V CSK 151/13

Sygn. akt V CSK 151/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa X.

przeciwko Y. i małż. Z. reprezentowanemu przez przedstawicielkę ustawową Y.

o zaprzeczenie ojcostwa,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej Y. od wyroku

Sądu Okręgowego w […]

z dnia 6 grudnia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w […]

z dnia 31 sierpnia 2012 r., znosi postępowanie w całości od

rozprawy z dnia 28 sierpnia 2012 r. przed Sądem Rejonowym […]

i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2012 r. Sąd Rejonowy ustalił, że powód X. nie

jest ojcem małoletniego Z., urodzonego […] 2011 r., syna pozwanej Y.

Pozwana matka dziecka, jak również kurator ustanowiony dla

reprezentowania w sprawie małoletniego dziecka wnieśli o oddalenie powództwa.

Pozwana w trakcie postępowania odmówiła zgody na przeprowadzenie badań

genetycznych dziecka. Sąd pierwszej instancji ustalił, że małoletni Z. urodził się […]

z małżeństwa stron zawartego […] 2010 r. Powód nie widział dziecka. O ciąży żony

dowiedział się w sierpniu 2010 r. i początkowo cieszył się z tego faktu bowiem kilka

miesięcy wcześniej pozwana poroniła pierwszą ciążę, a oboje oczekiwali wtedy

dziecka. Wkrótce jednak po powrocie z podróży poślubnej małżonkowie zaczęli się

kłócić, dochodziło do rękoczynów. Powód posądzał żonę o zdradę m.in. z tego

względu, że korespondowała w Internecie z innym mężczyzną w sprawach

osobistych. Ostatecznie 4 października 2010 r. powód wyprowadził się ze

wspólnego mieszkania. W czasie jednej z późniejszych sprzeczek pozwana

zasugerowała, że powód nie jest ojcem dziecka. Wyrokiem z dnia 14 lipca 2011 r.

Sąd Okręgowy rozwiązał małżeństwo stron przez rozwód. Powód w liście z dnia 17

sierpnia 2011 r. zaproponował pozwanej badania genetyczne w celu ustalenia

pochodzenia dziecka, jednak pozwana tę propozycję zlekceważyła. Sąd Rejonowy

w odrębnej sprawie wszczętej przez powoda oddalił jego wniosek o wydanie

zarządzenia zezwalającego na pobranie małoletniemu krwi w celu poddania jej

badaniu pod kątem ojcostwa powoda.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, zebrane w sprawie dowody nie pozwoliły

na jednoznaczne stwierdzenie, iż powód nie jest ojcem małoletniego Z. Brak

możliwości obalenia domniemania jego ojcostwa, wynikającego z art. 62 § 1 k.r.o.,

wynikał tylko z konsekwentnego oporu pozwanej przed przeprowadzeniem dowodu

z badań genetycznych. Zatem takie okoliczności, jak szybkie zajście przez

pozwaną w ponowną ciążę, o której powód dowiedział się tuż po weselu, rychły i

burzliwy konflikt stron, jaki towarzyszył ich krótkiemu i nieudanemu pożyciu, częste

rozłąki faktyczne małżonków, korespondencja e-mailowa pozwanej z innym

mężczyzną oraz jej komentarz dotyczący ojcostwa powoda, to fakty uzasadniające

3

wątpliwości domniemanego ojca. Odmowa przeprowadzenia badań genetycznych

DNA nie pozwoliła na włączenie w poczet materiału dowodowego jedynego

obiektywnego dowodu, którym powód, wnioskujący o jego przeprowadzenie, miałby

możliwość wykazania pochodzenia dziecka od innego mężczyzny. Opór pozwanej,

uzasadniony wyłącznie przyczynami ambicjonalnymi, skutkował ujemną oceną jej

postawy procesowej i uwiarygodniał stanowisko powoda. Sąd, mając na uwadze

przepis art. 233 § 2 k.p.c., ocenił taką postawę procesową pozwanej za obawę

przed wynikami tych badań, mogących potwierdzić słuszność żądania powoda. W

konsekwencji uwzględnił powództwo.

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanej,

przyjmując za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i podzielając

jego ocenę prawną.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosła pozwana. W ramach

podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzuciła naruszenie przepisów: art.

67 k.r.o., art. 62 § 1 k.r.o., art. 3 Konwencji o Prawach Dziecka z 1989 r. i art. 63

k.r.o. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzuciła

naruszenie: art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 457 k.p.c., art. 365 k.p.c., art. 74 k.p.c. w zw.

z art. 331 § 2 k.p.c., art. 233 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. Pozwana wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego z dnia

31 sierpnia 2012 r. i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozwanymi w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa wytaczanej przez męża

matki, zgodnie z art. 66 k.r.o., są łącznie matka i dziecko. Ze względu na przepis art.

98 § 3 w zw. z § 2 pkt 2 k.r.o., matka małoletniego dziecka nie może go

reprezentować jako jego przedstawicielka ustawowa w sprawie o zaprzeczenie

ojcostwa. Zgodnie bowiem z art. 98 § 2 pkt 2 k.r.o., żadne z rodziców nie może

reprezentować dziecka jako jego przedstawiciel ustawowy przy czynnościach

prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem, chyba

że czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka albo

że dotyczy należnych dziecku od drugiego z rodziców środków utrzymania

4

i wychowania. Przepis ten, według art. 98 § 3 k.r.o., stosuje się odpowiednio

w postępowaniu sądowym. W takim przypadku, jeżeli żadne z rodziców nie może

reprezentować dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską reprezentuje je

kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy (art. 99 k.r.o.). Taki kurator do

reprezentowania w sprawie małoletniego pozwanego Z. został ustanowiony przez

sąd opiekuńczy. Kurator ten jednak tylko przez pewien czas brał udział w

postępowaniu. Jeszcze przed Sądem pierwszej instancji nie został on

zawiadomiony o terminie rozprawy – w dniu 28 sierpnia 2012 r. - poprzedzającej

wydanie wyroku. Nie doręczono mu także odpisu postanowienia Sądu Rejonowego

z dnia 13 lipca 2012 r. o podjęciu zawieszonego wcześniej postępowania w sprawie.

Natomiast po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji, mimo że pomiędzy

pozwanymi zachodziło współuczestnictwo konieczne o charakterze jednolitym, nie

doręczono mu – zgodnie z art. 331 § w zw. z art. 73 § 2 k.p.c. - uzasadnienia

wyroku Sądu Rejonowego sporządzonego na wniosek pozwanej. Tymczasem

w takiej sytuacji doręczenie uzasadnienia wyroku powinno nastąpić każdemu

współuczestnikowi (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1968 r., I CR

224/68, OSNC 1969, nr 11, poz. 202). Następnie kuratora reprezentującego

małoletniego pozwanego nie zawiadomiono o terminie rozprawy przed Sądem

drugiej instancji. Z treści wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną wynika zaś, że

Sąd Okręgowy przyjął, iż małoletni pozwany był reprezentowany w sprawie przez

matkę jako jego przedstawicielkę ustawową. Ustalone wyżej okoliczności

uzasadniają podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności postępowania

z przyczyny określonej w art. 379 pkt 5 k.p.c., począwszy od ostatniej rozprawy

przed Sądem pierwszej instancji z powodu pozbawienia możności obrony swych

praw przez pozwanego Z. Wbrew bowiem stanowisku Sądu Okręgowego,

wynikającemu z treści sentencji zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku, w

postępowaniu pozwanego dziecka nie mogła reprezentować jego matka, jako jego

przedstawicielka ustawowa, ze względu na regulację zawartą w powołanym na

wstępie art. 98 § 3 w zw. z § 2 pkt 2 k.r.o. Zgodnie z art. 74 k.p.c., każdy ze

współuczestników sporu ma prawo samodzielnie popierać sprawę, a na

posiedzenie sądowe wzywa się wszystkich tych współuczestników, co do których

sprawa nie jest zakończona. O pozbawieniu możliwości obrony swoich praw można

5

mówić wówczas, gdy stronie uniemożliwiono działanie w procesie osobiście bądź

za pośrednictwem pełnomocnika, przedstawiciela ustawowego lub kuratora (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2007 r., I CSK 70/07, nie publ.).

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 457 k.p.c. Zgodnie z tym

przepisem w sprawach o zaprzeczenie pochodzenia dziecka zawiadamia się

prokuratora o terminach rozprawy. Przepis ten, poprzez art. 391 § 1 k.p.c., ma

również zastosowanie w postępowaniu przed sądem drugiej instancji i to

niezależnie od tego, czy wcześniej – tak, jak to miało miejsce w sprawie –

prokurator mimo doręczenia mu odpisu pozwu i zawiadamiania go o terminach

rozpraw nie wziął udziału sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 marca

1974 r., I CR 71/74, OSPiKA 1974, nr 10, poz. 205). Sąd Okręgowy nie zawiadomił

prokuratora o terminie rozprawy. Naruszenie tego przepisu wprawdzie nie

spowodowało nieważności postępowania, ale mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy.

Uznanie zasadności zarzutu nieważności postępowania, jak również zarzutu

naruszenia art. 457 k.p.c., wobec braku pewnej podstawy faktycznej, czyni

przedwczesnym odniesienie się do pozostałych zarzutów naruszenia prawa

materialnego podniesionych w skardze kasacyjnej. Należy jedynie zwrócić uwagę

na to, że oceniając skutki procesowe odmowy wyrażenia zgody przez pozwaną

matkę dziecka na badania genetyczne DNA, nie można pominąć znaczenia

prawomocnego postanowienia sądu opiekuńczego, odmawiającego wyrażenia

zgody na podstawie art. 109 kro, na pobranie krwi od małoletniego pozwanego

w celu przeprowadzenia tych badań. Oznacza ono bowiem, że w ocenie sądu

opiekuńczego przeprowadzenie tych badań w świetle ustalonych w tej sprawie

okoliczności byłoby sprzeczne z dobrem małoletniego dziecka.

Należy mieć także na względzie, że przeszkoda w postaci niemożności

przeprowadzenia dowodu z badań DNA w celu ustaleniach pochodzenia dziecka

nie przesądza automatycznie ani o pozytywnym, ani o negatywnym wyniku sprawy

o zaprzeczenie ojcostwa. Uwzględnienie tego powództwa może mieć miejsce

wówczas, gdy zgodnie z art. 67 k.r.o. powód wykaże, iż nie jest ojcem dziecka.

Uwzględnienie powództwa nie może więc nastąpić wówczas, gdy sąd po

6

przeprowadzeniu postępowania dowodowego nie ma przekonania, iż kwestionujący

swoje ojcostwo mąż matki nie jest ojcem dziecka, a wniosek ten wyprowadza

jedynie ze względu na negatywną ocenę postawy procesowej pozwanej matki

dziecka, która odmówiła zgody na przeprowadzenie badań genetycznych

dotyczących ustalenia pochodzenia dziecka. Wyłączenie ojcostwa męża matki musi

bowiem wynikać z całą pewnością. W wyroku z dnia 9 listopada 2004 r., V CK

276/04 (Biul. SN 2005 r. Nr 9, poz. 10) Sąd Najwyższy - jeszcze przed zmianą art.

67 k.r.o. przewidującego wówczas konieczność wykazania niepodobieństwa,

że mąż matki jest ojcem dziecka – przyjął, że w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa

sama obawa matki o wynik badania DNA, stanowiąca motyw odmowy poddania się

pobraniu krwi swojej i dziecka, nie wystarcza do przyjęcia niepodobieństwa, aby

mąż mógł być ojcem dziecka. Stanowisko to zachowało aktualność także po

zmianie art. 67 k.r.o. W rozważanym przypadku, kwestionujący swoje ojcostwo mąż

matki zobowiązany jest, zgodnie z art. 6 k.c. w zw. z art. 234 k.p.c. i art. 62 § 3 i art.

67 k.r.o., przedstawić inne dopuszczalne dowody wykazujące, że nie jest on ojcem

dziecka, np. wykazujące, że nie mógł być ojcem dziecka, gdyż nie współżył z żoną

w okresie poczęcia dziecka, albo że nie mógł być ojcem dziecka ze względów

zdrowotnych, względnie wykazujące, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej

prawdopodobne (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 1982 r.,

IV CR 316/82 nie publ., z dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1140/00, OSNC 2001,

nr 10, poz. 152, z dnia 13 października 2005 r., IV CK 169/05, nie publ., z dnia

19 października 2011 r., II CSK 87/11, nie publ.).

Z tych względów na podstawie art. 39815

k.p.c. w zw. z art. 386 § 2,

art. 39821

k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., orzeczono,

jak w sentencji.

es