II CSK 243/13

Sygn. akt II CSK 243/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. G.

przeciwko A. G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 lutego 2014 r.

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 21 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 23 maja 2012 r. Sąd Okręgowy w Ł. oddalił powództwo M.

G. przeciwko A. G. o zapłatę 246.063,51 zł i zasądził od powoda na rzecz pozwanej

kwotę 7.217 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy ustalił, że strony i ich rodziny prowadzą działalność

gospodarczą w sferze produkcji rolnej. Formalnie wyodrębnionych zostało sześć

gospodarstw rolno- ogrodniczych, należących do członków rodzin braci Z. i G. G.

Gospodarstwa te składają się na jedno, rozbudowane, rodzinne przedsięwzięcie,

zarządzane przez Z. i G. G. oraz zarządcę J. K. Żadne z gospodarstw nie

prowadziło własnej księgowości. Rozliczenia między nimi następowały w skali roku,

stosownie do wielkości udziałów, na podstawie zapisków prowadzonych przez

zarządzających. Przeprowadzane transakcje nie zmierzały do realnego rozliczenia

poszczególnych gospodarstw, tworzyły one bowiem ekonomicznie jedność, ale

miały na celu stworzenie stanu odpowiadającego wymogom formalnym. W razie

konieczności rozliczenia faktur lub zapobieżenia utracie możliwości odzyskania

podatku VAT, dokonywano odpowiednich przelewów z kont tych gospodarstw, na

których akurat znajdowały się środki. Obrót gotówką przez kolejne konta miał na

celu globalne rozliczenie wszystkich wierzytelności, nie zaś dokonanie konkretnej

wpłaty - nie były to wierzytelności faktycznie istniejące między poszczególnymi

gospodarstwami, tylko rozliczenie mające doprowadzić do tego, by wszystko

zgadzało się w oficjalnej dokumentacji. Niesporną w sprawie okolicznością było

to, że z konta powoda została przelana na konto pozwanej kwota 246.063,51 zł.

Przelew opatrzono notatką: „spłata zobowiązań, ustalono telefonicznie z AG".

Niesporne było przy tym, że w ramach prowadzonego gospodarstwa powód nie

dokonywał żadnych transakcji z pozwaną i w momencie dokonywania przelewu

żaden tytuł rozliczeniowy między stronami nie istniał.

W ocenie Sądu pierwszej instancji żądanie powoda, którego podstawę

stanowi art. 410 k.c., jest nieuzasadnione. Powód spełnił świadczenie na rzecz

pozwanej wiedząc, że nie był do niego zobowiązany. Przelew został dokonany

jedynie w celu stworzenia przepływu środków pomiędzy powiązanymi rachunkami

bankowymi. W tej sytuacji nie mógł żądać zwrotu tego świadczenia

3

jako nienależnego (art. 411 pkt 1 k.c.). Powód nawet nie twierdził, by spełnienie

świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu,

bądź w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Powód nie wykazał także

twierdzeń, aby przelewana na konto pozwanej kwota była wynikiem wyrównania

sald obu gospodarstw, na skutek całościowego ich rozliczenia.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 21 grudnia 2012 r. oddalił apelację powoda.

Podzielił w całości ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Podkreślił, że bezsporną okolicznością jest to, że powód spełnił na rzecz pozwanej

świadczenie nienależne, zatem - w świetle treści art. 411 pkt 1 k.c. - kwestią

zasadniczą dla sposobu rozstrzygnięcia było ustalenie, czy powód wiedział o tym,

że do spełnienia tego świadczenia nie był zobowiązany. W toku postępowania

powód przyznał, że pomiędzy nim a pozwaną nie dochodziło do żadnych transakcji

gospodarczych. Wskazuje to na wiedzę powoda o braku zobowiązania i oznacza,

że nie może on dochodzić zwrotu nienależnego świadczenia.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, powód zarzucił

naruszenie art. 410 § 2 w zw. z art. 83 § 1 k.c. oraz art. 411 pkt 1 k.c. W oparciu o

te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa

w całości, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 410 § 2 k.c. i art. 411

pkt 1 k.c. są związane z twierdzeniem skarżącego, że strony zawarły nieważną

umowę, która stanowiła podstawę świadczenia powoda. Przyczynę nieważności tej

umowy miała stanowić jej pozorność. W związku z tak sformułowanymi zarzutami

naruszenia prawa materialnego wymaga przypomnienia, że zgodnie z art. 3983

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być ustalenia dotyczące faktów, a przy

rozpoznawaniu skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Sąd Najwyższy nie jest zatem uprawniony do dokonywania własnych ustaleń

faktycznych w oparciu o materiał zgromadzony w toku postępowania przed sądem

pierwszej i drugiej instancji. Sąd Apelacyjny stwierdził wyraźnie, że akceptuje

4

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Stanowiły one zatem podstawę do

wydania zaskarżonego wyroku. Sąd Okręgowy ustalił zaś, że powód nie dokonywał

jakichkolwiek transakcji gospodarczych z pozwaną, nie było żadnych powiązań

handlowych między gospodarstwami stron i nie powstał żaden tytuł do rozliczeń

pomiędzy powodem i pozwaną. Z tego względu Sąd Apelacyjny przyjął,

że świadczenie powoda zostało spełnione bez podstawy prawnej. Wskazane wyżej

ustalenia nie wskazują natomiast w żaden sposób na ustalenie przez Sąd

Okręgowy, że strony zawarły umowę, która byłaby podstawą świadczenia powoda.

Także samo stwierdzenie pozorności umowy należy do zakresu ustaleń

faktycznych. Ustalenia, które stanowiły podstawę do wydania zaskrzonego wyroku

nie pozwalają zatem na stwierdzenie, że strony zawarły umowę dla pozoru i ta

umowa stanowiła w rzeczywistości podstawę świadczenia powoda. Z tego względu

zarzuty naruszenia prawa materialnego dotyczące niewłaściwego zastosowania art.

410 § 2 k.c. w zw. z art. 83 § 1 k.c. oraz art. 411 pkt 1 k.c. z uwagi na

nieuwzględnienie przez Sąd Apelacyjny istnienia umowy zawartej dla pozoru były

nieuzasadnione. Skarga kasacyjna podlegała zatem oddaleniu na podstawie art.

39814

k.p.c.

jw