I UK 331/13

Sygn. akt I UK 331/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania A. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 26 marca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 26 marca 2013 r. oddalił apelację

skarżącego wnioskodawcy A. M. od wyroku Sądu Rejonowego w K. z 19 listopada

2

2012 r., który oddalił jego odwołanie od decyzji pozwanego z 29 czerwca 2012 r.,

zobowiązującej wnioskodawcę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia

rehabilitacyjnego w kwocie 35.616,70 zł. Zasadniczą podstawą prawną

rozstrzygnięcia był przepis art. 18 ust. 7 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.; dalej jako

„ustawa zasiłkowa”). Przepis ten stanowi, że „Świadczenie rehabilitacyjne nie

przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do

pracy, zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia

przedemerytalnego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego oraz do

urlopu dla poratowania zdrowia, udzielonego na podstawie odrębnych przepisów”.

Pozwany w uzasadnieniu decyzji podał, że wnioskodawca ma prawo do zasiłku

przedemerytalnego od 8 grudnia 1998 r. Nie powiadomił o tym występując o

świadczenie rehabilitacyjne. Uprawnienie do zasiłku przedemerytalnego wyklucza

prawo do świadczenia rehabilitacyjnego. Płatnik (Przedsiębiorstwo F. Sp. z o.o. w

K.) wypłacał zatem wnioskodawcy nienależne świadczenie rehabilitacyjne w

okresie od 30 sierpnia 2011 r. do 25 maja 2012 r. W odwołaniu od decyzji

wnioskodawca podał, że pozwany posiadał dokumentację z urzędu pracy i wiedział,

że ma on prawo do zasiłku przedemerytalnego, które było zawieszone ze względu

na przychody z zatrudnienia. Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawca po uzyskaniu

zasiłku przedemerytalnego podjął zatrudnienie w 1999 r. w Przedsiębiorstwie Robót

Inżynieryjnych F. Sp. z o.o. Wypłata zasiłku przedemerytalnego została zawieszona.

Po zasiłku chorobowym wnioskodawca 26 lipca 2011 r. wystąpił o świadczenie

rehabilitacyjne, które przyznano mu od 30 sierpnia 2011 r. do 25 lutego 2012 r. W

styczniu 2012 r. wnioskodawca złożył kolejny wniosek o świadczenie rehabilitacyjne.

Decyzją z 21 maja 2012 r. pozwany odmówił wnioskodawcy prawa do świadczenia

rehabilitacyjnego, wskazując, że od 8 grudnia 1998 r. jest on uprawniony do zasiłku

przedemerytalnego. Kolejną decyzją z 29 czerwca 2012 r. (skarżoną) pozwany

zażądał zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego. Sąd

Rejonowy decyzję pozwanego uznał za prawidłową i zgodną z art. 18 ust. 7 ustawy

zasiłkowej oraz zasadnie opartą na regulacji art. 84 ust. 1 ustawy z 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej także jako „sus”).

3

Wnioskodawca był pouczony o obowiązku wskazania okoliczności wyłączającej

prawo do świadczenia rehabilitacyjnego, w tym przypadku o uprawnieniu do zasiłku

przedemerytalnego. W apelacji wnioskodawca zarzucał, że zawieszone prawo do

zasiłku przedemerytalnego nie wyklucza uprawnienia do świadczenia

rehabilitacyjnego. Nie wprowadził w błąd organu rentowego w celu uzyskania

świadczenia. Sąd Okręgowy stwierdził, że art. 18 ust. 7 ustawy zasiłkowej wyłącza

z kręgu ubezpieczonych mogących ubiegać się o świadczenie rehabilitacyjne osoby

uprawnione do świadczeń wymienionych w tym przepisie. Zawieszenie wypłaty

zasiłku przedemerytalnego nie pozbawiało przymiotu osoby uprawnionej do tego

zasiłku. Status ten nie uległ zmianie w związku z tym, że zasiłku tego ubezpieczony

nie pobierał w związku z zatrudnieniem od 1 czerwca 1999 r. Uprawnionym do

jednego ze świadczeń wymienionych w art. 18 ust. 7 ustawy zasiłkowej jest

ubezpieczony, który spełnia wszystkie przesłanki wymagane do nabycia prawa do

danego świadczenia, co zostało potwierdzone decyzją uprawnionego organu,

nawet jeśli prawo to uległo zawieszeniu z powodu podjęcia zatrudnienia.

Potwierdza to wykładnia językowa, ponieważ jeżeli ustawodawca zamierzałby

wykluczyć z grona osób mogących się ubiegać o świadczenie rehabilitacyjne, tylko

tych ubezpieczonych, którym konkretne świadczenia są realnie wypłacane,

posłużyłby się terminem innym niż „osoba uprawniona” do świadczenia, np. „osoba

pobierająca świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2010 r., I UK

41/10, LEX nr 593397). W konsekwencji ubezpieczony pobrał nienależne

świadczenie rehabilitacyjne, które podlega zwrotowi na podstawie art. 84 ust. 1 w

związku z ust. 2 pkt 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych. Wnioskodawca we wnioskach o przyznanie świadczenia

rehabilitacyjnego wykreślał bowiem z formularzy informację o posiadaniu prawa do

zasiłku przedemerytalnego. Usprawiedliwieniem nie może być błędne utożsamianie

ustalenia prawa do zasiłku przedemerytalnego wyłącznie z sytuacją faktycznego

jego pobierania. W razie jakichkolwiek wątpliwości, czy niezrozumienia treści

pouczeń zawartych we wniosku ubezpieczony mógł zwrócić się do organu

rentowego, który udzieliłby mu stosowanych wyjaśnień.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie prawa materialnego:

1) art. 18 ust. 7 ustawy zasiłkowej w związku z art. 22 i w związku z art. 13 ust. 1

4

pkt 1 i 4 tej ustawy w związku z art. 37n ust. 2 pkt 2 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o

zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (w brzmieniu obowiązującym do 31

marca 2002 r.) przez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że

ubezpieczony, któremu zawieszono prawo do zasiłku przedemerytalnego pozostaje

uprawniony do takiego świadczenia, co wyłącza jego prawo do świadczenia

rehabilitacyjnego, mimo iż w okresie istnienia stosunku pracy nie może „odwiesić” i

pobierać zasiłku przedemerytalnego; 2) art. 84 ust. 1 w związku z ust. 2 pkt 2

ustawy z 13 października 1998 r. (o systemie ubezpieczeń społecznych) przez ich

wadliwe zastosowanie w sytuacji, w której nie miały zastosowania; 3) art. 66 ust. 2

ustawy zasiłkowej w związku z art. 84 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przez jego niezastosowanie w sytuacji, w której ubezpieczony nie miał

prawa do pobierania zasiłku przedemerytalnego, a zatem nie można mu przypisać

pobierania świadczenia nienależnego z jego winy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, co nie znaczy, że jest w pełni zasadna.

Najdalej idzie zarzut skargi o braku winy ubezpieczonego w podaniu

nieprawidłowej informacji we wniosku o świadczenie rehabilitacyjne, co na

podstawie regulacji szczególnej z art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej w związku z

art. 84 ust. 5 sus ma uwalniać skarżącego od zwrotu pobranego świadczenia

rehabilitacyjnego. Myli się skarżący w założeniu, że art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej

wyłącza regulację dotyczącą nienależnego świadczenia z art. 84 sus. W

orzecznictwie utrwalone jest już stanowisko, że regulacja z art. 66 ust. 2 ustawy

zasiłkowej nie wyłącza stosowania przepisu art. 84 sus. Przepisy ustawy

systemowej (sus) stosuje się również na gruncie ustawy zasiłkowej (art. 1 pkt 3

ustawy systemowej). Natomiast art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej jest regulacją

szczególną tylko w zakresie w nim określonym. W orzecznictwie nie ma wątpliwości,

że art. 66 ust. 2 ustawy zasiłkowej nie stanowi przepisu szczególnego w stosunku

do art. 84 ust. 2 ustawy systemowej – w tym znaczeniu, że wyłącza stosowanie

tego ostatniego przepisu do nienależnie pobranych świadczeń. Przepis art. 66

5

ust. 2 ustawy zasiłkowej określa w szczególny sposób zasady potrącenia oraz

egzekucji, nie wyłącza natomiast stosowania definicji nienależnie pobranych

świadczeń, wynikającej z art. 84 ust. 2 ustawy systemowej (wyrok Sądu

Najwyższego z 17 stycznia 2012 r., I UK 194/11, LEX nr 1227962; por. także wyroki

z 2 grudnia 2009 r., I UK 174/09, LEX nr 585709 i z 3 grudnia 2013 r., I UK 212/13).

Co do braku winy skarżącego, które to twierdzenie zdominowało w istocie

zarzuty skargi, to nie ma on racji, że wobec podjęcia zatrudnienia pracowniczego

nie miał prawa do zasiłku przedemerytalnego. Znaczenie prawne ma regulacja

obowiązująca w spornym okresie, a zatem nie treść art. 37n ust. 2 pkt 2 ustawy z

14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i bezrobociu w brzmieniu do 31 marca 2002 r.

Chodzi o to, że na mocy art. 11 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 2001 r. o zmianie ustawy

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, ustawy o ochronie

roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (…), Dz. U. z 2001 r.

Nr 154, poz. 1793 ze zm., do zasiłków przedemerytalnych należało stosować

niektóre przepisy dotyczące świadczeń przedemerytalnych, w tym powołany w

zarzucie skargi art. 37n ust. 2 pkt 2 ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i

przeciwdziałaniu bezrobociu. Zgodnie z jego treścią (Dz. U. 2003 r. Nr 58, poz. 514)

świadczenie przedemerytalne (konsekwentnie także zasiłek przedemerytalny) nie

było zawieszane wobec samego podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,

lecz tylko wtedy, gdy łączna kwota przychodów, uzyskanych w danym miesiącu

oraz otrzymywanego świadczenia była wyższa od 200 % zasiłku z art. 24 ust. 1

(przysługującemu bezrobotnemu). W tym miejscu chodzi więc o zwrócenie uwagi,

że nastąpiła zmiana w regulacji i zasiłek przedemerytalny nie był zawieszany już

tylko, gdy uprawniony podjął zatrudnienie lecz wtedy gdy przychód z zatrudnienia

przekraczał określoną kwotę, czyli podlegał rozliczeniu. Takie rozliczenie było dalej

aktualne, to jest od 1 sierpnia 2004 r., kiedy to Zakład Ubezpieczeń Społecznych

przejął zadania związane z wypłatą zasiłków przedemerytalnych. W zakresie

ustania, zmniejszania i zawieszania prawa do zasiłku przedemerytalnego oraz

wstrzymania jego wypłaty należało stosować odpowiednio przepisy (art. 4-6)

ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (zob. art. 25

aktualnej ustawy z 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych, Dz. U.

2004 r. Nr 120, poz. 1252). Innymi słowy świadczenie przedemerytalne (zasiłek

6

przedemerytalny) ulegało zmniejszeniu lub zawieszeniu na zasadach określonych

w art. 5 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych w przypadku osiągania

przychodu o którym mowa w art. 104 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zawieszenie prawa zależało więc od wysokości przychodu ze stosunku pracy co

podlegało odpowiedniemu rozliczeniu. Przywołanie tych regulacji przeczy tezie

skarżącego, że zawieszenie prawa do zasiłku przedemerytalnego wynikało już tylko

z samego podjęcia zatrudnienia. Analiza regulacji pokazuje, że w okresie którego

dotyczy decyzja nie było już zawieszenia ex lege z tej przyczyny bo zasiłek

przedemerytalny podlegał zawieszeniu lub tylko zmniejszeniu, gdy ubezpieczony

nie wypracował określonych przychodów. Ubezpieczony powinien znać te regulacje,

wszak prawo do zasiłku przedemerytalnego nabył już (według ustaleń) w 1998 r.

Inną kwestią i tylko faktyczną, jest przeprowadzanie takiego rozliczenia przychodów

z zatrudnienia na użytek wypłaty zasiłku przedemerytalnego. Być może

ubezpieczony ze w względu na zatrudnienie w ogóle nie domagał się takiego

rozliczenia. Jednak w sferze potencjalnej uprawnienie takie mu przysługiwało,

zwłaszcza, że według ustaleń już od marca 2011 r. nie pracował ze względu na

niezdolność do pracy (zasiłek chorobowy). We wnioskach o świadczenie

rehabilitacyjne powinien więc podać, że posiada uprawnienie do zasiłku

przedemerytalnego. Podał informację przeciwną co było nieprawdą.

Nie ma problemu co do wykładni przepisu art. 18 ust. 7 ustawy zasiłkowej,

gdyż zasiłek przedemerytalny wyłącza świadczenie rehabilitacyjne. Tak stanowi

ustawa i nie powinno być tu wątpliwości. Pozwany ma rację, że świadczenie

rehabilitacyjne nie mogło być wypłacane skoro skarżący był uprawniony do zasiłku

przedemerytalnego.

Nie oznacza to, że wyroki Sądu pierwszej i drugiej instancji oraz decyzja

pozwanego są prawidłowe. Chodzi o to, że po zmianie regulacji i przeniesieniu

wypłaty zasiłków przedemerytalnych do ZUS, to pozwany był dłużnikiem tego

świadczenia wobec ubezpieczonego. Świadczenie to powinno mu być wypłacane,

chyba że nie przysługiwało w części lub w całości wobec wskazanego wyżej

rozliczenia przychodu uzyskanego z zatrudnienia. Z ustaleń w sprawie nie wynika,

iżby takie rozliczanie było przeprowadzane, czyli że przekroczenie progów

przychodu powodowało zawieszenie albo zmniejszenie zasiłku przedemerytalnego.

7

Ustalono, że przed spornym świadczeniem rehabilitacyjnym ubezpieczony pobierał

zasiłek chorobowy już od 1 marca 2011 r. Ze sprawy nie wynika, iżby pozwany

zarzucał skarżącemu brak prawa co zasiłku chorobowego ze względu na

uprawnienia do zasiłku przedemerytalnego (powołując się na art. 13 ust. 1 pkt 4

ustawy zasiłkowej). Oczywiście jest to poza zakresem decyzji i sprawy, jednak

przechodząc do istoty sporu należy stwierdzić, że choć pozwany ze względu na

regulację z art. 18 ust. 7 ustawy zasiłkowej nie był zobowiązany do wypłaty

świadczenia rehabilitacyjnego, to był zobowiązany do wypłaty zasiłku

przedemerytalnego, a w przypadku osiągania przychodu z zatrudnienia, który

miałby ewentualny wpływ na jego zawieszenie lub zmniejszenie, powinien takie

rozliczenie przeprowadzić. Innymi słowy pozwany może dochodzić różnicy między

świadczeniem rehabilitacyjnym a zasiłkiem przedemerytalnym, a jeżeli przychód z

zatrudnienia miał wpływ na zawieszenie lub zmniejszenie zasiłku

przedemerytalnego, to w tej części ZUS jest z tej przyczyny zwolniony z wypłaty,

czyli nie podlega ona wskazanemu bilansowaniu.

Z powyższego wynika, że skład podzielił wykładnię, która pojęcie

uprawnienia łączy z prawem do wypłaty świadczenia. Nie można poprzestać na

samym uprawnieniu (in abstracto), gdyż świadczenie rehabilitacyjne, tak jak

wcześniej zasiłek chorobowy, ma zapewnić środki utrzymania na czas niezdolności

do pracy. Z drugiej strony, skoro prawo do tych świadczeń jest wyłączone ze

względu na uprawnienie do zasiłku przedemerytalnego, to tylko jako realne

świadczenie, bo wówczas może być przeciwstawione uprawnieniu do wypłaty

świadczenia rehabilitacyjnego, pochodnego wszak z innego tytułu (zatrudnienia

pracowniczego). Tym samym w zakresie wykładni należy odpowiednio przychylić

się do stanowiska wyrażonego w wyrokach Sądu Najwyższego z 26 czerwca

2007 r., I BU 14/06, LEX nr 611388 i z 3 czerwca 2008 r., I UK 405/07, OSNP 2009

nr 19-20, poz. 269.

To, że skarżący podał nieprawdziwą informację we wnioskach o świadczenie

rehabilitacyjne nie oznacza, że ma zwrócić pełną kwotę tego świadczenia. W

sytuacji nieprawidłowego oświadczenia lub dokumentu ubezpieczonego należy

rozstrzygać z uwzględnieniem tego, co ubezpieczony powinien otrzymać od

pozwanego, czyli mimo wystąpienia tych nieprawidłowości (zob. wyrok Sądu

8

Najwyższego z 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148).

Innymi słowy pozwany był wobec skarżącego dłużnikiem zasiłku

przedemerytalnego, co zresztą z urzędu nie powinno być pominięte w ocenie

wniosku o świadczenie rehabilitacyjne. Odmowa świadczenia rehabilitacyjnego po

złożeniu wniosku prowadziłaby do zasiłku przedemerytalnego, wszak skarżący był

nadal niezdolny do pracy i trudno przyjąć, że pracowałby. W aspekcie nienależnie

pobranego świadczenia rehabilitacyjnego chodzi więc o różnicę między tym

świadczeniem a należnym skarżącemu zasiłkiem przedemerytalnym. Oczywiście

konieczne jest rozliczenie zasiłku przedemerytalnego z przychodami skarżącego,

dla stwierdzenia czy zasiłek przedemerytalny podlegał zawieszeniu czy tylko

zmniejszeniu. Wówczas w takim zakresie (całości albo części) pozwany będzie

zwolniony z wypłaty (bilansowania) zasiłku przedemerytalnego.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.