II UK 296/13

Sygn. akt II UK 296/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku T. K., M. K. i M. K. - następców prawnych zmarłego J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o prawo do emerytury i zwrot świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 stycznia 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie II. i w tym zakresie

sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 listopada 2011 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w G. wstrzymał od dnia 1 listopada 2011 r. wypłatę emerytury

przysługującej J. K. Kolejną decyzją z dnia 2 listopada 2011 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w G. zobowiązał go do zwrotu nienależnie pobranego

2

świadczenia z ubezpieczeń społecznych za okres od 1 czerwca 2009 r. do 31

października 2011 r., w łącznej kwocie 49.852,82 zł.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 19 kwietnia 2012 r. oddalił odwołanie w przedmiocie decyzji wstrzymującej

wypłatę emerytury (pkt 1) oraz zmienił decyzję w przedmiocie zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia z ubezpieczeń społecznych i zobowiązał J. K. do zwrotu

nienależnie pobranych świadczeń za okres dwunastu miesięcy, tj. od 1 listopada

2010 r. do 31 października 2011 r. (pkt 2).

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących

ustaleniach i rozważaniach: J. K. od dnia 1 września 1994 r. przyznano prawo do

renty inwalidzkiej III grupy inwalidów w związku z chorobą zawodową. Od dnia 1

listopada 2000 r. ubezpieczonemu przysługiwało prawo do emerytury, zawieszone

w związku z osiąganiem przychodu. Od 1 lutego 2007 r. ubezpieczony pobierał

rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową,

powiększoną o połowę emerytury. W okresie od 1 czerwca 2009 r. do 1 grudnia

2011 r. ubezpieczony prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą.

Ubezpieczony od dnia 1 czerwca 2009 r. zgłosił się do ubezpieczenia zdrowotnego,

wypełniając w terminie, tj. 4 czerwca 2009 r., zgłoszenie. Ubezpieczony składał co

miesiąc deklaracje rozliczeniowe.

Pismem z dnia 2 czerwca 2009 r. pozwany poinformował ubezpieczonego,

że otrzymał z Urzędu Miasta G. zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności

gospodarczej wraz z kopią wpisu dotyczącą rozpoczęcia przez ubezpieczonego

wykonywania działalności gospodarczej od dnia 1 czerwca 2009 r.

W dniu 24 listopada 2011 r. ubezpieczony przedłożył w ZUS kserokopię

wniosku o wykreślenie wpisu z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 1

grudnia 2011 r.

Sąd pierwszej instancji uznał, że pobieranie renty z tytułu niezdolności do

pracy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową w zbiegu z

emeryturą jest wyłączone w razie osiągania przez uprawnionego - w jakiejkolwiek

wysokości - przychodów powodujących zawieszenie prawa do świadczeń lub

zmniejszenie ich wysokości (art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

3

Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm., dalej jako „ustawa wypadkowa”), również w

sytuacji, gdy emeryt przekroczył wiek określony w art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(tekst jednolity: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. – dalej jako „ustawa

emerytalna”). Natomiast niezasadne jest żądanie przez pozwanego zwrotu kwot

nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, bowiem

ubezpieczony powiadomił organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących

ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie: wypłaty świadczeń

w całości lub w części, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane. Podkreślił, że

ubezpieczony od dnia 1 czerwca 2009 r. zgłosił się do ubezpieczenia zdrowotnego,

wypełniając w terminie, tj. 4 czerwca 2009 r., zgłoszenie. Ubezpieczony składał

miesięczne deklaracje rozliczeniowe. Nadto pozwany otrzymał z Urzędu Miasta G.

zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej ubezpieczonego

wraz z kopią wpisu dotyczącą rozpoczęcia przez ubezpieczonego wykonywania

działalności gospodarczej od dnia 1 czerwca 2009 r., o czym pismem z dnia 2

czerwca 2009 r. poinformował ubezpieczonego. Ubezpieczony wykazał zatem, iż

powiadomił organ rentowy o rozpoczęciu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej z dniem 1 czerwca 2009 r.

Apelację od powyższego wyroku wniosły obie strony.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 11

stycznia 2013 r. oddalił apelację ubezpieczonego (pkt I) i uwzględniając apelację

organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok w pkt 2, oddalając odwołanie

ubezpieczonego od decyzji z dnia 2 listopada 2011 r. zobowiązującej go do zwrotu

nienależnie pobranego świadczenia (pkt II).

Sąd wskazał, że kwestia dopuszczalności pobierania emerytury w zbiegu z

rentą z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową w sytuacji

prowadzenia przez uprawnionego działalności gospodarczej była przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 1/05

(OSNP 2005 nr 14, poz. 213), w której przyjęto że: prawo do pobierania emerytury

w zbiegu z rentą z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową

(art. 26 ust. 1 ustawy wypadkowej) jest wyłączone w przypadku osiągania przez

uprawnionego przychodu, z którym łączy się obowiązek ubezpieczenia

4

społecznego - niezależnie od jego wysokości - także wtedy, gdy emeryt

(mężczyzna) osiągnął wiek 65 lat (art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej w związku z

art. 103 ust. 2 ustawy emerytalnej). Zatem zarzut w zakresie braku podstaw do

wstrzymania wypłaty emerytury należało uznać na bezzasadny.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, pouczenie z dnia 28 marca 2003 r., w którym

organ rentowy poinformował ubezpieczonego o zmianie przepisów i braku

możliwości pobierania emerytury w zbiegu z rentą z tytułu choroby zawodowej w

przypadku osiągania przychodu jest jasne i zrozumiałe, co za tym idzie, nie może

on podnosić, że nie wiedział o istnieniu przesłanek uzasadniających zawieszenie

jego świadczeń. W związku z powyższym pobrane przez ubezpieczonego

świadczenia uznać należy za świadczenia nienależne i w związku z dyspozycją

przepisu art. 138 ust. 2 ustawy emerytalnej muszą zostać zwrócone.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, złożenie deklaracji o ubezpieczeniu

zdrowotnym nie jest równoznaczne z zawiadomieniem organu rentowego o

prowadzeniu działalności gospodarczej. Za takie zgłoszenie uznał natomiast Sąd

Apelacyjny oświadczenie złożone w dniu 6 października 2011 r., w którym

ubezpieczony podał, że w 2010 r. odprowadził składkę zdrowotną i społeczną z

działalności gospodarczej.

Ubezpieczony zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w zakresie pkt II

wyroku, zmieniającego wyrok Sądu pierwszej instancji w punkcie 2 i oddalającego

odwołanie ubezpieczonego od decyzji z dnia 2 listopada 2011 r., zobowiązującej

ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.: art.

138 ust. 4 ustawy emerytalnej w związku z art. 127 ust. 1a tej ustawy oraz w

związku z art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej - przez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że złożenie przez ubezpieczonego do stosownego

oddziału ZUS-u deklaracji zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego niezwłocznie

po rozpoczęciu działalności gospodarczej nie jest równoznaczne z zawiadomieniem

organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej i osiąganiu przychodu

(w rozumieniu art. 138 ust. 4 ustawy emerytalnej), wskutek czego ubezpieczony

winien być zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres do

3 lat poprzedzających wydanie decyzji o zwrocie, podczas gdy żaden przepis nie

5

określa formy złożenia takiego zawiadomienia, przy jednoczesnym braku

obowiązku po stronie ubezpieczonego corocznego powiadamiania organu

rentowego o osiągniętych przychodach z uwagi na osiągnięcie wieku emerytalnego

przed rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej (art. 127 ust. 1a

ustawy emerytalnej), a nadto w sytuacji, gdy utrata prawa do otrzymywania

świadczeń w zbiegu następuje w przypadku osiągania przychodu niezależnie od

jego wysokości (art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej), a także naruszenie przepisów

postępowania, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci

naruszenia: art. 382 k.p.c. - przez pominięcie przez Sąd Apelacyjny i zaniechanie

dokonania samodzielnej oceny zgromadzonych w aktach sprawy dowodów z

dokumentów w postaci złożonych przez ubezpieczonego do organu rentowego 29

druków deklaracji rozliczeniowych ZUS P DRA, zawierających informacje na temat

składki na ubezpieczenie zdrowotne (pkt VII-IX) oraz wskazujących w pkt XI

deklarację dochodu i określenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

zdrowotne, a także pominięcie dowodu z dokumentu w postaci skierowanego do

ubezpieczonego pisma ZUS-u z dnia 2 czerwca 2009 r. informującego go o

obowiązkach wobec ZUS-u w związku z podjętą działalnością gospodarczą - co

miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem z dowodów tych wynika

jednoznacznie, że organ rentowy został przez ubezpieczonego powiadomiony (i to

wielokrotnie) o prowadzeniu przez niego działalności gospodarczej, jak również, że

organ rentowy potwierdził, iż wiadomość tę otrzymał, skoro skierował do

ubezpieczonego pismo informujące go o jego obowiązkach wobec ZUS-u

związanych z rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym

dowodzą one, że organ rentowy został przez ubezpieczonego powiadomiony o

osiąganiu przez niego przychodu, wobec czego obowiązek zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia powinien być ograniczony do 12 miesięcy poprzedzających

wydanie decyzji o zwrocie; art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. - przez

brak wskazania przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu orzeczenia przyczyn, dla

których w ocenie Sądu złożenie przez ubezpieczonego deklaracji o zgłoszeniu do

ubezpieczenia zdrowotnego nie jest równoznaczne z zawiadomieniem organu

rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej oraz przyczyn, z jakich za

zgłoszenie takie Sąd Apelacyjny uznał oświadczenie ubezpieczonego złożone w

6

dniu 6 października 2011 r., w którym podał on, że „w 2010 r. odprowadził składkę

zdrowotną i społeczną z działalności”, podczas gdy stwierdzenie to legło u podstaw

zmiany orzeczenia Sądu pierwszej instancji i oddalenia odwołania ubezpieczonego

od decyzji zobowiązującej go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za

okres 2 lat i 4 miesięcy, zaś brak jakiegokolwiek uzasadnienia przez Sąd

Apelacyjny tak doniosłej w skutkach konstatacji uniemożliwia całkowicie dokonanie

oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia i uniemożliwia

weryfikację jego prawidłowości, powodując tym samym niemożność kontroli

kasacyjnej tego orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady realizacji emerytury i renty z ubezpieczenia wypadkowego w zbiegu

w razie osiągania przychodu reguluje art. 26 ust 3 ustawy z dnia 30 października

2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych w związku z art. 103 - 106 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W niniejszej sprawie, na jej obecnym etapie, nie ma sporu co do tego, że z

uwagi na podjęcie przez ubezpieczonego pozarolniczej działalności gospodarczej w

okresie od 2 czerwca 2009 r., na podstawie powołanego art. 26 ust. 3 ustawy

wypadkowej ustało prawo do świadczenia „zbiegowego”, a pobrane z tego tytułu

świadczenia stały się nienależne.

Spór natomiast dotyczy odmowy zastosowania przez Sąd drugiej instancji

art. 138 ust. 4 ustawy emerytalnej, który stanowi, że „nie można żądać zwrotu kwot

nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba

pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie

wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal

wypłacane, w pozostałych zaś wypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata, z

zastrzeżeniem ust. 5.” Sąd Apelacyjny uznał bowiem, wbrew poglądowi

prezentowanemu przez skarżącego, że jego zgłoszenie do ubezpieczenia

7

zdrowotnego z tytułu rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej nie

stanowi zawiadomienia, o jakim mowa w przywołanym przepisie.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy ubezpieczony nie był zobowiązany do

zawiadomienia organu rentowego o podjęciu działalności, o której mowa w art. 104

ust. 1-4 ustawy emerytalnej, i o wysokości osiąganego z tego tytułu przychodu, a

po upływie roku kalendarzowego - o wysokości tego przychodu uzyskanego w

poprzednim roku kalendarzowym - na podstawie art. 127 ust. 1 ustawy

emerytalnej, bowiem osiągnął obowiązujący uprzednio wiek emerytalny wynoszący

65 lat (art. 103 ust. 2 ustawy emerytalnej). W jego zatem przypadku powiadomienie

o okolicznościach „powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń”

sprowadzało się do poinformowania organu rentowego o podjęciu prowadzenia

działalności gospodarczej, co jest równoznaczne z osiąganiem przychodu z tej

działalności – niezależnie od jego wysokości (art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej).

Artykuł 138 ust. 4 ustawy emerytalnej nie określa wymagań, jakie ma

spełniać wskazane w tym przepisie zawiadomienie. Zawiadomienie to zatem może

mieć w zasadzie dowolną formę oraz treść, a tym samym może być zarówno

osobnym dokumentem, jak i może wynikać z treści innych składanych przez

ubezpieczonych (prowadzących działalność gospodarczą) w organie rentowym

dokumentów.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, za takie „powiadomienie” należy

uznać przekazanie organowi rentowemu (właściwemu oddziałowi Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych) przez ubezpieczonego zgłoszenia do ubezpieczenia

zdrowotnego na podstawie druku ZUS ZZA, w którym zgłaszający podaje swoje

dane osobowe (wraz z nr PESEL) oraz tytuł ubezpieczenia (zob. załącznik nr 3

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2009 r. w

sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia

zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych

korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji

rozliczeniowych korygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze oraz innych dokumentów, Dz.U. Nr 186, poz. 1444

ze zm.). Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 czerwca

2010 r., II UK 66/10 (LEX nr 619642).

8

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po

myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.