IV CSK 284/13

Sygn. akt IV CSK 284/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa C. Spółki Akcyjnej w P. (poprzednio Z. Centrum Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością w P.)

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 grudnia 2012 r.

oddala skargę kasacyjną oraz wniosek strony powodowej

o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka dochodzi zapłaty tytułem zwrotu nadpłaconej pozwanemu opłaty

z tytułu użytkowania wieczystego, w związku ze zbyciem tego prawa w ciągu roku

kalendarzowego.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo uznając, że opłata roczna,

należna na podstawie art. 71 ust. 1 i 4 u.g.n., obciąża powoda wyłącznie za okres

faktycznego korzystania w ciągu roku z prawa użytkowania wieczystego, tj. od dnia

1 stycznia do dnia 6 marca 2011 r.

Apelację pozwanego Skarbu Państwa oddalił Sąd Apelacyjny, który podzielił

ustalenia faktyczne Sądu I instancji, czyniąc je podstawą własnego rozstrzygnięcia

i oceniając jako bezsporne.

Sąd odwoławczy podzielił też ocenę prawną Sądu pierwszej instancji,

przyjmując, że brak jest uzasadnionych podstaw do tego, aby w przypadku

przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności, czy też

rozwiązania tego prawa, opłata roczna ulegała proporcjonalnemu zmniejszeniu,

a rozwiązanie takie nie miałoby być stosowane w przypadku zbycia prawa

użytkowania wieczystego w trakcie roku kalendarzowego.

W ocenie Sądu drugiej instancji, z braku regulacji prawnej nakazującej

proporcjonalną redukcję opłaty w razie zbycia użytkowania wieczystego w trakcie

roku kalendarzowego nie można wyprowadzać wniosku, że zbywcę obciąża opłata

za cały rok.

Sąd odwoławczy uznał w konsekwencji, że uiszczona przez powoda opłata

za czas, w którym nie był on już użytkownikiem wieczystym jest świadczeniem

nienależnym (art. 410 § 2 k.c.), a pozwany nie wykazał, aby powód wiedział, że nie

był do świadczenia zobowiązany.

Pozwany Skarb Państwa zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części

oddalającej apelację pozwanego i orzekającej o kosztach postępowania

apelacyjnego, opierając skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących się

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Skarżący zarzucił błędną wykładnię art.

238 k.c. w zw. z art. 71 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (Dz. U. 2010 r., Nr 102, poz. 651 ze zm.), zwany dalej „u.g.n.”,

a to wskutek przyjęcia, że zbycie prawa w trakcie roku kalendarzowego skutkuje

3

proporcjonalnym zmniejszeniem opłaty rocznej, stosownie do czasu przysługiwania

zbywcy tego prawa. W ocenie skarżącego, opłata roczna z tytułu użytkowania

wieczystego ma charakter jednolity (niepodzielny) i nie podlega redukcji.

Zarzut błędnego zastosowania art. 410 § 2 k.c. uzasadnia skarżący

przyjęciem, że w przypadku zbycia prawa w trakcie roku kalendarzowego

uiszczona opłata roczna staje się nienależna w części przypadającej za okres po

zbyciu prawa.

Strona powodowa domagała się oddalenia skargi kasacyjnej i zasądzenia

kosztów postępowania w piśmie procesowym z dnia 21 marca 2012 r., błędnie

nazwanym odpowiedzią na skargę kasacyjną a to wobec wniesienia tego pisma

z uchybieniem terminowi do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną

określonemu w art. 3987

§ 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna strony pozwanej okazała się pozbawiona uzasadnionych

podstaw, a zarzuty błędnej wykładni art. 238 k.c. w zw. z art. 71 ust. 1 i 4 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U.2010 r., Nr 102,

poz. 651 ze zm.), zwanej dalej „u.g.n.”, nie zasługiwały na uwzględnienie.

Początkowo w judykaturze istniały rozbieżności co do możliwości żądania

zawsze pełnej opłaty rocznej, a więc także należnej za okres po przekształceniu

prawa użytkowania wieczystego w prawo własności, jednakże nawet już wówczas

aprobatę dla tak rozumianego uprawnienia ograniczano potrzebą dokonywania

oceny żądania za ten okres zapłaty jako ewentualnego nadużycia prawa

w okolicznościach konkretnej sprawy (wyrok SN z dnia 15 lutego 2002 r., V Ca 2/02,

OSNC 2003/1/12).

W późniejszym okresie orzecznictwo zdecydowanie skłoniło się do

stanowiska, że opłata roczna za użytkowanie wieczyste podlega zmniejszeniu

proporcjonalnie do czasu trwania użytkowania wieczystego w razie nabycia

własności nieruchomości na podstawie przepisów ustawy z dnia 4 września 1997 r.

o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom

fizycznym w prawo własności (wyrok SN z dnia 17 grudnia 2003 r., IV CK 244/02,

OSNC 2005/1/14).

4

W kolejnym judykacie wydanym w składzie powiększonym utrzymano ten

kierunek wykładni przepisów objętych w skardze kasacyjnej zarzutem naruszenia,

stwierdzając, że w razie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo

własności na podstawie przepisów powołanej ostatnio ustawy, opłata roczna

za użytkowanie wieczyste za rok, w którym nastąpiło przekształcenie, ulega

proporcjonalnemu zmniejszeniu do czasu trwania użytkowania wieczystego w tym

roku (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 2004 r., III CZP 47/04,

OSNC 2005/5/74).

Wreszcie, w wyroku z dnia 25 listopada 2010 r., I CSK 692/09 (OSNC - ZD

2011 r., nr B, poz. 45, s. 123) Sąd Najwyższy stanowczo stwierdził, że w razie

zbycia prawa użytkowania wieczystego w ciągu roku kalendarzowego zbywca

jest zobowiązany do uiszczenia właścicielowi opłaty rocznej w rozmiarze

odpowiadającym rzeczywistemu okresowi korzystania przez niego z nieruchomości

obciążonej tym prawem, przy czym Sąd Najwyższy jednoznacznie odwołał się do

normy art. 238 k.c.

Fakt zamieszczenia przez ustawodawcę w art. 71 ust. 6 u.g.n. podstawy

prawnej zmniejszenia opłaty rocznej został werbalnie ograniczony do wygaśnięcia

użytkowania wieczystego, będącego skutkiem przekształcenia tego prawa w prawo

własności, a więc nie obejmującego wprost skutków zbycia prawa użytkowania

wieczystego na rzecz innego podmiotu w okresie roku kalendarzowego. Natomiast

brzmienie art. 71 ust. 1 i 4 u.g.n. pozbawione jest jednoznacznego werbalnego

uregulowania możliwości dokonania proporcjonalnej redukcji opłaty rocznej, w razie

zbycia prawa użytkowania wieczystego, a nie jego przekształcenia w inne prawo.

Jednakże ograniczenie się wyłącznie do rezultatów wykładni językowej art.

71 ust. 1 i 4 u.g.n. oraz art. 238 k.c. prowadzi do irracjonalnego, niedającego się

zaakceptować rezultatu, a mianowicie istnienia obowiązku zbywcy zapłaty

właścicielowi opłaty rocznej także za ten okres roku, w którym to prawo,

przysługujące dotychczas użytkownikowi wieczystemu, już mu nie przysługuje

(nie jest czasem trwania jego prawa - art. 238 k.c.), ponieważ w następstwie zbycia

przeszło na inny podmiot.

Wykładnia celowościowa powołanych przepisów u.g.n. oraz art. 238 k.c.,

przy niewątpliwym braku jednoznacznego rozwiązania spornej kwestii w ustawie,

5

nie może ograniczyć się wyłącznie do uwzględnienia interesu prawno-

ekonomicznego właściciela nieruchomości (wierzyciela opłaty rocznej), ponieważ

oznaczałoby to przypisanie opłacie rocznej niejako gwarancyjnego charakteru, do

czego brak jest stosownej podstawy prawnej. Ponadto, zbycie użytkowania

wieczystego przez pierwotnego użytkownika wieczystego w ciągu roku

kalendarzowego nie ogranicza możliwości właściciela nieruchomości domagania

się zapłaty należności z tytułu opłaty rocznej od nabywcy tego prawa za ten okres

roku, w którym nabywca prawa będzie już z tego prawa korzystał. W piśmiennictwie

i judykaturze (wyrok SN z dnia 16 grudnia 1999 r., II CKN 639/98, OSNC 2000 r.

nr 6, poz. 121) trafnie przyjmuje się, że wynikający z art. 238 k.c. obowiązek

uiszczenia opłaty rocznej jest ściśle związany z czasem trwania użytkowania

wieczystego i obciąża każdoczesnego użytkownika wieczystego, a więc podmiot,

któremu prawo to w danym okresie przysługuje.

Ujmując zobowiązanie do zapłaty opłaty rocznej jako element

prawnorzeczowego stosunku użytkowania wieczystego (art. 233 k.c., art. 238 k.c.),

to zobowiązanie takie uzyskuje charakter zobowiązania realnego obciążającego

z woli ustawodawcy każdego uprawnionego z tytułu prawa użytkowania

wieczystego w okresie roku kalendarzowego. Oznacza to, że właściciel

nieruchomości uprawniony jest do żądania zapłaty przez nabywcę tego prawa

stosownej części opłaty rocznej, należnej za okres, w którym prawo to już

przysługuje nabywcy (za czas trwania jego prawa). W judykaturze konsekwentnie

więc przyjęto, że opłata roczna nie jest świadczeniem niepodzielnym,

lecz świadczeniem podzielnym w rozumieniu art. 379 § 2 k.p.c., ponieważ

może być ono spełnione częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu lub wartości

(v. uzasadnienie wyroku SN z dnia 25 listopada 2010 r., sygn. akt I CSK 692/09,

OSNC-ZD 2011, nr B, poz. 45).

Wobec powyższego, część opłaty rocznej uiszczona przez stronę powodową

stronie pozwanej za okres następujący od chwili zbycia przez stronę powodową

prawa użytkowania wieczystego jest zatem świadczeniem nienależnym stronie

pozwanej od strony powodowej w rozumieniu art. 410 § 2 k.c., a pozwany nie

wykazał wystąpienia przesłanek wyłączających zwrot świadczenia. Zastosowanie

przez Sąd odwoławczy tego przepisu w konfiguracji podmiotowej między stronami

6

niniejszego sporu było prawidłowe i nie uzasadniało w ustalonym stanie faktycznym

zarzutu błędnej jego subsumpcji, podniesionego w skardze kasacyjnej.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie

art. 39814

k.p.c.

Oddalenie wniosku strony powodowej o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego uzasadnione jest tym, że wniosek w tym przedmiocie strona

powodowa zgłosiła dopiero w piśmie procesowym, błędnie nazwanym odpowiedzią

na skargę kasacyjną. Wobec doręczenia powódce odpisu skargi kasacyjnej w dniu

9 kwietnia 2013 r. (k. 163), odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona

z zachowaniem dwutygodniowego terminu określonego w art. 3987

§ 1 k.p.c.,

czego dowodzi data nadania przez powódkę pisma procesowego w urzędzie

pocztowym w dniu 6 maja 2013 r. (k. 168).