IV CNP 28/13

Sygn. akt IV CNP 28/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi strony pozwanej

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w B.

z dnia 14 kwietnia 2011 r.,

w sprawie z powództwa A. Z. i F. A. Z.

przeciwko P. Dystrybucja Spółce Akcyjnej w L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 lutego 2014 r.,

1) stwierdza, że wyrok Sądu Okręgowego w B. z dnia 14

kwietnia 2011 r., sygn. II Ca …/11, w punkcie pierwszym w części

zasądzającej kwotę 1 551 ( jeden tysiąc pięćset pięćdziesiąt

jeden) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 19 listopada

2009 r. jest niezgodny z prawem;

2

2) zasądza na rzecz skarżącej od powodów kwotę 378 (trzysta

siedemdziesiąt osiem) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania wywołanego wniesieniem skargi.

3

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w B. zasądził na podstawie art. 225 w zw. z art. 224 i art. 230

k.c. na rzecz powodów kwotę 375 zł z tytułu wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie przez pozwaną z nieruchomości powodów w zakresie służebności

odpowiadającej treścią służebności przesyłu odnośnie do linii energetycznej

średniego napięcia wraz ze słupami wybudowanej w 1987 r. za okres 10 lat

poprzedzających wniesienie powództwa, natomiast oddalił powództwo w części

żądanie wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości w zakresie linii

energetycznej wybudowanej w 1958 r. uznając, że Skarb Państwa z dniem 1

stycznia 1985 r. nabył służebność w drodze zasiedzenia. Uznał za sprzeczne z

treścią art. 321 § 1 k.p.c. wskazanie w toku procesu przez powodów jako

zastępczej podstawy powództwa roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie ze

służebności, w tym wypadku bowiem doszłoby do zmiany przedmiotowej

powództwa pod względem faktycznym i prawnym.

Sąd Okręgowy zmienił ten wyrok w ten sposób, że zasądzoną kwotę

podwyższył do kwoty 1 926 zł i należne odsetki ustawowe od kwoty 1 551 zł

zasądził od dnia 19 listopada 2009 r. i od kwoty 375 zł od dnia 8 października 2009

r. Wskazał, że wobec deklaratywnego stwierdzenia zasiedzenia służebności

odpowiadającej treścią służebności przesyłu w zakresie linii energetycznej

wybudowanej w 1958 r., roszczenie powodów należy oceniać jako żądanie

wynagrodzenia za korzystanie ze służebności, a nie stricte jako roszczenie z tytułu

bezumownego korzystania zwłaszcza, że sąd nie jest związany podstawą prawną

powództwa a okoliczności faktyczne wskazane przez powodów świadczą, że

roszczenie faktycznie zmierza do uzyskania tego rodzaju wynagrodzenia. Ponieważ

z dniem zasiedzenia poprzednik prawny pozwanej przestał być samoistnym

posiadaczem, a stał się podmiotem uprawnionym z tytułu służebności Sąd drugiej

instancji, uwagi na datę zasiedzenia, dokonał oceny zasadności powództwa w

świetle art. 145 k.c., który był podstawą prawną ustanowienia służebności

odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed datą wejścia w życie art. 3051

k.c. Biorąc pod uwagę, że ustanowienie służebności następuje co do zasady za

wynagrodzeniem przyjął, że właścicielowi nieruchomości obciążonej służebnością

4

także przysługuje wynagrodzenie, a zatem powodom należy się wynagrodzenie za

faktyczne wykorzystanie nieruchomości w granicach odpowiadających służebności.

Wysokość wynagrodzenia została ustalona w oparciu o opinię biegłego, którą

ocenił jako rzeczową i wyczerpującą.

Pozwana wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

powyższego wyroku w punkcie I podpunkt 1 w części zasądzającej kwotę 1 551 zł

z odsetkami od tej kwoty od dnia 19 listopada 2009 r. do dnia zapłaty zarzucając,

że Sąd Okręgowy naruszył przepisy prawa materialnego – art. 292 w zw. z art. 172

i 145 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. W konkluzji skarżąca

wniosła o stwierdzenie, że wyrok Sądu Okręgowego jest niezgodny z przepisami

art. 292 w zw. z art. 172 i 145 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pojęcie orzeczenia niezgodnego z prawem (art. 519 § 1 i 2 k.p.c. oraz art.

424 § 1 i 2 k.p.c.) było przedmiotem wykładni w licznych orzeczeniach Sądu

Najwyższego i ukształtował się pogląd, że jest to orzeczenie sprzeczne

z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętym

standardami rozstrzygnięć albo orzeczenie wydane w wyniku rażąco błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, a naruszenie to jest oczywiste

i nie wymaga głębszej analizy prawniczej. Niezgodne z prawem jest orzeczenie

krzywdzące stronę, jeżeli do jego wydania doszło w następstwie rażących błędów

sądu, spowodowanych błędną wykładnią lub zastosowaniem prawa, które mają

oczywisty charakter (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP

25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06/OSNC 2007,

nr 2, poz. 35, z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, Biuletyn SN 2007, nr 4).

Oceniając skargę z tego punktu widzenia, należy uznać jej zasadność.

Wprawdzie skarżący nieprawidłowo skonstruował podstawę skargi

podnosząc naruszenie wskazanych przepisów prawa materialnego równolegle

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, mimo że są to dwie różne

postaci naruszenia i każda wymaga odrębnego wykazania, ale z treści zarzutu oraz

jego uzasadnienia wynika, że pozwana zarzuca błędną wykładnię przytoczonych

przepisów kodeksu cywilnego.

5

Jak należy wnosić z motywów zaskarżonego wyroku, u jego podstaw legł

pogląd Sądu Apelacyjnego, że skoro w myśl art. 145 k.c. ustanowienie służebności

gruntowej następuje co do zasady za wynagrodzeniem, to również w wypadku

obciążenia nieruchomości służebnością odpowiadającą treścią służebności

przesyłu w wyniku zasiedzenia, właścicielowi przysługuje wynagrodzenie za okres

po dacie zasiedzenia.

Pogląd powyższy pozostaje jednak w oderwaniu od celu, charakteru oraz

skutków prawnych instytucji zasiedzenia. Podstawę prawną orzeczenia

stwierdzającego zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią służebności

przesyłu stanowi art. 172 k.c. stosowany odpowiednio poprzez odesłanie zawarte

w art. 292 zd. 2 k.c. Odpowiednie stosowanie oznacza konieczność spełnienia

przez posiadacza służebności przesłanek określonych w art. 172 k.c. ale

z odpowiednią modyfikacją uwzględniającą specyfikę posiadania służebności

i przesłanki nabycia służebności gruntowej określone w art. 292 zd. 1 k.c.

Nie podlega natomiast modyfikacji cel, charakter i skutki prawne zasiedzenia.

Nabycie prawa własności przez zasiedzenie następuje ex lege i jego skutkiem jest

wygaśnięcie prawa dotychczasowego właściciela, a w wypadku zasiedzenia

służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu ograniczenie prawa

własności właściciela w granicach objętych służebnością. Dla skutków prawnych

zasiedzenia pozostaje bez znaczenia prawnego deklaratoryjny charakter

orzeczenia o stwierdzeniu zasiedzenia. Aczkolwiek nabycie służebności przez

zasiedzenie następuje kosztem uprawnień właściciela nieruchomości obciążonej

i stanowi ingerencję w jego prawo własności, to nie oznacza to pozbawienia go

uprawnień wynikających z art. 140 k.c. w zakresie korzystania z nieruchomości

i rozporządzania nią, a więc skutkiem zasiedzenia nie jest naruszenie istoty prawa

własności. Cel i funkcja zasiedzenia polega na uporządkowaniu sytuacji prawnej

przez usunięcie długotrwałej niezgodności pomiędzy stanem posiadania a stanem

prawnym. Instytucja ta służy zarówno ochronie praw osób innych, niż właściciel

nieruchomości jak i zapewnieniu porządku publicznego i jego bezpieczeństwu

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 160/00, z dnia

4 października 2006 r., II CSK 119/06 i z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 7/11 – nie

publ., wyrok z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 258/12, niepubl., wyrok Trybunału

6

Konstytucyjnego z dnia 25 maja 1999 r., SK 9/98, OTK – Zbiór Urzędowy z 1999 r.,

nr 4, poz. 78).

Z przytoczonych względów Trybunał Konstytucyjny w wyroku SK 9/98 uznał

art. 292 k.c. za zgodny z art. 64 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu wyroku wskazał również, że wprawdzie przejście prawa objętego

służebnością gruntową ma miejsce w następstwie samoistnego posiadania rzeczy

przez okres wymieniony w ustawie i nie jest uzależnione od otrzymania

jakiegokolwiek świadczenia przez osobę, której prawo dotychczas przysługiwało,

ale za takim rozwiązaniem przemawia konieczność zapewnienia porządku

prawnego i stabilizacji stosunków prawnych. Takie też stanowisko prezentuje

doktryna i judykatura w odniesieniu do nabycia przez zasiedzenie prawa własności

nieruchomości – następuje ono bez jakiegokolwiek ekwiwalentu na rzecz

dotychczasowego właściciela nieruchomości. Nie przysługują także takiemu

właścicielowi wobec posiadacza, który nabył własność nieruchomości przez

zasiedzenie, roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy bez tytułu

prawnego, w okresie poprzedzającym dzień zasiedzenia (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2011 r., III CZP 7/11, OSP z 2012 r., nr 10,

poz. 93).

Sąd Apelacyjny zakwalifikował roszczenie powodów jako roszczenie

o wynagrodzenie za ustanowienie służebności i jako podstawę prawną wskazał art.

145 § 1 k.c. Pominął jednak, że przepis ten ma zastosowanie w wypadku

ustanowienia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu na

podstawie umowy pomiędzy właścicielem nieruchomości obciążonej

a przedsiębiorstwem przesyłowym albo na podstawie orzeczenia sądowego

w wyniku realizacji przez właściciela roszczenia o ustanowienie służebności.

Wynagrodzenie za ustanowienie służebności nie ma charakteru

odszkodowawczego, pełni funkcję ceny i powinno stanowić świadczenie

ekwiwalentne. Przysługuje za samo ustanowienie służebności i co do zasady jest

jednorazowe, a sąd orzeka o nim niezależnie od wniosku właściciela nieruchomości

obciążonej. Przepis art. 145 § 1 k.c. w zakresie wynagrodzenia nie dotyczy

natomiast nabycia przez posiadacza ograniczonego prawa rzeczowego w postaci

służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu przez zasiedzenie.

7

Przyznanie roszczenia o wynagrodzenie właścicielowi nieruchomości wobec

posiadacza, który stał się właścicielem służebności jest sprzeczne z celem

zasiedzenia, bowiem nabycie prawa uzależnione jest wyłącznie od spełnienia

przesłanek ustawowych, do których nie należy zapłata wynagrodzenia (ekwiwalent)

za ograniczenie prawa własności właściciela nieruchomości w zakresie służebności

objętej zasiedzeniem. W konsekwencji stwierdzić należy, że właścicielowi

nieruchomości, którego prawo własności zostało ograniczone wskutek nabycia

przez zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią przesyłu przez jej

posiadacza, nie przysługuje roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie ze

służebności za okres po dniu zasiedzenia. Tożsamy pogląd wyraził także Sąd

Najwyższy w wyroku II CSK 258/11.

Przytoczony w podstawie skargi zarzut naruszenia art. 292 w zw. z art. 172

k.c. i art. 145 k.c. uzasadnia wniosek o stwierdzenie niezgodności z prawem

zaskarżonego wyroku jako wydanego w rezultacie dokonania rażąco błędnej

wykładni wskazanych przepisów. Chociaż nie uznaje się za kwalifikowane

naruszenie prawa dokonanie przez sąd jednej z możliwych interpretacji przepisów

prawa, to oparcie rozstrzygnięcia na wykładni zaprzeczającej istocie ugruntowanej

instytucji prawa cywilnego, jaką jest zasiedzenie, stanowi naruszenie wymagane

do stwierdzenia niezgodności wyroku z prawem.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 4241

§ 2 k.p.c.,

o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. art. 98 § 1 k.p.c., 108 § 1 k.p.c. oraz § 6 pkt

3 i § 12 ust. 5 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490).

db