II CSK 288/13

Sygn. akt II CSK 288/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa Powiatu W.

przeciwko Powiatowi N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 14 lutego 2014 r.

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 października 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy w Z. oddalił powództwo

Powiatu W. przeciwko Powiatowi N., który jest następcą prawnym pierwotnie

pozwanego Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w […], o

zapłatę 843 669,12 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 17 września 2007 r. do dnia

zapłaty i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że wymieniony Zakład Opieki Zdrowotnej w dniu 27 kwietnia

2000 r. zawarł umowę kredytową z Bankiem […] SA, który udzielił mu 600 000 zł

kredytu na okres do dnia 31 marca 2003 r. na wydatki związane z prowadzeniem

bieżącej działalności. Poręczycielem długu został Powiat N.

W grudniu 2000 r. Powiat N. zwrócił się do kredytodawcy o wyrażenie zgody

na przejęcie poręczenia za kredyt przez mający powstać z dniem 1 stycznia 2002 r.

Powiat W. Bank nie udzielił zgody.

W dniu 14 stycznia 2002 r. Powiat W. i Powiat N. zawarli umowę w sprawie

ustalenia podziału zobowiązań, środków finansowych oraz mienia ruchomego i

nieruchomego. W załączniku nr 1 do tej umowy strony ustaliły m.in., że Powiat W.

przejmie dług w postaci poręczenia kredytu obrotowego, udzielonego przez Bank

[…] Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej […] w wysokości

720 000 zł.

W kwietniu 2002 r. Powiat N. wezwał powoda do wykonania umowy z dnia

14 stycznia 2002 r. w zakresie dotyczącym umowy poręczenia za kredyt udzielony

Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej. Powództwo Powiatu N.

o zobowiązanie Powiatu W. do złożenia oświadczenia przewidzianego w umowie z

dnia 14 stycznia 2002 r. zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 7

listopada 2002 r., sygn. akt I C …/02. Prowadzone między stronami rozmowy w

celu przejęcia przez powoda Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki

Zdrowotnej […] nie przyniosły rezultatu.

W dniu 2 kwietnia 2003 r. Powiat N. jako poręczyciel przekazał Bankowi

605 949,84 zł tytułem niezwróconego przez Samodzielny Publiczny Zakład Opieki

Zdrowotnej kredytu i wezwał powoda, powołując się na umowę z dnia 14 stycznia

2002 r., aby zwrócił mu tę kwotę. Powiat W. odmówił zapłaty, a Sąd Okręgowy w Z.

3

wyrokiem z dnia 30 czerwca 2005 oddalił powództwo Powiatu N. o zapłatę

605 949,84 zł. Jednakże Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2006 r.

zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i zasądził od Powiatu W. na rzecz Powiatu N.

dochodzoną kwotę; skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 2007r., II CSK 372/06. W dniu 18 maja 2006 r.

powód zapłacił Powiatowi N. 843 669,12 zł tytułem zasądzonej należności głównej

z odsetkami.

W dniu 27 kwietnia 2006 r. Powiat N. podjął uchwałę o likwidacji

Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej […] w terminie do dnia 31

grudnia 2010 r. Powód wezwał w dniu 13 września 2007 r. wymieniony Zakład

Opieki Zdrowotnej do zapłaty 856 269,12 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 18

lipca 2007 r.

W przejętej przez likwidatora Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki

Zdrowotnej dokumentacji nie ma wierzytelności Powiatu N. z tytułu spłaconego

kredytu zaciągniętego na podstawie umowy z dnia 27 kwietnia 2000 r. W księgach

finansowych Powiatu N. również nie odnotowano wierzytelności w stosunku do

Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej i Powiatu W. Nie

stwierdzono także, aby wymienione osoby prawne dokonywały uzgodnień sald.

Dnia 5 stycznia 2011 r. uprawomocniło się postanowienie Sąd Rejonowego z

dnia 14 maja 2007 r. o wykreśleniu Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki

Zdrowotnej […] z Krajowego Rejestru Sądowego. Po likwidacji wymienionego

Zakładu Opieki Zdrowotnej pozostał dług w wysokości około 9 000 000 zł.

Przyjmując, że za zobowiązania zlikwidowanego Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej odpowiedzialność ponosi Powiat N. jako

jego organ założycielski (art. 60 ust. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o

zakładach opieki zdrowotnej, tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r., Nr 14, poz. 89 ze zm.;

dalej – „u.z.o.z”), Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do uwzględnienia powództwa.

Powiat N., na skutek wykonania umowy poręczenia nabył dwa roszczenia:

po pierwsze, w stosunku do Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki

Zdrowotnej roszczenie regresowe z tytułu spełnienia zobowiązania

poręczycielskiego i wobec Powiatu W. roszczenie odszkodowawcze z umowy

4

gwarancyjnej. Spełnienie przez powoda zobowiązania gwarancyjnego

spowodowało jednak – zgodnie z odpowiednio zastosowanym art. 366 k.c. –

wygaśnięcie obu zobowiązań. Zdaniem Sądu do rozliczeń między stronami nie ma

zastosowania art. 376 § 1 k.c., albowiem Samodzielnego Publicznego Zakładu

Opieki Zdrowotnej i Powiatu W. nie łączył żaden stosunek wewnętrzny. Podstawy

rozliczeń nie może również stanowić art. 441 § 2 lub § 3 k.c., ponieważ dłużnicy nie

odpowiadają z tę samą szkodę. Wykluczyć należy także zastosowanie art. 518 k.c.

albowiem powód wykonując zobowiązanie gwarancyjne zaspokoił własny, a nie

cudzy dług.

Podstawy do uwzględnienia powództwa – zdaniem Sądu Okręgowego – nie

stanowią także przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, ponieważ nie zachodzi

przesłanka zastosowania ich w postaci uzyskania korzyści bez podstawy prawnej.

Przyjmując trzyletni termin przedawnienia roszczenia Banku […] w stosunku do

kredytobiorcy i roszczenia nabytego przez poręczyciela na podstawie art. 518 § 1

pkt 1 k.c., Sąd uznał, że w chwili spełnienia świadczenia przez powoda (w dniu 18

maja 2006 r.) roszczenie regresowe Powiatu N. w stosunku do Samodzielnego

Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej było przedawnione, w konsekwencji

zobowiązanie Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej było tzw.

zobowiązaniem niezupełnym. Wzbogacenie spowodowane upływem terminu

przedawnienia, z względu na cel przedawnienia, nie podlega zaś wydaniu.

Zdaniem Sądu, w sprawie nie wystąpiły okoliczności uzasadniające

przerwanie biegu terminu przedawnienia na podstawie art. 121 pkt 4 k.c.

W rozumieniu tego przepisu nie stanowi siły wyższej uniemożliwiającej

dochodzenie roszczenia ujemny wynik finansowy Samodzielnego Publicznego

Zakładu Opieki Zdrowotnej […]. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że podniesienie

przez pozwanego zarzutu przedawnienia pozostaje w sprzeczności z zasadami

współżycia społecznego.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji w ten sposób, że zasądził do pozwanego na rzecz powoda 843 669,12 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 17 września 2007 r. i orzekł o kosztach procesu za

obie instancje.

5

Sąd odwoławczy nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, że zachodzi

przeszkoda do uwzględnia powództwa na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu w postaci nie spełnienia się przesłanki uzyskania korzyści bez

podstawy prawnej. Aprobując przyjęte przez Sąd pierwszej instancji przedawnienie

roszczenia kredytodawcy w stosunku do kredytobiorcy na skutek upływu

trzyletniego przedawnienia, Sąd Apelacyjny nie podzielił jego zapatrywania,

że uległo także przedawnieniu roszczenie poręczyciela. Zwrócił uwagę,

że poręczenie zostaje z reguły udzielone na zlecenie dłużnika. Poręczycielowi

przysługuje więc roszczenie z umowy zlecenia o zwrot tego co świadczył na rzecz

wierzyciela (art. 735 k.c.). Przed poręczycielem jest zatem otwarta inna droga do

dochodzenia roszczenia zwrotnego na podstawie stosunku wewnętrznego i tym

samym przysługują mu dwa roszczenia zwrotne, a mianowicie wynikające ze

subrogacji ustawowej oraz ze stosunku wewnętrznego, tj. zlecenia. Roszczenie

z umowy zlecenia ulega zwykłemu dziesięcioletniemu przedawnieniu i powstaje

dopiero z chwilą spełnienia świadczenia przez poręczyciela. Poręczyciel nie musi

dokonywać wyboru między tymi dwoma roszczeniami, ponieważ przysługują mu

one kumulatywnie.

Podkreślając charakter długu powoda jako gwaranta, który będąc jego

formalnie i materialnie własnym długiem wyłączał zastosowanie art. 518 § 1 pkt 1

k.c., Sąd uznał, że roszczenie powoda w stosunku do Samodzielnego Publicznego

Zakładu Opieki Zdrowotnej i jego następcy prawnego z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia podlega dziesięcioletniemu terminowi przedawnienia. Zdaniem Sądu

okoliczność, że zapłata należności przez powoda nastąpiła w okresie, gdy

roszczenie kredytodawcy i roszczenie regresowe poręczyciela w stosunku do

dłużnika głównego było przedawnione nie ma znaczenia między stronami sporu.

Zobowiązanie pozwanego było tzw. zobowiązaniem niezupełnym, ale nie wobec

powoda. Korzyść uzyskana przez pozwanego dłużnika głównego nie miała zatem

podstawy prawnej.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik pozwanego

zarzucił naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c.,

art. 386 § 4 w związku z art. 176 § 1 Konstytucji, art. 382 k.p.c. oraz art. 734, art.

735, art. 118, art. 735 w zw. z art. 118, art. 405, art.117 § 2 zd. 1, art. 405

6

w związku z art. 117 § 2 zd. 1 i z art. 118 k.c., art. 734, art. 735, art. 118 k.c.

(w części ustanawiającej ogólny, dziesięcioletni termin przedawnienia), art. 735

w związku z art. 118 k.c. ( w części ustanawiającej ogólny, dziesięcioletni termin

przedawnienia), art. 405 w związku z art. 117 § 2 zd. 1 k.c., art. 405, art. 117 § 2 zd.

1, art. 118 k.c. (w części ustanawiającej trzyletni termin przedawnienia roszczeń

związanych z działalnością gospodarczą), art. 405 w związku z art. 117 § 2 zd.1

i art. 118 k.c. (w części W ustanawiającej trzyletni termin przedawnienia roszczeń

związanych z działalnością gospodarczą), art. 405 w związku z art. 117 § 2 zd. 1

k.c., art. 405, art. 117 § 2 zd. 1, art. 118 (w części ustanawiającej trzyletni termin

przedawnienia roszczeń związanych z działalnością gospodarczą), art. 405

w związku z art. 117 § 2 zd. 1 i art. 118 k.c. (w części ustanawiającej termin

przedawnienia roszczeń związanych z działalnością gospodarczą), art. 411 pkt 2

k.c., art. 5 k.c., art. 353 § 1, art. 366 § 1 k.c. i art. 411 pkt 1 k.c. Powołując się na te

podstawy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania bądź o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i oddalenie

apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy ocenić zasadność drugiej podstawy

kasacyjnej, gdyż może ona mieć znaczenia dla oceny zarzutów naruszenia prawa

materialnego. Skuteczne zgłoszenie tych zarzutów wchodzi bowiem w rachubę

zasadniczo tylko wtedy, gdy ustalony w postępowaniu apelacyjnym stan faktyczny,

będący podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi zastrzeżeń (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, Nr 9, poz. 128).

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego nie ma wątpliwości,

że postępowanie przed sądem drugiej instancji - ze względu na przyjęty model

apelacji pełnej - stanowi kontynuację postępowania pierwszoinstancyjnego. Sąd

odwoławczy jest zatem sądem merytorycznym i powinien dokonać własnych

ustaleń faktycznych i na ich podstawie ocenić zasadność powództwa. Nie może

więc ograniczyć się - inaczej niż w systemie rewizyjnym - jedynie do skontrolowania

prawidłowości orzeczenia sądu pierwszej instancji. Na sądzie odwoławczym

spoczywa, podobnie jak na sądzie pierwszej instancji, obowiązek wskazania

7

w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a więc ustalenia

faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla

których innym odwodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (art. 328

§ 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

Przepis art. 328 § 2 k.p.c. ma - przez odesłanie unormowane w art. 391 k.p.c.

- odpowiednie zastosowania w postępowaniu przed sądem drugiej instancji. Zakres

jego zastosowania zależy od treści wydanego wyroku oraz od działań procesowych

podejmowanych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów apelacyjnych

i limitowanych granicami apelacji. W wypadku orzeczenia oddalającego apelację,

wydanego na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej

instancji, bez uzupełniania postępowania dowodowego, sąd odwoławczy nie musi

powtarzać dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. Wystarczy stwierdzenie,

że ustalenia sądu pierwszej instancji podziela i przyjmuje za swoje (por. np.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34, Zb. Urz.

1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r., C II 2613/37, Przegląd Sądowy 1938, poz.

380, z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, Nr 4, poz. 83 i z dnia

6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ.).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, mimo że Sąd odwoławczy wydał

orzeczenie reformatoryjne diametralnie odmienne od rozstrzygnięcia Sądu

pierwszej instancji, zabrakło nawet tego stwierdzenia. Nie wiadomo zatem – co

trafnie zarzucił skarżący – na podstawie jakiego stanu faktycznego Sąd Apelacyjny

oparł swoje orzeczenie. Można się jedynie domyślać, że chodzi tu o stan faktyczny

ustalony przez Sąd pierwszej instancji. Kwestia ta nie może jednak pozostawać

w sferze domysłów, lecz musi jednoznacznie wynikać z uzasadnienia Sądu drugiej

instancji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie

publ. i z dnia 14 lutego 2013 r., II CSK 292/12, niepubl.).

Kwestionując prawidłowość sporządzenia uzasadnienia, skarżący także

trafnie zarzucił, że Sąd nie wyjaśnił, na jakiej podstawie przyjął, iż między

poprzednikiem prawnym pozwanego, tj. Samodzielnym Publicznym Zakładem

Opieki Zdrowotnej a Powiatem N. istniał stosunek zlecenia uzasadniający przyjęcie

8

innego niż trzyletni termin przedawnienia wynikający z wstąpienia pozwanego w

prawa zaspokojonego wierzyciela. Wyrażony w przytoczonej przez Sąd

odwoławczy publikacji pogląd, że poręczenie zostaje z reguły udzielona na

zlecenie dłużnika nie oznacza, że taka sytuacja zaistniała w mniejszej sprawie.

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że zarzut naruszenia art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę skargi

kasacyjnej tylko wtedy, gdy wady uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia

uniemożliwiają kontrolę kasacyjną tego orzeczenia (por wyroki Sądu Najwyższego

z 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83, z dnia z dnia

20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, nie publ. i z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01,

nie publ.). Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie, albowiem z powodu

niewskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia nie jest możliwa kontrola

kasacyjna zaskarżonego wyroku zwłaszcza – z powodów, o których była mowa

wyżej – w zakresie naruszenia prawa materialnego. Zarzut naruszenia art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. należało zatem uznać za uzasadniony.

Uzasadniony jest również zarzut wydania zaskarżonego wyroku

z naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c. nie tylko dlatego, że rozpoznanie sprawy

w granicach apelacji wymaga dokonania ustaleń faktycznych, ale również z tego

powodu, że obowiązkiem sądu drugiej instancji – jako sądu merytorycznie

rozpoznającego sprawę – jest także rozważenie zarzutów, wniosków i twierdzeń

strony broniącej się przed apelacją przeciwnika. (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 748/00, nie publ. i z dnia 27 stycznia

2004 r., I PK 219/03 OSNP 2004, nr 23, poz. 404). W okolicznościach sprawy

oznaczało to potrzebę odniesienia się przez Sąd – czego nie dokonano – do

przedstawionych przez pozwanego w odpowiedzi na apelację powoda argumentów

uzasadniających jego stanowisko w postępowaniu apelacyjnym, że nie ma podstaw

do uwzględnia apelacji. Chodzi tu o zarzuty kwestionujące np. istnienie

wzbogacenia po stronie Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej,

zubożenia po stronie powoda, zgodności żądania zwrotu bezpodstawnego

wzbogacenia – w razie przyjęcia jego istnienia – z zasadami współżycia

społecznego czy zasadności żądania w ramach bezpodstawnego wzbogacenia

zwrotu odsetek za opóźnienie.

9

Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd odwoławczy powinien mieć na

względzie – w wypadku rozważania możliwości wydanie powtórnie orzeczenia

reformatoryjnego na podstawie art. 405 k.c. – czy wyrok zmieniający nie pozbawi

strony instancji, albowiem Sąd Okręgowy ocenę zasadności dochodzonego

roszczenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu ograniczył

jedynie do zbadania kwestii, czy uzyskanie korzyści nastąpiło bez podstawy

prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2007 r., III UK 20/07, OSNP

2008, nr 17-18, poz. 264).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).