III SK 18/13

Sygn. akt III SK 18/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie z powództwa V. Spółki Akcyjnej z siedzibą w G.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 lutego 2014 r.,

skarg kasacyjnych strony powodowej i strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 listopada 2012 r.,

1. ze skargi kasacyjnej powódki uchyla zaskarżony wyrok w

całości i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. oddala skargę kasacyjną pozwanego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 9 listopada 2012 r., zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z 29 marca 2012 r. w punkcie I w ten sposób, że zmienił punkt 3

decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes Urzędu) z 3

sierpnia 2010 r. i obniżył karę pieniężną z kwoty 1.030.062 zł do kwoty 600.000 zł,

a w pozostałej części oddalił odwołanie V. S.A. (powód) od decyzji Prezesa Urzędu.

W pozostałej części Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda oraz zasądził od

Prezesa Urzędu na rzecz powoda zwrot kosztów postępowania apelacyjnego.

Decyzją …/2010 Prezes Urzędu uznał za praktyki naruszające zbiorowe

interesy konsumentów działanie powoda polegające na stosowaniu w „Regulaminie

świadczenia usług telekomunikacyjnych” postanowień o następującej treści: „Za

okres, w którym nastąpiła przerwa w świadczeniu usług trwająca dłużej niż (...) 24

godziny, w przypadku pozostałych usług abonentowi przysługuje odszkodowanie za

każdy dzień przerwy w wysokości 1/30 opłaty abonamentowej za daną usługę,

obowiązującej w miesiącu, w którym wystąpiła przerwa”; „Niezależnie od

odszkodowania określonego w pkt 13.4 opłata abonamentowa za daną usługę

uległa pomniejszeniu o 1/30 za każdy dzień przerwy w świadczeniu usługi zgodnie

z zasadami określonymi w pkt 13.4”; „Odszkodowanie i obniżenie opłat

abonamentowych nie przysługują, jeżeli łączny czas przerw w okresie miesięcznym

był krótszy niż 36 godzin”; „Odszkodowanie i obniżenie opłat abonamentowych

następuje na wniosek abonenta w trybie postępowania reklamacyjnego

określonego w pkt 10, przy czym w przypadku awarii pod warunkiem

zawiadomienia o niej dostawcy usług za pomocą jednego z dostępnych kanałów

kontaktu w trakcie jej trwania. W takim przypadku odszkodowanie i obniżenie opłat

abonamentowych naliczane jest od dnia zgłoszenia”. Ponadto Prezes Urzędu uznał

za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów działanie powoda

polegające na posługiwanie się w „Cenniku opłat dodatkowych” postanowieniem o

treści: „Ponowna aktywacja przyłącza telewizji kablowej/dostępu do

internetu/telefonii oraz zestawu do odbioru telewizji cyfrowej, po odłączeniu karnym

(pobierana za każdy aktywowany produkt) – 39.00 PLN brutto”. Prezes Urzędu

3

wskazał, że postanowienia te zostały wpisane na podstawie art. 47945

k.p.c. do

rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone.

Powód zaskarżył decyzję Prezesa Urzędu odwołaniem.

Sąd Okręgowy oddalając odwołanie powoda powołał się na następujące

ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

Powód świadczy w ramach prowadzonej działalności usługi

telekomunikacyjne, takie jak telefonia stacjonarna, internet, telewizja analogowa i

cyfrowa. W związku z prowadzoną działalnością wprowadzał do obrotu i stosował

wzorce umowne pod nazwami Regulamin świadczenia usług telekomunikacyjnych

oraz Cennik opłat dodatkowych. Postanowienia zawarte we wskazanych wzorcach

umowy miały charakter uniwersalny i odnosiły się do wszystkich usług

telekomunikacyjnych świadczonych przez powoda. Postępowanie w niniejszej

sprawie zostało wszczęte przez Prezesa Urzędu w dniu 3 lutego 2009 r. Pismem z

dnia 6 marca 2009 r. powód poinformował, że wprowadzi odpowiednie zmiany w

„Regulaminie świadczenia usług telekomunikacyjnych” oraz zadeklarował usunięcie

z „Cennika opłat dodatkowych” opłaty za ponowną aktywację. Powód poinformował,

że nie stosował w praktyce kwestionowanych postanowień umownych. Pismem z

dnia 16 listopada 2009 r. powód przekazał uchwalę zarządu w sprawie

zatwierdzenia zmienionego Regulaminu ze skutkiem od dnia 2 stycznia 2010 r.

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy

z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331,

ze zm., dalej jako uokik) Sąd Okręgowy powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego

z 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06 (OSNP 2007 nr 1-2, poz. 35, dalej jako uchwała III

SZP 3/06). Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że do rejestru klauzul niedozwolonych

wpisano klauzulę o brzmieniu „W przypadku awarii trwającej dłużej niż jeden dzień

Abonentowi przysługuje bonifikata w wysokości 1/30 opłaty abonamentowej, za

każdy pełny dzień awarii” (nr 1340); „Jeżeli przerwy w świadczeniu usługi radia i

telewizji kablowej wystąpiły z ważnych przyczyn, a ich łączny czas w okresie

rozliczeniowym buł krótszy od 48 godzin, rekompensata abonentowi nie

przysługuje” (nr 1210); „Za moment, od którego liczona jest przerwa w braku

sygnału, przyjmuje się datę pisemnego zgłoszenia” (nr 1169); „W przypadku

odłączenia sygnału z lokalu z winy abonenta, jego ponowne podłączenie nastąpi po

4

uregulowaniu zaległości i wniesieniu opłaty za ponowną aktywację” (nr 1084),

„Ponowne podłączenie abonenta nastąpi wyłącznie po uregulowaniu zaległości

wraz dodatkową opłatą za ponowne włączenie określoną w cenniku” (nr 1166).

W ocenie Sądu Okręgowego, dla uznania, że klauzula stanowiąca przedmiot

postępowania przed Prezesem Urzędu oraz klauzula wpisana do rejestru są

tożsame w treści, nie jest konieczna identyczność porównywanych postanowień.

Uznano, że w celu wykazania bezprawności działań przedsiębiorcy konieczne jest

ustalenie, iż treść postanowień zawartych w stosowanym przez niego wzorcu

umowy mieści się w hipotezach klauzul wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych,

przy uwzględnianiu kryterium tożsamości stosunków prawnych, treści klauzuli,

branży, w jakiej działa przedsiębiorca, celu postanowienia, kontekstu umieszczenia

w rejestrze, podobieństwa stanu faktycznego. Następnie Sąd Okręgowy dokonał

porównania postanowień stosowanych przez powoda z powołanymi powyżej

postanowieniami wpisanymi do rejestru i stwierdził, że zakwestionowane przez

powoda postanowienia za tożsame. Uznał, że przedmiotowe postanowienia

naruszają zasadę ekwiwalentności świadczeń i nieuprawnione jest ich odnoszenie

tylko do określonych branż. Nieuzasadnione jest bowiem pobieranie opłaty za

okres, gdy nie było świadczenia usługi i uzależnienia jej zmniejszenia od upływu

określonego w regulaminie miernika czasu (24h, 36h).

Sąd Okręgowy nie uznał także za zasadny zarzutu naruszenia granic

uznania administracyjnego przez nałożenie obowiązku publikacyjnego. Skoro

działania powoda skierowane były do nieokreślonej zbiorowości, to jej interes

wymaga szczególnej ochrony. Nałożenie obowiązku publikacyjnego spełnia nie

tylko funkcje represyjne, lecz także funkcje prewencyjne, bowiem nakaz

zaprzestania stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów

odnosi skutek tylko w stosunku do wymienionego w nim bezprawnego działania, a

nie innych przedsiębiorców. Zapoznanie się z treścią zakazanej praktyki może

stanowić dla innych przedsiębiorców przestrogę i zapobiec jej ponownemu

stosowaniu w przyszłości, odnosząc w ten sposób skutek prewencyjny. Ponadto,

publikacja jest jedyną realną możliwością uzyskania przez konsumentów informacji

o bezprawnym charakterze działań przedsiębiorcy.

5

Odnosząc się do zarzutów dotyczącego kary pieniężnej, Sąd Okręgowy

uznał, że kara ma charakter komplementarny, co oznacza, iż jest stosowana obok

innych sankcji administracyjnych i do jej nałożenia nie jest wymagane

przeprowadzenie odrębnego postępowania. Sąd Okręgowy wskazał, że nałożona

kara pieniężna w sposób adekwatny uwzględnia okoliczności sprawy, w

szczególności zaś fakt udowodnienia stosowania przez powoda praktyk

naruszających zbiorowe interesy konsumentów, a także jej bezprawny, długotrwały

i uciążliwy dla konsumentów charakter. W ocenie Sądu, na wymiar kary nakładanej

na przedsiębiorcę z tytułu naruszenia zbiorowych interesów konsumentów nie

wpływa okoliczność, że zachowanie przedsiębiorcy „godzi” w te interesy.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją, która została oddalona.

Sąd drugiej instancji podzielił w całości i przyjął za własne ustalenia

faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy. Rozpoznając apelację, nie uwzględnił

zarzutu naruszenia art. 28 uokik i podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, iż powód

nie podjął inicjatywy w celu podjęcia zobowiązań, o których mowa w art. 28 uokik.

Zachowaniu powoda nie można przypisać cech zobowiązania, bowiem ten tylko

odpowiadał na pisma kierowane do niego przez Prezesa Urzędu i składał projekty

postanowień, które mogły być wprowadzone w życie w bliżej nieokreślonym czasie.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik Sąd

Apelacyjny podzielił wnioski Sądu pierwszej instancji i przywołane w uzasadnieniu

tego Sądu orzecznictwo oraz stanowisko doktryny. Sąd Apelacyjny wskazał, że

treść zakwestionowanych klauzul mieściła się niewątpliwie w hipotezach klauzul

wpisanych do rejestru postanowień uznanych za niedozwolone pod numerami

1340, 1210, 1169, 1084, 1160. Za tożsamością tych postanowień przemawia cel,

jakiemu ma służyć zakwestionowana klauzula i skutki, jakie może ona wywołać.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił także zarzutu powoda, zgodnie z którym wpis

postanowień wzorców, które stanowiły podstawę dla przypisania mu naruszenia

art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik nie wiązał powoda w rozumieniu art. 47943

k.p.c.

Stosowanie postanowienia wpisanego do rejestru niedozwolonych postanowień

umownych jest prawnie zakazane. Ponieważ wyrok w sprawie o uznanie

postanowień z niedozwolone ma skutek wobec osób trzecich od chwili jego

6

wpisania do rejestru, oznacza to, że wyrok taki ma skutek wobec wszystkich

przedsiębiorców świadczących usługi dla konsumentów.

Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z

którym kara pieniężna może być nałożona w przypadku dopuszczenia się przez

przedsiębiorcę bezprawnych działań, które godzą w zbiorowe interesy

konsumentów, zatem niestosowanie zakwestionowanych postanowień nie wyłącza

możliwości jej nałożenia. Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast częściowo zarzut

naruszenia art. 106 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 111 uokik. Sąd Apelacyjny

wskazał, że w niniejszej sprawie Prezes Urzędu dokonał oceny wagi stwierdzonych

naruszeń, to jest stosowania pięciu klauzul tożsamych z wpisanymi do rejestru.

Praktyki te miały charakter długotrwały. W wyniku działania przedsiębiorcy sytuacja

konsumentów została osłabiona. Na tej podstawie Prezes Urzędu ustalił kwotę

bazową na poziomie 0.19% przychodu powoda w 2009 r. Jako okoliczność

obciążającą uznano ogólnopolski charakter działalności przedsiębiorcy, co

spowodowało zwiększenie wyjściowego poziomu kwoty bazowej o 20%, do

poziomu 0.228% przychodu powoda w 2009 r. Sąd Apelacyjny uznał, że ustalenie

kwoty bazowej na poziomie 0,19% było prawidłowe. Nie uwzględniono jednak

wszystkich okoliczności przemawiających na korzyść powoda: zaniechania

stosowania zarzucanej praktyki, rzetelnej i merytorycznej postawy skarżącego w

toku postępowania przed Prezesem Urzędu, aktywnej i terminowej współpracy w

celu dostosowania postanowień wzorców. Nie uwzględniono także, że ogólnopolski

charakter działalności powoda spowodował potrzebę nałożenia na powoda

obowiązku publikacyjnego, co stanowi rodzaj sankcji. W związku z tym brak

uzasadnienia dla zwiększenia wyjściowego poziomu kwoty bazowej, zaś

uwzględnienie okoliczności przemawiających na korzyść powoda uzasadniało

obniżenie kary ustalonej według stawki 0,19% przychodu powoda z 2009 r. o 30%,

co ostatecznie dało kwotę 600.000 zł.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie: 1) art. 47931a

§ 3 zd. 2 k.p.c., przez

brak stwierdzenia, że zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem

przepisów art. 28 ust. 1-4 uokik oraz art. 7, art. 8 i art. 11 k.p.a., a w konsekwencji

także art. 27 i art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik w wyniku niezastosowania przez Prezesa

7

Urzędu art. 28 uokik; 2) art. 47931a

§ 3 zd. 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

przez brak stwierdzenia, że zaskarżona decyzja została wydana z rażącym

naruszeniem art. 49 ust. 1, art. 74 i art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik oraz art. 6, art. 8,

art. 10 § 1, art. 12, art. 61 § 2 i art. 123 k.p.a., przez wydanie decyzji w zakresie

nałożenia kar pieniężnych bez uprzedniego wszczęcia postępowania w sprawie

nałożenia kary przewidzianego w art. 49 ust. 1 uokik; uniemożliwienia powodowi

wzięcia czynnego udziału w postępowaniu w sprawie wymierzenia kary oraz

wydania decyzji nakładającej karę bez uprzedniego wydania decyzji stwierdzającej

dokonanie naruszenia wymienionego w art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik; 3) art. 328 § 2,

przez brak konkretnego i wyczerpującego wyjaśnienia powodów, dla których Sąd

uznał, że postanowienia regulaminu powoda są tożsame z klauzulami wpisanymi

do rejestru oraz niewyjaśnienie powodów dla których uznana za zasadne nałożenie

obowiązku publikacyjnego w decyzji; 4) art. 49 ust. 1, art. 74 i art. 106 ust. 1 pkt 4

uokik, przez przyjęcie, że możliwe jest nałożenie kary bez uprzedniego wszczęcia

postępowania w sprawie nałożenia kary; 5) art. 49 ust. 1 uokik w związku z art. 2,

art. 32 ust. 1 i art. 42 ust. 2 Konstytucji RP; 6) art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik w związku z

art. 105 Prawa telekomunikacyjnego, przez przyjęcie, że wprowadzenie przez

powoda do wzorców zakwestionowanych w niniejszej sprawie postanowień jest

działaniem bezprawnym, naruszającym zbiorowe interesy konsumentów, w sytuacji

gdy postanowienia te są zgodne z art. 104 ust. 1 oraz 105 i art. 105 ust. 3 Prawa

telekomunikacyjnego, a także przez uznanie za tożsame postanowień zawartych w

regulaminie powoda z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień

wzorców umownych uznanych za niedozwolone; 7) art. 106 ust. 1 pkt 4 w związku

z art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik, przez przyjęcie, że dla nałożenia kar pieniężnych

wystarczające było samo posłużenie się tymi postanowienia przez powoda we

wzorcu umownym; 8) art. 24 ust. 2 pkt 1, art. 27 i art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik, przez

oddalenie apelacji, w sytuacji gdy wpis w rejestrze klauzul wymienionych w

zaskarżonym wyroku jako tożsamych z inkryminowanymi postanowieniami

Regulaminu i Cennika nie wiązał powoda w rozumieniu art. 47943

k.p.c. i z tej

przyczyny, nawet jeżeli powód stosował postanowienia tożsame z klauzulami

niedozwolonymi, nie mógł w ogóle dopuścić się praktyki opisanej w art. 24 ust. 2

pkt 1 uokik; 9) art. 28 ust. 1 uokik, przez przyjęcie, że nie było podstaw do wydania

8

decyzji na podstawie tego przepisu; 10) art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik i art. 111 uokik,

przez częściowe oddalenie wyroku Sądu pierwszej instancji utrzymującego w mocy

zaskarżoną decyzję, która została wydana z rażącym naruszeniem prawa,

polegającym na przekroczeniu granic dozwolonego uznania administracyjnego

zakreślonego w art. 111 uokik w związku z art. 6, 7 8 i 11 k.p.a.; 11) art. 87

Konstytucji RP, przez utrzymanie w mocy wyroku Sądu I instancji, zgodnie z którym

podstawą dla wymiaru kar pieniężnych były Wyjaśnienia w sprawie ustalania

wysokości kar pieniężnych; 12) art. 26 ust. 2 uokik, przez bezpodstawne

zaakceptowanie nałożenia dwóch obowiązków publikacyjnych, choć przepis ten

pozwala na nałożenie tylko jednego obowiązku; utrzymanie w mocy wyroku Sądu

pierwszej instancji, który zastosował przesłankę prewencyjnego odziaływania

publikacji w sytuacji gdy przepis ten pozwala jedynie na stosowanie środków

dodatkowych wyłącznie w celu usuwania trwających skutków naruszeń; 13) art. 105

ust. 1-3 Prawa telekomunikacyjnego, przez przyjęcie, że przepis ten znajduje

zastosowanie wyłącznie do przedsiębiorcy wyznaczonego w zakresie świadczenia

usługi powszechnej.

Prezes Urzędu zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części, w zakresie w

jakim Sąd drugiej instancji obniżył karę pieniężną do kwoty 600.000 zł.

Zaskarżonemu wyrokowi Prezes Urzędu zarzucił naruszenie art. 26 ust. 2 w

związku z art. 27 ust. 4 i 2 uokik oraz art. 111 uokik ,przez błędną wykładnię oraz

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że nałożony na powoda obowiązek publikacji

decyzji stanowi sankcję o charakterze represyjnym oraz że stanowi okoliczność,

jaką należy wziąć pod uwagę przy stosowaniu art. 111 uokik, a w konsekwencji

nałożenie tego obowiązku ma wpływ na wymiar kary pieniężnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozpoznać skargę kasacyjną powoda, jako

kwestionującą wyrok Sądu drugiej instancji w całości.

Podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o jej zasadności mają zarzuty

dotyczący art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik, w szczególności zaś zarzut naruszenia art. 24

ust. 2 pkt 1 uokik, przez uznanie zachowania powoda za praktykę naruszającą

9

zbiorowe interesy konsumentów, w sytuacji gdy wpis w rejestrze, o którym mowa w

art. 47945

k.p.c. klauzul wymienionych w zaskarżonym wyrokiem jako tożsamych z

inkryminowanymi postanowieniami Regulaminu i Cennika nie wiązał powoda w

rozumieniu art. 47943

k.p.c. i z tego powodu, nawet jeżeli powód stosował

postanowienia tożsame z klauzulami niedozwolonymi nie mógł w ogóle dopuścić

się praktyki opisanej w art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik.

W tym zakresie wypada stwierdzić, że z utrwalonego obecnie orzecznictwa

Sądu Najwyższego w przedmiocie skutków wyroku wydanego w postępowaniu w

sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, zakończonego

wpisem konkretnego postanowienia do rejestru niedozwolonych postanowień

umownych, wynika, iż ani wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów, ani wpis postanowienia do rejestru nie wiąże w sprawach

dotyczących innego przedsiębiorcy, nawet jeżeli kwestionowane w takim

postępowaniu postanowienia wzorca umowy mają tożsame brzmienie, co

postanowienia uznane wcześniej za niedozwolone i wpisane do rejestru (wyroki

Sądu Najwyższego z 20 września 2013 r., II CSK 708/12; z 23 października 2013 r.,

IV CSK 142/13; postanowienie Sądu Najwyższego z 16 września 2011 r., I CSK

676/10; uchwały Sądu Najwyższego z 7 października 2008 r., III CZP 80/08, OSNC

2009 nr 9, poz. 118; z 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10, OSNC 2011 nr 9, poz.

95).

Powyższa linia orzecznicza jest zbieżna z dominującym w piśmiennictwie

poglądem, zgodnie z którym wyrok uwzględniający powództwo o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone obejmuje swymi skutkami tylko

pozwanego przedsiębiorcę oraz inne podmioty, którym przysługiwałaby legitymacja

czynna do wytoczenia powództwa w sprawie o uznanie tego postanowienia w tym

konkretnym wzorcu umowy za niedozwolone, a zatem tylko konsumentów

związanych postanowieniami tego wzorca (w szczególności zob. M. Skory,

Klauzule abuzywne w polskim prawie ochrony konsumenta, Kraków 2005, s. 304-

308, M. Jagielska, Niedozwolone klauzule umowne [w:] red. E. Nowińska, P.

Cybula, Europejskie prawo konsumenckie a prawo polskie, Zakamycze 2005, s. 94-

96; B. Gawlik, Skutki wyroku w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone [w:] Prace poświęcone pamięci Adama Uruszczaka, PIPWIUJ, z. 96,

10

Kraków 2006, s. 190-193; M. Jagielska, Skutki wpisu postanowienia wzorca

umownego do rejestru niedozwolonych postanowień – glosa do uchwały Sądu

Najwyższego z 13.7.2006 r., III SZP 3/06, EPS z 2007 r., Nr 5, s. 47; K. Weitz,

Postępowanie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone [w;] red. T.

Wiśniewski, Postępowanie w sprawach gospodarczych, Warszawa 2007, s. 212-

213; J. Moskała, Eliminacja klauzul abuzywnych z polskiego obrotu gospodarczego,

Glosa z 2008 r., Nr 4, s. 65-67; R. Trzaskowski, Przesłanki i skutki uznania

postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 47936

- 47945

k.p.c.) [w:] red. E.

Holewińska-Łapińska, Prawo w działaniu. 6. Sprawy cywilne, Warszawa 2008, s.

231-237; T. Ereciński [w:] T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, K. Weitz,

Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Część pierwsza. Postępowanie

rozpoznawcze, tom II, Warszawa 2009, s. 741-742; M. Rejdak, Postępowanie w

sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone - komentarz,

Warszawa 2009, s. 151-153; J. Wszołek, Rejestr klauzul niedozwolonych –

zagadnienia systemowe i wątpliwości konstytucyjne wokół skutków wpisu, Mon.

Prawniczy 2011, nr 12, s. 647; B. Wyżykowski, Abstrakcyjna kontrola postanowień

wzorców umów, PPH z 2013 r., nr 10, s. 37-39). Poglądy przeciwne są w

zdecydowanej mniejszości i były wyrażane w publikacjach poprzedzających

wydanie powołanych powyżej orzeczeń Sądu Najwyższego (A. Kadzik, O

abstrakcyjnej kontroli wzorców umownych, Radca Prawny z 2003 r., Nr 4, s. 61; I.

Wesołowska, Niedozwolone postanowienia umowne [w:] red. C. Banasiński,

Standardy wspólnotowe w polskim prawie ochrony konsumenta, Warszawa 2004,

s. 203; E. Łetowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s. 358; B.

Jesionowska, Charakter prawny wpisu klauzuli abuzywnej do rejestru postanowień

wzorców umowy uznanych za niedozwolone, PUG 2006, Nr 11, s. 23; M. Bednarek,

Wzorce umów w prawie polskim, Warszawa 2005, s. 224, podobnie Wzorce umów

[w:] System prawa prywatnego, Warszawa 2006, s. 695).

Z przytoczonego powyżej orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że

zachowanie przedsiębiorcy, innego niż przedsiębiorca, który był stroną

postępowania zakończonego wpisem postanowienia wzorca umowy, jakim ten

przedsiębiorca się posługiwał, do rejestru niedozwolonych postanowień umownych,

11

nie narusza zakazu posługiwania się postanowieniem wzorca umowy uznanym za

niedozwolone z art. 47943

k.p.c. w związku z art. 47942

k.p.c.

W odniesieniu do praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów

polegających na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do

rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (art. 23a ust. 1

uokik z 2000 r. oraz art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik z 2007 r.) w judykaturze Sądu

Najwyższego ukształtowała się początkowo linia orzecznicza, zgodnie z którą

uznanie określonej klauzuli za niedozwoloną i wpisanie jej do rejestru działa erga

omnes, a dalsze posługiwanie się klauzulą wpisaną do rejestru jest zakazane w

obrocie prawnym nie tylko względem podmiotu, wobec którego to orzeczono, ale

również w identycznych lub podobnego rodzaju stosunkach prawnych zawieranych

przez osoby trzecie, bez ograniczenia w żaden sposób kategorii tych podmiotów

(wyrok Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2006 r., III SK 7/06, OSNP 2007 nr 13-14,

poz. 207). Pogląd ten podtrzymano i rozszerzono w uchwale z 13 lipca 2006 r.,

III SZP 3/06, zgodnie z sentencją której „stosowanie postanowień wzorców umów o

treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym

wyrokiem Sądu Okręgowego - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i

wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c., może być uznane w

stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy

konsumentów”.

Następnie, w wyroku Sądu Najwyższego z 12 kwietnia 2011 r., III SK 44/10,

uwzględniając stanowisko Sądu Najwyższego przyjęte w uchwałach z 7

października 2008 r., III CZP 80/08 oraz z 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10,

doprecyzowano wyrażony w uzasadnieniu uchwały III SZP 3/06 pogląd, zgodnie z

którym praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów może być dalsze

stosowanie postanowienia, którego treść jest identyczna z treścią postanowienia,

które zostało wpisane do rejestru, tylko przez tego samego przedsiębiorcę, który

uczestniczył w postępowaniu zakończonym wpisem do rejestru postanowień

wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Wskazano jednocześnie, że z uwagi

na zasady ustalania niedozwolonego charakteru postanowienia wzorca umowy nie

jest możliwe traktowanie jako praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów

w rozumieniu art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik zachowania innego przedsiębiorcy,

12

polegającego na stosowaniu postanowień wpisanych do rejestru postanowień

wzorców umowy uznanych za niedozwolone i nakładanie kar pieniężnych z tego

tytułu.

W niniejszej sprawie poglądy prawne wyrażone w uzasadnieniu uchwały

III SZP 3/06 znalazły zaś zastosowanie do innego przedsiębiorcy, niż

przedsiębiorca uczestniczący w postępowaniu zakończonym wpisem

postanowienia do rejestru (jak miało to miejsce w sprawie rozstrzygniętej wyrokiem

Sądu Najwyższego z 12 kwietnia 2011 r., III SK 44/10). Rozważyć zatem należy,

czy zachowanie takiego przedsiębiorcy, zakwestionowane przez Prezesa Urzędu w

wydanej decyzji podtrzymanej przez Sąd Apelacyjny, spełnia przesłanki zakazu

praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów z art. 24 ust. 2 pkt 1 w

związku z art. 24 ust. 1 uokik.

Przypomnieć trzeba, że instytucja praktyk naruszających zbiorowe interesy

konsumentów została wprowadzona do prawa polskiego w ramach procesu

dostosowywania prawa polskiego do prawa Unii Europejskiej, konkretnie zaś

dyrektywy 98/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 19 maja 1998 r. w sprawie

nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów

(Dz.Urz. UE L 166/51 ze zm., dyrektywa 98/27). Z uzasadnienia rządowego

projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawy o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji oraz ustawy - Kodeks postępowania cywilnego

(druk nr 366), który zmaterializował się w postaci ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o

zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U.

z 2002 r. Nr 129, poz. 1102) wynika, że zamiarem projektodawcy było objęcie

zakresem zastosowania tej instytucji przypadków dalszego stosowania

postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru. Realizując

powyższe zamierzenie w art. 23a ust. 1 uokik z 2000 r. sformułowano ogólną

definicję praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Natomiast

przepisowi art. 23a ust. 2 uokik z 2000 r. nadano następujące brzmienie: „Za

praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności

stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru

postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w

13

art. 47945

k.p.c., naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej,

prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwą lub wprowadzającą w błąd reklamę i inne

czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów”.

W piśmiennictwie poświęconym art. 23a uokik z 2000 r. wskazywano, że

bezprawność w rozumieniu tego przepisu polega na sprzeczności zachowania

przedsiębiorcy z przepisami innych ustaw, w szczególności wdrażających unijne

dyrektywy konsumenckie (K. Gonera, Ochrona zbiorowych interesów konsumentów

przed naruszeniami dyrektyw konsumenckich – wykonanie przez Polskę dyrektywy

98/27/EC Parlamentu Europejskiego i Rady o nakazach wydawanych w celu

ochrony 8interesów konsumentów, Przegląd Legislacyjny 2001, Nr 4, s. 26). W

odniesieniu do art. 23a ust. 2 uokik z 2000 r. wyartykułowano jednak pogląd,

zgodnie z którym przepis ten – co prawda w sposób niepełny – konkretyzuje, jakie

zachowania przedsiębiorców są w rozumieniu ustawy bezprawne (M. Szydło,

Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, MoP z 2004 r., Nr

17, s. 795).

W opinii Sądu Najwyższego, z brzmienia przepisu art. 23a ust. 2 uokik

2000 r. wynikało, że wymienione w tym przepisie zachowania przedsiębiorców

zostały uznane przez ustawodawcę wprost za nazwane praktyki naruszające

zbiorowe interesy konsumentów. W odniesieniu do wymienionych w art. 23a ust. 2

uokik z 2000 r. praktyk (poza praktyką polegającą na naruszeniu obowiązku

udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji) nie było potrzeby

weryfikowania, czy objęte zakresem normowania tego przepisu zachowania są

bezprawne, ponieważ o ich bezprawności przesądził sam ustawodawca. Mając

powyższe na względzie, w dacie podejmowania przez Sąd Najwyższy uchwały

III SZP 3/06 należało przyjąć, że niezależnie od ugruntowanej w późniejszym

orzecznictwie wykładni art. 47943

k.p.c. oraz poglądów doktryny formułowanych w

odniesieniu do skutków wpisu postanowienia umowy do rejestru, istniały podstawy

prawne dla przyjęcia założenie, zgodnie z którym stosowanie postanowień wzorców

umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego - Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 47945

§ 2 k.p.c., może

14

być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą

zbiorowe interesy konsumentów.

Dodatkowo Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, w ślad za poglądami

wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku w z 12 kwietnia 2011 r.,III SK 44/10, ma na

względzie, że obowiązująca w dacie podejmowania uchwały III SZP 3/06 uokik z

2000 r. nie przewidywała kar pieniężnych z tytułu praktyk naruszających zbiorowe

interesy konsumentów. Ewentualna sankcja finansowa mogła zostać nałożona na

przedsiębiorcę dopiero wskutek niewykonania przez niego decyzji Prezesa UOKiK ,

uznającej jego działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umów,

które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za

niedozwolone za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, a zatem

dopiero po uprzednim przeprowadzeniu odrębnego postępowania kończącego się

stwierdzeniem tożsamości postanowienia stosowanego przez przedsiębiorcę z

postanowieniem wpisanym do rejestru. Ustawa o ochronie konkurencji i

konsumentów z 2007 r. przyznała zaś Prezesowi Urzędu kompetencję do

nakładania kar pieniężnych z tytułu złamania zakazu praktyk naruszających

zbiorowe interesy konsumentów. Ma to istotne znaczenie z punktu widzenia

standardów, jakie powinny być dochowywane w postępowaniach administracyjnych

prowadzących do nałożenia dolegliwych kar pieniężnych, w sytuacji gdy rejestr, o

którym mowa, prowadzony jest – jak wskazuje się w piśmiennictwie, w

szczególności zaś w powołanych powyżej publikacjach – w mało czytelny sposób, a

możliwość zapoznania się z motywami leżącymi u podstaw wpisu postanowienia do

rejestru jest ograniczona.

Sąd Najwyższy ma również na względzie, że w niniejszej sprawie stosowany

jest art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik z 2007 r., a nie art. 23a ust. 2 uokik z 2000 r. Co

prawda z uzasadnienia projektu uokik z 2007 r. wynika, że „zmiany w dziale IV

dotyczącym zakazu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mają

na celu zapewnienie większej spójności i przejrzystości przepisów”, jednakże w

ocenie Sądu Najwyższego, zmiany obejmujące art. 24 uokik z 2007 r. miały istotny

charakter jakościowy w zakresie relewantnym dla rozstrzygnięcia o zasadności

zarzutów skargi kasacyjnej powoda. Podczas gdy brzmienie art. 23a ust. 2 uokik z

2000 r. uzasadniało założenie, zgodnie z którym wymienione w tym przepisie

15

zachowanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały

wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone,

zostało uznane przez prawodawcę za bezprawne w treści art. 23a ust. 2 uokik,

podobnego zabiegu interpretacyjnego nie można przeprowadzić w przypadku

art. 24 ust. 2 pkt 1-3 uokik, który jedynie wylicza w sposób przykładowy zachowania

przedsiębiorców, jakie mogą naruszać zakaz praktyk naruszających zbiorowe

interesy konsumentów z art. 24 ust. 1 uokik („Przez praktykę naruszającą zbiorowe

interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie

przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które

zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za

niedozwolone […]).

W odniesieniu do art. 24 ust. 1 uokik zdecydowanie przeważa w praktyce

(postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2012 r., III SK 25/12; wyrok Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z 6 grudnia 2012 r., VI ACa 861/12; wyroki SOKiK z 15

lipca 2010 r., XVII Ama 28/09; z 23 sierpnia 2010 r., XVII AmA 86/09; z 23 maja

2011 r., XVII Ama 212/09; z 23 maja 2011 r., XVII Ama 212/09; z 24 maja 2012 r.,

XVII Ama 31/11; z 14 stycznia 2013 r., XVII Ama 85/11; z 24 kwietnia 2013 r., XVII

Ama 63/10) i piśmiennictwie pogląd, zgodnie z którym do stwierdzenia, że dane

zachowanie przedsiębiorcy jest bezprawne, niezbędne jest sięgnięcie do innych niż

uokik z 2007 r. przepisów prawa nakładających na przedsiębiorcę określony

obowiązek (nakaz / zakaz) w obrocie konsumenckim (A. Wędrychowska-Karpińska,

A. Wiercińska-Krużewska [w:] Stawicki, Stawicki, Ustawa, s. 539). Z przytoczonego

wcześniej orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego tzw. rozszerzonej

prawomocności wpisu postanowienia wzorca umowy do rejestru postanowień

wzorców umowy uznanych za niedozwolone wynika zaś, że zachowaniu

polegającemu na stosowaniu przez innego przedsiębiorcę postanowień wzorca

umowy wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik z 2007 r.,

nie można przypisać bezprawności. Nie jest to bowiem zachowanie sprzeczne z

ukształtowanymi w k.p.c. zasadami funkcjonowania rejestru i skutkami wyroku

uznającego postanowienie wzorca umowy za postanowienie niedozwolone w

ramach tzw. abstrakcyjnej kontroli wzorców umów. Dlatego w piśmiennictwie już

wcześniej wskazywano, że art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy znajduje zastosowanie

16

wyłącznie do przedsiębiorcy, który nie stosuje się do orzeczonego zakazu

wykorzystywania niedozwolonych postanowień umowy (w szczególności zob. M.

Rejdak, Postępowanie w sprawie uznanie za niedozwolone postanowień wzorca

umowy. Komentarz, Warszawa 2009, s. 133 i 138; R. Trzaskowski, Przesłanki i

skutki uznania postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 47936

- 47945

k.p.c.) [w:] red. E. Holewińska-Łapińska, Prawo w działaniu. 6. Sprawy cywilne,

Warszawa 2008, s. 238).

W dalszej kolejności należy stwierdzić, że w argumentacji zawartej w

uzasadnieniu uchwały III SZP 3/06 odwołano się w szerokim zakresie do potrzeby

zapewnienia efektywności dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w

sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE 1993 L

95, wydanie specjalne polskie Dz.U.UE-sp.15-2-288, dalej jako dyrektywa 93/13).

Ze względów wynikających z zasad unijnego prawa intertemporalnego dotyczących

przystępujących do Unii Europejskiej nowych państw członkowskich, Sąd

Najwyższy nie mógł w tej sprawie wystąpić z odpowiednim pytaniem

prejudycjalnym. W dacie podejmowania uchwały III SZP 3/06 nie było zaś

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako TSUE)

dotyczącego bezpośrednio kwestii efektywnej realizacji w porządku krajowym

wymogów wynikających z art. 7 dyrektywy 93/13.

Sytuacja w tym zakresie zmieniła się z chwilą wydania przez TSUE wyroku z

26 kwietnia 2012 r. w sprawie C-472/10 Invitel, w którym Trybunał wypowiedział się

w przedmiocie wykładni art. 7 dyrektywy 93/13. Z uzasadnienia tego wyroku wynika

jednoznacznie, że w ocenie TSUE, skuteczna realizacja celu zakładanego przez

art. 7 dyrektywy 93/13 „wymaga […] by postanowienia umowne ujęte we wzorcu

umowy konsumenckiej uznane za nieuczciwe wskutek powództwa o zaniechanie

naruszeń wytoczonego przeciwko zainteresowanemu przedsiębiorcy […] nie

wiązały ani tych konsumentów, którzy byli stronami postępowania o zaniechanie

naruszeń, ani też tych konsumentów, którzy zawarli z tym przedsiębiorcą umowę,

do której stosuje się ten sam wzorzec umowy” (pkt 38). W dalszej kolejności TSUE

stwierdził, że „zastosowanie […] sankcji nieważności nieuczciwego postanowienia

umownego, skutecznej względem wszystkich konsumentów, którzy zawarli umowę

konsumencką, do której stosuje się ten sam wzorzec umowy, zapewnia, że

17

konsumenci ci nie będą związani omawianym postanowieniem” (pkt 40). Z

przywołanego orzeczenia wynika jednoznacznie, że w ocenie TSUE taka

interpretacja art. 47943

k.p.c., jaką przyjęto w powołanym powyżej orzecznictwie

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, odpowiada wymogom wynikającym z art. 7

dyrektywy 93/13 i nie ma potrzeby odwoływania się do zasady efektywności prawa

unijnego w celu poszerzenia zakresu skutków wpisu postanowienia do rejestru

niedozwolonych postanowień.

Co więcej, ze sporządzonej w tej sprawie opinii Rzecznik Generalnej V. T. z

6 grudnia 2011 r. wynika, że dokonywanie takiej rozszerzającej interpretacji byłoby

raczej sprzeczne z prawem unijnym. W opinii tej rozszerzona prawomocność

została uznana za skuteczny środek realizacji celu dyrektywy (pkt 53), przy czym

rozszerzenie to rozumiane jest w ten sposób, że skutki uznania postanowienia

umownego za niedozwolone obejmują innych konsumentów, ale zawsze są to tylko

konsumenci związani postanowieniami wzorca stosowanego przez konkretnego

przedsiębiorcę (pkt 51 oraz 53). W ocenie RG V. T., sądowe stwierdzenie

nieważności bądź bezskuteczności postanowienia umownego uznanego za

nieuczciwe ze skutkiem dla wszelkich umów konsumenckich, które zawarł pozwany

przedsiębiorca „obiektywnie przyczynia się do wyeliminowania stosowania tego

postanowienia umownego z obrotu” (pkt 57). Ponadto, RG V. T. podkreśliła, że

uznanie postanowień za niedozwolone może działać odstraszająco na innych

przedsiębiorców, którzy zamierzają stosować podobne postanowienia umowne w

obrocie (pkt 57; podobnie opinia RG N. W. z 12 grudnia 2013 r. w sprawie C-470/12

Pohotovost, pkt 60). Jednakże skutek erga omnes wyroku nie może odnosić się

bez wyjątku do wszystkich innych przedsiębiorców, którzy stosują jednakowe

postanowienia umowne, ale nie brali udziału w postępowaniu prowadzącym do

uznania ich za niedozwolone (pkt 59 i 60). Wykonując zaś prawo unijne, państwa

członkowskie muszą respektować zasady ogólne prawa unijnego, w tym te

dotyczące praw podstawowych oraz zasady proporcjonalności, która sprzeciwia się

zbyt daleko idącej ingerencji (pkt 54). Z rozumowania tego wynika, że

rozszerzająca interpretacja art. 47943

k.p.c. w związku z art. 7 dyrektywy 93/13

mogłaby zostać uznana za niezgodną z prawem unijnym (B. Keirsbilck, The erga

18

omnes effect of the finding of an unfair contract term: Nemzeti, CMLRev. 2013, vol.

5, s. 1475).

Przytoczone powyżej orzecznictwo TSUE i opinie Rzeczników Generalnych

mają bezpośrednie znaczenie dla wykładni i stosowania art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik.

Wyłączają bowiem konieczność sięgnięcia do zasady efektywności prawa unijnego

celem przyjęcia takiej wykładni tego przepisu, zgodnie z którą samoistnie

uznawałby on za bezprawne opisane w nim zachowania w stosunku do wszystkich

przedsiębiorców posługujących się postanowieniami wzorców umowy wpisanymi do

rejestru niedozwolonych postanowień. Ze sprawy C-472/10 Invitel wynika bowiem,

że sprzeczne z dyrektywą 93/13, jako jedną z dyrektyw wymienioną w załączniku I,

nie jest stosowanie postanowień wzorca wpisanego do rejestru postanowień

uznanych za niedozwolone przez jakiegokolwiek innego przedsiębiorcę, ale tylko

przez przedsiębiorcę, który uczestniczył w postępowaniu zakończonym wpisem do

rejestru.

Mając powyższe na względzie, za zasadny należy uznać zarzut naruszenia

art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik, a w konsekwencji uwzględnienia tego zarzutu za zasadne

należy uznać także zarzuty dotyczące zastosowania art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik oraz

art. 26 uokik.

Za oczywiście bezpodstawne trzeba natomiast uznać zarzuty powoda

dotyczące naruszenia przez Sąd Apelacyjny różnych przepisów prawa

procesowego i materialnego, przez nieuchylenie decyzji Prezesa Urzędu z tego

powodu, że w niniejszej sprawie nie zostało wszczęte i przeprowadzone odrębne,

samoistne postępowanie administracyjne w sprawie nałożenia na powoda kary

pieniężnej na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik. Zarzuty tego rodzaju powód

sformułował w podstawach skargi kasacyjnej w kilku wariantach, za każdym razem

łącząc w treści każdego z tych zarzutów przepisy prawa procesowego oraz

przepisy prawa materialnego. Tymczasem, w skardze kasacyjnej niezbędne jest

rozgraniczenie między zarzutami dotyczącymi naruszenia przez Sąd drugiej

instancji przepisów prawa procesowego oraz przepisów prawa materialnego.

Ponadto niedopuszczalne jest uzasadnianie zarzutu naruszenia prawa

procesowego zarzutem naruszenia prawa materialnego. W sytuacji, gdy Sąd

Apelacyjny nie dopatrzył się uchybień podnoszonych przez powoda całkowicie

19

nieuprawnione jest zarzucanie Sądowi drugiej instancji naruszenia konkretnych

jednostek art. 47931a

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez nieuchylenie

decyzji Prezesa Urzędu.

Niezależnie od powyższego uchybienia, Sąd Najwyższy nie podziela

zarzutów powoda koncentrujących się w swej istocie na naruszeniu w niniejszej

sprawie przez – zasadniczo – Prezesa Urzędu przepisu art. 49 uokik wskutek

niewszczęcia postępowania w sprawie nałożenia kary pieniężnej i nałożenia takiej

kary po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyki naruszających zbiorowe

interesy konsumentów. Argumentacja powoda prezentowana w ich uzasadnieniu,

ignorująca całkowicie dorobek kilkudziesięcioletniego już obowiązywania i

stosowania prawa antymonopolowego oraz sankcji w postaci kar pieniężnych i

niemająca żadnego oparcia w stanowisku doktryny lub orzecznictwa, zmierza do

przyjęcia takiej wykładni art. 49 uokik, zgodnie z którą Prezes Urzędu wszczynałby

postępowanie w sprawie stwierdzenia praktyki, a dopiero po jej stwierdzeniu

wszczynałby odrębne postępowanie w sprawie nałożenia kary pieniężnej za

praktykę, ewentualnie zaś w postanowieniu o wszczęciu postępowania w sprawie

naruszenia zakazu z art. 24 uokik Prezes Urzędu musiałby jednocześnie wskazać,

że wszczyna postępowanie w sprawie nałożenia kary pieniężnej.

W ocenie Sądu Najwyższego, zarówno z treści art. 49 uokik, jak i z wymogu

zapewnienia przedsiębiorcom odpowiednich gwarancji proceduralnych, nie wynika

potrzeba takiej wykładni powołanego przepisu. Kary pieniężne nakładane są na

podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik po przeprowadzeniu postępowania w sprawie

praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w decyzji kończącej to

postępowanie. Kary z art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik nie są karami nakładami w

odrębnym postępowaniu za naruszenie konkretnych obowiązków wynikających z

uokik, lecz karami za naruszenie zakazu z art. 24 uokik, które to naruszenie zostało

stwierdzone w wyniku przeprowadzenia postępowania w sprawie naruszenia

zbiorowych interesów konsumentów. Dopiero ocena całokształtu okoliczności

sprawy uzasadnia podjęcie przez Prezesa Urzędu „decyzji” o skorzystaniu z

przysługującej mu na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik uznaniowej kompetencji

do nałożenia kary pieniężnej z tytułu stwierdzonego naruszenia. Zdaniem Sądu

Najwyższego, także systematyka uokik przemawia przeciwko przyjęciu tezy

20

powoda, zgodnie z którą nałożenie kary wymaga wszczęcie stosownego

postępowania (samodzielnego lub łącznie z postępowaniem w sprawie naruszenia

zbiorowych interesów konsumentów lub antymonopolowym). Przykładowo, art. 75

uokik stanowi o umorzeniu postępowania w przypadku nienałożenia kar innych niż

wymienione w art. 106 ust. 1 uokik. Z kolei art. 89 uokik wyłącza możliwość

nałożenia kary pieniężnej w decyzji tymczasowej. Wreszcie, art. 12 i art. 28 uokik,

dotyczące decyzji zobowiązującej, wyłączają możliwość zastosowania art. 106

ust. 1 uokik w przypadku wydania takiej decyzji, co potwierdza, że kara może

zostać nałożona w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji stwierdzającej

naruszenie i nakazującej jego zaniechanie oraz decyzji stwierdzającej naruszenie i

jego zaniechanie.

Nieuzasadnione są również zarzuty dotyczące niezastosowania art. 28

uokik. Jak wskazano już w orzecznictwie Sądu Najwyższego w sprawach III SK

5/09 oraz III SK 44/10 sądowa kontrola niezastosowania przez Prezesa Urzędu

art. 28 uokik jest dopuszczalna, lecz ograniczona z racji ratio legis tej instytucji oraz

trybu podejmowania przez Prezesa Urzędu decyzji o skorzystaniu z przysługującej

mu w tym zakresie kompetencji. Samo twierdzenie przez powoda o aktywnej

współpracy z Prezesem Urzędu nie uzasadniania jeszcze wniosku, że organ

przekroczył granice swobodnego uznania w takim stopniu, że sąd powinien uznać

zarzut naruszenia art. 28 uokik.

Sąd Najwyższy nie podziela także zarzutu naruszenia art. 105 ust. 1-3

Prawa telekomunikacyjnego. Przepis ten, jak i art. 104 Prawa telekomunikacyjnego,

odnosi się do odpowiedzialności przedsiębiorcy wyznaczonego do świadczenia

usługi powszechnej, a nie przedsiębiorcy telekomunikacyjnego świadczącego

usługi telekomunikacyjne wchodzące w skład usługi powszechnej.

Uwzględnienie skargi kasacyjnej powoda rzutuje na uznanie skargi

kasacyjnej Prezesa Urzędu za bezzasadną, jako że podniesione w niej zarzuty

odnoszą się wyłącznie do wysokości kary pieniężnej.

Prezes Urzędu wymierzając karę w wydanej decyzji ustalił kwotę bazową, a

następnie zwiększył ją o 20% z tytułu ogólnokrajowej działalności powoda. Z kolei

Sąd Apelacyjny zakwestionował celowość podwyższenia kwoty bazowej o 20%,

ponieważ nie uwzględniono, że ogólnopolski charakter działalności powoda

21

skutkował nałożeniem na niego obowiązku publikacyjnego, co stanowi rodzaj

sankcji i powoduje brak uzasadnienia dla zwiększenia z tego tytułu wyjściowego

poziomu kwoty bazowej. Dokonując oceny poziomu wysokości kary pieniężnej

nałożonej na powoda przez Prezesa Urzędu Sąd Apelacyjny wskazał, że organ

ochrony konsumentów nie uwzględnił wszystkich okoliczności przemawiających na

korzyść powoda, a dodatkowo uznał, iż nałożenie obowiązku publikacyjnego

stanowi rodzaj sankcji i w jego ocenie skutkuje brakiem potrzeby zwiększenia

wyjściowego poziomu kwoty bazowej będącej podstawą wymierzenia kary o 20%.

Podsumowując swoje stanowisko odnośnie poziomu kary pieniężnej Sąd

Apelacyjny wskazał wyraźnie, że biorąc pod uwagę okoliczności przemawiające na

korzyść powoda, zasadne jest obniżenie kary z poziomu odpowiadającego przyjętej

przez Prezesa Urzędu kwoty bazowej 0,19% przychodu o 30%. Kwalifikacja

obowiązku publikacji decyzji (jej sentencji) jako sankcji jest prawidłowa. Z

uzasadnienia wyroku nie wynika, by sankcji tej został przypisany tylko represyjny

charakter. Mając na względzie, że kary pieniężne powinny być wymierzane w

uwzględnieniem szeregu okoliczności faktycznych danej sprawy, uwzględnienie

nałożenia dodatkowej sankcji w postaci obowiązku publikacyjnego przy ocenie

proporcjonalności wysokości kary pieniężnej nałożonej na powoda, nie prowadzi

żadną miarą do naruszenia przepisów powołanych w skardze kasacyjnej przez

Prezesa Urzędu.

Niezależnie od nasuwających się w kontekście stanu faktycznego sprawy

(zachowania przedsiębiorcy przed i w toku postępowania) wątpliwości co do

zasadności (z punktu widzenia przesłanki interesu publicznego, zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 3 października 2013 r., III SK 50/12) skorzystania przez Prezesa

Urzędu z uprawnienia do nałożenia kary pieniężnej, Sąd Najwyższy nie podziela

stanowiska Prezesa Urzędu, zgodnie z którym nałożony w niniejszej sprawie

obowiązek publikacyjny miał na celu usunięcie trwających skutków naruszania

zbiorowych interesów konsumentów, skoro w toku postępowania nie wykazano, by

powód stosował w praktyce zakwestionowane postanowienia w odniesieniu do

indywidualnych konsumentów. Sąd Najwyższy podziela stanowisko doktryny

przywołane w uzasadnieniu wniosku Prezesa Urzędu o przyjęcie skargi do

rozpoznania, zgodnie z którym obowiązki publikacyjne (analogicznie do roszczenia

22

o złożenie oświadczenia) nie mogą stanowić represji. Jednakże nie ma podstaw do

wywiedzenia z tego poglądu tezy, zgodnie z którą obowiązek publikacyjny nałożony

w decyzji Prezesa Urzędu nie może mieć represyjnego charakteru. Z przywołanych

przez Prezesa Urzędu poglądów piśmiennictwa wynika jedynie, że roszczenia o

złożenie oświadczenia nie można wykorzystywać w celach represyjnych. W

okolicznościach niniejszej sprawy uznanie przez Sąd Apelacyjny nałożonego na

powoda obowiązku publikacyjnego za sankcję o charakterze represyjnym (z uwagi

na kontekst sprawy) ma taką konsekwencję, że charakter ten powinien znaleźć

odzwierciedlenie w ocenie proporcjonalności kary pieniężnej nałożonej na

przedsiębiorcę. Sąd Apelacyjny zachował się zgodnie z wynikającym z powyższego

rozumowania wzorcem uznając, w sposób przekonywujący dla Sądu Najwyższego,

że obowiązek publikacyjny nałożony przez Prezesa Urzędu był na tyle dolegliwy dla

powoda, że zasadne było skorygowanie nałożonej na niego kary w ten sposób, że

wstępnie została ona zredukowana o kwotę wynikającą z zastosowania przez

Prezesa Urzędu współczynnika podwyższającego jej wysokość o 20% z tytułu

ogólnokrajowej skali działania powoda.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.