II CSK 281/13

Sygn. akt II CSK 281/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Gminy D.

przeciwko M. C.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 lutego 2014 r.

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 listopada 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy w P. nakazał pozwanej,

aby zaprzestała używać w tytule czasopisma zarejestrowanego w Rejestrze

Dzienników i Czasopism, prowadzonym przez Sąd Okręgowy w P., nazwy „X”,

oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zasądził od pozwanej na rzecz powódki

977 zł kosztów procesu.

Sąd ustalił, że od początku lat 90-tych ubiegłego wieku Gmina D.

redagowała i wydawała czasopismo lokalne pt. „Y”. Miało ono charakter

miesięcznika i było rozprowadzane w nakładzie około tysiąca egzemplarzy na

terenie gminy. Redakcja czasopisma znajdowała się w siedzibie Urzędu Gminy D.

Wydawane czasopismo zostało zarejestrowane w międzynarodowym systemie

informacji o czasopismach ciągłych, prowadzonym przez Narodowy Ośrodek ISSN

przy Bibliotece Narodowej w Warszawie.

W 1994 r. z inicjatywy ówczesnego redaktora naczelnego W. K. nadano

czasopismu nazwę „X”. Od tego czasu na jego pierwszej stronie, w górnej części

znajdował się tytuł, a poniżej informacja „Pismo samorządowe”. W stopce

redakcyjnej również znajdowała się informacja, że „X” jest pismem samorządowym

Gminy D.

W dniu 18 maja 1998 r. powódka - na skutek decyzji o powierzeniu

podmiotowi zewnętrznemu przygotowywania czasopisma zawarła umowę o dzieło

z M. C., prowadzącą działalność gospodarczą pod nazwą Agencja […] „C.”, w

której pozwana zobowiązała się do zbierania materiałów, przygotowania,

wykonania i wydawania kolejnych numerów gazety gminnej „X”, o objętości od 8 do

10 stron i nakładzie od 1000 do 1300 egzemplarzy. Pozwana wykonywała swoje

obowiązki w porozumieniu z pracownikami powódki. Każdy przygotowany

egzemplarz czasopisma w postaci maszynopisu był przedstawiany powódce, w

celu uzyskania jej akceptacji w ustalonym w umowie terminie. Następnie pozwana

drukowała czasopismo i rozprowadzała je do punktów sprzedaży. Za wykonanie

dzieła przyjmująca otrzymywała umówione wynagrodzenie. Zawarta na czas

nieoznaczony umowa obowiązywała do 2005 roku. W tym czasie, podobnie jak

wcześniej, na okładce każdego wydania gazety w górnej części, po lewej stronie

3

znajdował się tytuł „X”, poniżej - herb Gminy D., a po prawej stronie - w ramce

informacja „Pismo samorządowe”, numer wydania i numer ISSN. Stopka

redakcyjna zawierała informację, że wydawcą „X” jest Urząd Gminy D.,

a redakcją, składem graficznym i montażem zajmuje się Agencja […] „C.”

Czasopismo zyskało renomę w społeczności lokalnej, powszechnie było uważane

za gazetę samorządową. Z inicjatywy pozwanej powódka dokonała zmiany nazwy

gazety w międzynarodowym systemie informacji o wydawnictwach ciągłych. Od tej

pory we systemie tym jako wydawca gazety figurował Urząd Gminy D.

Po zakończeniu współpracy z pozwaną w 2005 r., powódka zawarła umowę,

mimo nowej oferty pozwanej, z Zakładem […] „P.” P. S. Do końca 2006 r.

czasopismo było redagowane przez pracowników wydawcy, a „P.” zajmował się

jego składem, korektą nadesłanych tekstów, montażem elektronicznym, drukiem i

pracami introligatorskimi.

W 2007 roku strony wznowiły współpracę i pozwana na podstawie umowy

o dzieło z dnia 9 stycznia 2007r. zajmowała się składem, drukiem i kolportażem

czasopisma. Strony uzgodniły, że w zamian za to, pozwana otrzymywała część

wpływów ze sprzedaży gazety i prawo umieszczania na dodatkowych stronach

ogłoszeń reklamowych. Od 2007 r. materiały prasowe były redagowane przez

pracowników powodowej gminy, powódka zatrudniała także redaktorów naczelnych

gazety. Stopka redakcyjna każdego numeru czasopisma zawierała informację,

że wydawcą „X” jest Urząd Gminy D., a składem, drukiem i kolportażem zajmuje się

Agencja „C”.

W dniu 17 września 2010 r. pozwana złożyła w Sądzie Okręgowym w P.

wniosek o rejestrację czasopisma pt. „X” i wskazała siebie jako jego wydawcę i

redaktora naczelnego. Wniosek został uwzględniony postanowieniem z dnia 30

września 2010 r. Mimo tej rejestracji redagowaniem „X” dalej zajmowali się

pracownicy powódki i decydowali o jego ostatecznym kształcie. W stopce

redakcyjnej pozostały niezmienione dotychczasowe informacje.

Na początku kwietnia 2011 r. wójt Gminy D. wypowiedział zawartą

z pozwaną umowę i zwolnił ją z obowiązku jej wykonywania w okresie

4

wypowiedzenia. Od tego czasu powódka wydaje gazetę we współpracy ze Studiem

[…] „K.” M. N.

Pozwana nie wydaje czasopisma pod tytułem „X”, ważność rejestracji

czasopisma pod tym tytułem - na jej wniosek - została przedłużona do dnia 25

października 2012 r. Pismem z dnia 7 lipca 2011 r. M. C. powiadomiła powódkę o

dokonanej rejestracji czasopisma i przysługujących jej prawach do tytułu

prasowego. Wezwała też ją do wypłaty stosownego odszkodowania za naruszanie

jej praw przez wydawanie gazety i do zaniechania używania tytułu.

Zdaniem Sądu zgodnie z art. 11 zdanie pierwsze ustawy z dnia 14 lutego

1994 r. o prawach autorskich i pokrewnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r., Nr 90,

poz. 631 ze zm.; dalej - „u.p.a.p.p.”) autorskie prawa majątkowe do utworu

zbiorowego przysługują producentowi lub wydawcy. Przewidziane zaś w art. 11

zdanie drugie u.p.a.p.p. domniemanie, że producentowi lub wydawcy przysługuje

prawo do tytułu – wobec niewskazania przez ustawodawcę, że chodzi wyłącznie

o prawo majątkowe – uzasadnia wniosek, iż wspomniane domniemanie obejmuje

zarówno majątkowe, jak i niemajątkowe prawa do tytułu. Powódka mogła zatem

domagać się ochrony dobra osobistego w postaci prawa do tytułu czasopisma

na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego (art. 43 w związku z art. 23 i 24 k.c.).

Przeszkody do jej udzielenia nie stanowią przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.

o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn.: z 2006 r. Nr 90, poz. 631

ze zm.; dalej - „u.a.p.p.”), albowiem przewidziane w obu tych ustawach środki

ochrony prawnej mogą być stosowane - według wyboru zainteresowanego -

zarówno kumulatywnie, jak i alternatywne (art. 24 § 3 k.c.).

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej i orzekł o

kosztach instancji odwoławczej.

Korygując jedynie ustalenie dotyczące daty wygaśnięcia umowy z dnia

18 maja 1998 r. (luty 2006 r.), Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji i ocenę prawną.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik

pozwanej zarzucił naruszenie art. 11 zdanie drugie u.p.a.p.p., art. 23 w związku

z art. 43 k.c. i art. 24 w związku z art. 43 k.c. Powołując się na tę podstawę wniósł

5

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bądź „o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę orzeczenia przez

uwzględnienie apelacji”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przytoczonych w podstawie kasacyjnej przepisów prawa

polega w istocie na tym, że zdaniem skarżącej Sąd na skutek błędnej wykładni art.

11 zdanie drugie u.p.a.p.p. uznał, że powódce przysługuje autorskie prawo osobiste

do tytułu wydawanego czasopisma, podlegające przewidzianej w Kodeksie

cywilnym ochronie dóbr osobistych.

Zgodnie z art. 11 u.p.a.p.p. autorskie prawa majątkowe do utworu

zbiorowego, w szczególności do encyklopedii lub publikacji periodycznej,

przysługują producentowi lub wydawcy, a do poszczególnych części mających

samodzielne znaczenie - ich twórcom. Domniemywa się, że producentowi

lub wydawcy przysługuje prawo do tytułu.

Przytoczony przepis nie określa wyraźnie, czy przysługujące producentowi

lub wydawcy na podstawie zawartego w nim domniemania prawo do tytułu utworu

zbiorowego obejmuje wyłącznie majątkowe, czy również osobiste prawa autorskie.

Nie oznacza to jednak, że można - jak trafnie zarzuciła skarżąca - poprzestając

na treści omawianego przepisu, uznać, iż przyznane producentowi lub wydawcy

prawo do tytułu utworu zbiorowego obejmuje także autorskie prawa osobiste.

Na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych obowiązuje

wyrażona w art. 8 ust. 1 u.p.a.p.p. podstawowa zasada, że autorskie prawo

powstaje w sposób pierwotny na rzecz twórcy; tak trzeba bowiem rozumieć zawarty

w przytoczonym przepisie zwrot „prawo autorskie przysługuje”. Wymieniona zasada

stanowi wyraz przyjętego założenia, że pierwotnym źródłem prawa autorskiego jest

twórcza działalność człowieka. Twórcą może zatem być - co wynika z samej natury

procesu twórczego - wyłącznie osoba fizyczna.

Przyjmuje się także, opierając się na art. 16 u.p.a.p.p., że autorskim dobrem

osobistym jest nieograniczona w czasie i niepodlegająca zrzeczeniu się lub zbyciu

więź twórcy z utworem. Autorskie prawa osobiste chronią tę więź z utworem

ze skutecznością erga omnes przed wszelkimi bezprawnymi działaniami osób

6

trzecich. Autorskie prawa osobiste mogą przysługiwać tylko osobom fizycznym,

albowiem jedynie między osobą fizyczną a utworem może powstać wspomniana

szczególna więź emocjonalna.

Odejście od sformułowanej w art. 8 ust 1 u.p.a.p.p. podstawowej zasady jest

możliwe jedynie wówczas, gdy - co wyraźnie wynika z przytoczonego przepisu –

pozwala na to szczególny przepis ustawy. Jednym z nich jest art. 11 u.p.a.p.p.,

przyznający pierwotne nabycie określonych w nim praw autorskich przez inny

podmiot niż twórca.

Mając zatem na względzie powyższe, należało przyjąć - wbrew odmiennemu

stanowisku Sądu - że przysługujące producentowi lub wydawcy na podstawie

przewidzianego w art. 11 zdanie drugie u.p.a.p.p. domniemania prawo do tytułu

utworu zbiorowego obejmuje wyłącznie majątkowe prawo do tytułu.

Wobec wyraźnego ograniczenia przyznanego producentowi lub wydawcy prawa do

utworu zbiorowego jedynie do majątkowego prawa autorskiego, nie ma podstaw do

przyjęcie, zwłaszcza ze względu na zasadę wyrażoną w art. 8 ust. 1 u.p.a.p.p., aby

prawo do tytułu tego utworu zostało producentowi lub wydawcy przyznane

w szerszym zakresie.

Za przyjętą wykładnią przemawiają także wypowiedzi w literaturze

przedmiotu. Przyjmuje się, że ze względu na fakt, iż przedmiotem ochrony w prawie

autorskim mogą być wyłącznie utwory, do których autorskie prawa osobiste – jako

niezbywalne – zachowuje twórca, czyli osoba fizyczna, a nie inna osoba, prawami,

które na podstawie domniemania przysługują producentowi lub wydawcy do tytułu

utworu zbiorowego, są autorskie prawa majątkowe. Argumentem wspierającym jest

także pogląd wyrażony w okresie obowiązywania art. 10 ustawy z dnia lipca 1952 r.

- Prawo autorskie (Dz. U. Nr 34, poz. 234 ze zm.), niestosującej podziału

na autorskie prawa majątkowe i osobiste, że nie można wywieść na rzecz wydawcy

uprawnień osobistych.

Rację ma zatem skarżąca, że nie można przyjąć, że powódce jako wydawcy

gazety przysługuje na podstawie art. 11 zdanie drugie u.p.a.p.p. autorskie prawo

osobiste do tytułu wydawanego czasopisma i przyznać jej ochrony na podstawie art.

7

23 i 24 k.c. Podstawę kasacyjną, na której została oparta skarga kasacyjna,

należało więc uznać za uzasadnioną.

W związku z dochodzoną w sprawie przez powódkę ochroną dóbr

osobistych warto zwrócić uwagę, że w tytule zarejestrowanego przez pozwaną

czasopisma została użyta nazwa własna powodowej gminy, której ochrony – jako

dobra osobistego - gmina może domagać się w razie jej bezprawnego naruszenia.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

jw