V CSK 187/13

Sygn. akt V CSK 187/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa M. L.

przeciwko D.P. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 września 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód M. L. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanemu D. P. wniósł o

pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego w postaci aktu notarialnego z dnia

25 czerwca 2009 r., w którym poddał się egzekucji, wskazując, że nie zostały

spełnione przesłanki warunkujące nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności oraz

skierowania sprawy do egzekucji.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, zaprzeczając twierdzeniom

powoda.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2012 r. oddalił powództwo,

przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.

W dniu 23 czerwca 2009 r. powód jako inwestor zawarł z pozwanym jako

wykonawcą umowę o wybudowanie pawilonu dla sieci handlowej A. za cenę

3.850.000 zł. W umowie wskazano, że inwestor podejmuje końcowe działania

zmierzające do uzyskania pozwolenia na budowę i spodziewa się je otrzymać na

przełomie sierpnia i września 2009 r., aby wykonawca mógł w tym czasie

rozpocząć prace; termin ich zakończenia ustalono na 22 tygodnie. W celu

zabezpieczenia umowy pozwany zapłacił powodowi kwotę 140.000 zł, która miała

zostać zwrócona w terminie 14 dni od sporządzenia protokołu przekazania placu

budowy. Strony uzgodniły, że w razie odstąpienia od umowy przez inwestora lub

wystąpienia po jego stronie okoliczności uniemożliwiających budowę, zwróci on

wykonawcy sumę zabezpieczenia w podwójnej wysokości w terminie 14 dni od

wezwania. Jeżeli jednak sytuacja taka będzie następstwem nieuzyskania

pozwolenia na budowę obiektu a inwestor zleci wykonawcy do realizacji inną

porównywalną inwestycję, na warunkach nie gorszych niż określone w zawartej

umowie, obowiązek zwrotu obejmować będzie nominalną kwotę zabezpieczenia,

płatną w terminie 14 dni od wezwania lub protokolarnego przekazania placu

budowy. W akcie notarialnym z dnia 25 czerwca 2009 r., sporządzonym z udziałem

stron, powód poddał się egzekucji w zakresie obowiązku zwrotu zabezpieczenia

uregulowanego w umowie z dnia 23 czerwca 2009 r. do wysokości 280.000 zł;

możliwość wszczęcia egzekucji strony obwarowały obowiązkiem wezwania do

3

zapłaty oraz terminem do złożenia wniosku o nadania klauzuli wykonalności

(31 grudnia 2009 r.).

Po zawarciu umowy pozwany podjął działania związane z przygotowaniem

inwestycji. Powód nie przekazał pozwanemu placu budowy w umówionym

terminie, gdyż nie uzyskał wymaganego pozwolenia na budowę. Pozwany

dwukrotnie wezwał powoda do zwrotu zabezpieczenia w podwójnej wysokości, ale

wezwania te nie wywołały żadnej reakcji. W dniu 16 grudnia 2009 r. Sąd Rejonowy,

na wniosek pozwanego nadał klauzulę wykonalności aktowi notarialnemu z dnia 25

czerwca 2009 r. Na podstawie tego tytułu wykonawczego we wrześniu 2011 r.

została wszczęta egzekucja przeciwko powodowi.

W lutym 2011 r. D. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością przesłała

pozwanemu materiały przetargowe dotyczące budowy pawilonu A. w Ż. z prośbą o

przygotowanie do dnia 7 marca 2011 r. wyceny obiektu; powód przesłał

pozwanemu dokumenty niezbędne do przygotowania oferty, po czym w dniu 4

kwietnia 2011 r. poinformował go o trudnościach w uzyskaniu pozwolenia na

budowę wynikających ze zmiany planu zagospodarowania przestrzennego

dokonanej w marcu 2011 r.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny przez pryzmat art. 841 § 1 pkt 1 k.p.c.,

Sąd Okręgowy uznał, że spełnione zostały przesłanki rodzące obowiązek zapłaty

przez powoda podwójnego zabezpieczenia, gdyż po jego stronie wystąpiły

okoliczności uniemożliwiające wykonanie umowy. Powód miał świadomość,

że uzyskanie do końca września 2009 r. ostatecznego pozwolenia na budowę jest

niemożliwe z uwagi na warunki określone w planie zagospodarowania

przestrzennego. Dłużnik może przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie

zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które na mocy ustawy

odpowiedzialności nie ponosi (art. 473 § 1 k.c.). Mimo nieuzyskania pozwolenia na

budowę powód mógł uniknąć obowiązku zapłaty podwójnej sumy zabezpieczenia,

powierzając pozwanemu realizację inwestycji zamiennej, czego jednak nie uczynił.

Nie można uznać, że wysłanie do pozwanego przez inny podmiot zaproszenia do

konkursu ofert na budowę marketu w Ż. stanowiło wykonanie zobowiązania przez

powoda. Skoro powód nie wywiązał się z umowy z przyczyn, za które ponosi

4

odpowiedzialność a pozwany - wzywając go dwukrotnie do zapłaty kwoty 280.000

zł - odstąpił od umowy, powództwo należało uznać za usprawiedliwione (art. 394

§ 1 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżony skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego, podzielając ocenę, że niewykonanie

umowy z dnia 23 czerwca 2009 r. nastąpiło z przyczyn leżących po stronie powoda

i to przez niego zawinionych. Uznał przy tym, że w umowie tej strony, korzystając

ze swobody kontraktowania (art. 3531

k.c.), nadały zabezpieczeniu znaczenie

zbliżone do zadatku i przewidziały obowiązek jego zwrotu w podwójnej wysokości

bez konieczności składania oświadczenia o odstąpienia od umowy. Zastrzeżenie

możliwości uchylenia się przez powoda od tego obowiązku - w razie nieuzyskania

pozwolenia na budowę - przez powierzenie powodowi realizacji innej

porównywalnej inwestycji sprzeciwia się uznaniu umowy za sprzeczną z zasadami

współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.).

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), powód zarzucił Sądowi Apelacyjnemu niezastosowanie

art. 394 § 3 w związku z art. 58 § 1 k.c. oraz art. 394 § 3 w związku z art. 58 § 2 k.c.

w następstwie uznania, że postanowienie umowy zastrzegające obowiązek zwrotu

pozwanemu sumy zabezpieczenia w podwójnej wysokości, w przypadku

wystąpienia okoliczności uniemożliwiających wykonanie umowy, leżących

po stronie powoda, nie narusza bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa

i zasad współżycia społecznego.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną powód wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie apelację, ewentualnie uchylenie tego

orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu dom ponownego

rozpoznania.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej odrzucenie bądź

oddalenie i zasądzenie na jego rzecz od skarżącego kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Zarzuty skarżącego zostały oparte na założeniu, że art. 394 § 3 k.c. wyraża

normy o charakterze imperatywnym a umowa zawierająca postanowienia

sprzeczne z nimi dotknięta jest – stosownie do art. 58 k.c. - sankcją nieważności.

Z zapatrywaniem tym nie można jednak się zgodzić.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntował się pogląd wskazujący na

dyspozytywny charakter wszystkich norm wyrażonych w art. 394 k.c. Podkreśla się,

że skutki prawne określone tymi normami mogą wystąpić jedynie w braku

odmiennych postanowień umownych lub zwyczaju (zob. wyroki: z dnia 8 lutego

2008 r., I CSK 328/07, nie publ.; z dnia 23 lutego 2001 r., II CKN 314/99, nie publ.;

z dnia 23 stycznia 1997 r., I CKU 64/96, nie publ. oraz z dnia 11 stycznia 2006 r.,

III CK 357/05, nie publ.). W ostatnich trzech wymienionych orzeczeniach Sąd

Najwyższy opowiedział się wprost za możliwością odejścia od reguły wyrażonej

w art. 394 § 3 k.c., łączącej przepadek zadatku lub obowiązek zapłaty sumy

dwukrotnie wyższej z sytuacją, w której niewykonanie umowy nastąpiło wskutek

okoliczności, za które odpowiada jedna ze stron i dopuszczalnością uregulowania

losu wręczonego zadatku w sposób odmienny (nawet na zasadzie ryzyka

niewykonania zobowiązania), zastrzegając jedynie, że powinno to wynikać

z wyraźnego sformułowania umowy. Skład orzekający w pełni podziela ten pogląd,

gdyż trudno znaleźć argumenty usprawiedliwiające poddanie regulacji znaczenia

(skutków) dania zadatku normom o charakterze dyspozytywnym, a jego dalszych

losów - normom o charakterze imperatywnym. Wbrew zapatrywaniu skarżącej,

odmiennego wniosku nie uzasadnia stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 27 stycznia 2000 r., II CKN 719/98 (nie publ.). W uzasadnieniu

tego orzeczenia wskazano, że wygaśnięcie obowiązku zapłaty dwukrotnej sumy

zadatku, mimo niewykonania umowy, ustawodawca powiązał z każdą okolicznością

skutkującą niewykonanie umowy, za którą żadna ze stron nie ponosi

odpowiedzialności (art. 394 § 3 k.c.), a nie tylko z niemożliwością świadczenia (art.

475 § 1 k.c.). Stwierdzenie to nie odnosi się do możliwości umownej regulacji losu

zadatku; w świetle ustaleń przyjętych za podstawę powołanego rozstrzygnięcia,

strony modyfikacji takiej nie dokonały.

Na marginesie wypada zauważyć, że skarga kasacyjna nie mogłyby odnieść

zamierzonego skutku również w przypadku uznania, do czego - jak wskazano - nie

6

ma podstaw, że art. 394 § 3 k.c. wyraża normy o charakterze imperatywnym. Sąd

Apelacyjny stwierdził bowiem wyraźnie, że niewykonanie umowy zawartej w dniu

23 czerwca 2009 r. nastąpiło z przyczyn zawinionych przez powoda i to nie tylko

z uwagi na to, iż nie uzyskał on wymaganego pozwolenia na budowę, ale również

dlatego, że nie zaoferował pozwanemu realizacji innej porównywalnej inwestycji.

Skarżący nie podniósł zarzutów podważających powyższą ocenę.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak na

wstępie.