowe

odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu spowodowanego dysfunkcją

prawego stawu barkowego. Sprawa ta została ostatecznie rozstrzygnięta przez Sąd

Rejonowy prawomocnym wyrokiem z dnia 6 października 2011 r., V U …/09,

którym zasądzono na rzecz ubezpieczonego jednorazowe odszkodowanie za 10%

uszczerbku na zdrowiu, będącego wynikiem upośledzenia funkcji prawej kończyny

górnej spowodowanego urazem prawego barku z uszkodzeniem pierścienia

rotatorów, do którego doszło na skutek wypadku przy pracy, albowiem takie

świadczenie przysługuje tylko ubezpieczonemu, który wskutek wypadku przy pracy

lub choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu

(art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych; jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r.

Nr 167, poz. 1322 ze zm.).

Prawomocność zapadłego w tej sprawie orzeczenia ma ten skutek w

obecnym postępowaniu, że obowiązkiem Sądów jest respektowanie tych

okoliczności faktycznych ustalonych w sposób stanowczy we wcześniejszej sprawie,

które określały istotę sporu i uzasadniały uwzględnienie zgłoszonego w niej

roszczenia. Inaczej rzecz ujmując, w rozpoznawanej sprawie należało ocenić, jakie

były istotne ustalenia i oceny prawne, które spowodowały uwzględnienie odwołania

ubezpieczonego w poprzedniej sprawie między stronami, przyjąć związanie nimi w

rozpoznawanej sprawie i dokonać ich kwalifikacji z punktu widzenia prawa

odwołującego się do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem

przy pracy. Trafne jest zatem stanowisko skarżącego, że w toku niniejszego

postępowania nie podlegała już badaniu kwestia dotycząca istnienia związku

przyczynowego pomiędzy wypadkiem przy pracy a stanem chorobowym prawego

7

barku wnioskodawcy, albowiem została ona rozstrzygnięta prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego w sprawie V U …/09.

Do żadnych innych wniosków nie mógł doprowadzić pogląd wyrażony przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 maja 2008 r. w sprawie I UK 361/07 (LEX nr

491451), albowiem dotyczył on wyłącznie braku związku pomiędzy sprawami o

jednorazowe odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu związanego z

wypadkiem przy pracy i o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z tym

wypadkiem w tym znaczeniu, że przyznanie prawa do jednorazowego

odszkodowania nie oznacza istnienia niezdolności do pracy, która jest warunkiem

przyznania prawa do renty. Stanowisko to jest oczywiście trafne, ale nie znajduje

zastosowania w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy. Kwestią sporną

było bowiem w niej nie samo istnienie niezdolności do pracy, ale związek

stwierdzonej u ubezpieczonego częściowej niezdolności do pracy, spowodowanej

upośledzeniem czynności prawego barku, z wypadkiem przy pracy. Inaczej rzecz

ujmując, chodziło więc o stwierdzenie, czy stan chorobowy prawego barku jest

skutkiem wypadku przy pracy, a to właśnie zostało przesądzone wcześniejszym

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w sprawie V U …/09.

W tej sytuacji rację ma skarżący, że w sprawie doszło do naruszenia art. 365

§ 1 k.p.c., co mogło mieć istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Jeżeli bowiem nie

zostanie stwierdzone, że o częściowej niezdolności ubezpieczonego do pracy

decydują jakieś inne schorzenia niż upośledzenie funkcji prawej kończyny górnej

spowodowane stanem chorobowym prawego barku z uszkodzeniem pierścienia

rotatorów, to niedopuszczalne w świetle art. 365 § 1 k.p.c. jest wykluczenie związku

tej niezdolności z wypadkiem przy pracy, co ma bezpośrednie znaczenie dla prawa

do dochodzonego w niniejszej sprawie świadczenia. Wypadkowa renta z tytułu

niezdolności do pracy przysługuje bowiem temu ubezpieczonemu, który stał się

niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy (art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia

30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy

i chorób zawodowych).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i

art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.).

8