II UK 334/13

Sygn. akt II UK 334/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z wniosku K. – H. I.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 lutego 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 października 2012 r.2,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu sądowi orzeczenie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

K.-H. I., przebywający w Niemczech i legitymujący się okresami zatrudnienia

w Niemczech i w Polsce, złożył w dniu 10 października 2008 r. w niemieckiej

instytucji ubezpieczeniowej wniosek o ustalenie emerytury (Regelsaltersrente). W

załatwieniu tego wniosku niemiecka instytucja ubezpieczeniowa wydała w dniu 28

2

listopada 2008 r. decyzję o przyznaniu tymczasowego prawa do świadczenia

(Mitteilung über die vorläufige Leistung) oraz poinformowała ZUS o przyznaniu

emerytury z ubezpieczenia niemieckiego, dołączając oświadczenie o okresach

ubezpieczenia w Niemczech. W toku postępowania zapoczątkowanego złożeniem

wniosku o emeryturę w jednym państwie członkowskim, wszczynającym

postępowanie we wszystkich państwach, których dotyczy wniosek, ubezpieczony

złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych w O. wniosek o emeryturę częściową

za okres zatrudnienia w Polsce od dnia 15 września 1991 r. do dnia 30 września

1995 r., ponieważ okres ten, jako przypadający po dniu przesiedlenia do Niemiec

(15 września 1991 r.) nie został uwzględniony przy obliczaniu emerytury niemieckiej.

Decyzjami z dnia 22 stycznia 2011 r. i z dnia 8 marca 2011 r. organ rentowy ustalił

prawo do proporcjonalnej emerytury polskiej po uwzględnieniu okresów

ubezpieczenia skarżącego przypadających przed jego przesiedleniem się do

Niemiec w proporcji 352 miesiące do 552 miesięcy. Nie uwzględnił natomiast

okresów zatrudnienia w latach 1991-1995.

Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję z dnia 8 marca 2011 r. i przyznał

ubezpieczonemu "prawo do ustalenia emerytury przy zaliczeniu okresu

zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Zagranicznym U. w B. w okresie od dnia 2

stycznia 1992 r. do dnia 22 kwietnia 1995 r." Oddalił odwołanie w pozostałej części,

w szczególności w zakresie zastosowania przez polską instytucję ubezpieczeniową

umów między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o

zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym - podpisaną w Warszawie w dniu 9

października 1975 r. (Dz. U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.; dalej „umowa z 1975

r.”) oraz o zabezpieczeniu społecznym, sporządzoną w Warszawie w dniu 8

grudnia 1990 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 108, poz. 468 ze zm.; dalej „umowa z 1990 r.”),

potwierdzających jego prawa nabyte wynikające z zakwalifikowania wszystkich

okresów zatrudnienia na terytorium Polski od dnia 21 grudnia 1967 r. do dnia 14

września 1991 r. jako udokumentowanych i uznanych na podstawie tzw. prawa o

rentach obcych (Fremdrentengesetz - FRG).

Sąd pierwszej instancji, stosując art. 6 i 7 rozporządzenia Rady (EWG) nr

1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

3

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie (tekst skonsolidowany — Dz. Urz. UE. L.

28, 30. 1. 1997, s. 1; dalej „rozporządzenie Nr 1408/71”) stwierdził, że w wypadku

odwołującego się wymienione umowy o ubezpieczeniu społecznym zostały

zastąpione przepisami rozporządzenia, więc każde z państw członkowskich

uwzględnia do ustalenia prawa do emerytury i wyliczenia jej wysokości okresy

ubezpieczenia przebyte zgodnie ze stosowanym przez to państwo

ustawodawstwem. Wyłączenie ubezpieczonego spod regulacji umownej

potwierdzały także informacje instytucji łącznikowej w Niemczech z dnia 8 marca

2005 r., z dnia 1 kwietnia 2009 r. i z dnia 25 sierpnia 2010 r.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację ubezpieczonego, w pełni podzielając pogląd

prawny Sądu pierwszej instancji, stwierdzając, że umowa z 1975 r. ma

zastosowanie wyłącznie do roszczeń i uprawnień nabytych do dnia 1 stycznia 1991

r. w jednej z umawiających się stron. Przyjął, że wyjątek określony w art. 27 ust. 4

umowy z 1990 r., dotyczący sytuacji, w której zmiana miejsca zamieszkania przed

dniem 1 stycznia 1991 r. nie doszła do skutku z niezależnych powodów, nie dotyczy

ubezpieczonego.

Skargą kasacyjną ubezpieczonego, opartą na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niezastosowanie art. 19 ust. 4 oraz

niewłaściwe zastosowanie art. 27 ust. 1 i 2 umowy z 1990 r., a w konsekwencji

niezastosowanie umowy z 1975 r., objęty został wyrok Sądu drugiej instancji w

całości. Skarżący wniósł o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy,

ewentualnie o uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu lub o uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi I instancji. Powołał się na uwzględnienie przez niemieckiego

ubezpieczyciela uregulowań wyjątkowych dla przesiedleńców według tzw. prawa do

rent obcych, które mimo wygaśnięcia od 1990 r. uregulowań umowy z 1975 r.,

utrzymuje dla tych osób prawo do uzyskania emerytury niemieckiej za polskie

okresy ubezpieczenia, mimo że przesiedlenie nastąpiło w 1991. Według prawa

niemieckiego uzyskał status przesiedleńca, czego konsekwencją było uznanie

przez niemieckiego ubezpieczyciela (Knappschaft-Bahn-See – KBS) polskich

okresów zatrudnienia do dnia 14 września 1991 r. jako równoważnych z

4

odpowiadającymi im okresami niemieckimi i przejęcie ich do niemieckiej emerytury

"na bazie FRG", co skutkowało wobec Polski zastosowaniem przez niemieckiego

ubezpieczyciela umowy z 1975 r. Obecne zastosowanie tej umowy do polskich

okresów ubezpieczonego wynika z dokonanej w 2006 r. aktualizacji prawa unijnego

przez uzupełnienie załącznika III do rozporządzenia EWG nr 1408/71 o dalsze

wyjątki od jego stosowania. Wskazał, że wnioskował jedynie o świadczenie

częściowe za 4 lata okresów polskich, a nigdy o zmianę emerytury niemieckiej na

emeryturę polską.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Orzeczenie Sądu pierwszej instancji w części uwzględniającej odwołanie

oznacza, że prawomocnie uwzględniony w nim okres ubezpieczenia po

przesiedleniu ubezpieczonego do Niemiec ma podlegać uwzględnieniu przy

obliczeniu emerytury proporcjonalnej odnoszącej się jednocześnie do okresów

ubezpieczenia sprzed daty przesiedlenia się do Niemiec. Stanowisko to wyraził

wprost Sąd drugiej instancji, stosując, bez powołania art. 45 rozporządzenia Nr

1408/71, przewidującego uwzględnianie przez właściwą instytucję państwa

członkowskiego okresów ubezpieczenia ukończonych zgodnie z ustawodawstwem

innego państwa członkowskiego, zgodnie z ustawodawstwem stosowanym przez tę

instytucję.

Zastosowanie przepisów unijnej koordynacji nie ulega wątpliwości, skoro

ubezpieczony wykazał okresy ubezpieczenia w Polsce i w Niemczech, gdzie

korzysta z prawa stałego pobytu i gdzie złożył wniosek o emeryturę zgodnie z

art. 36 rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie

wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie (tekst skonsolidowany — Dz. Urz. UE. L.

28, 30.1.1997, str. 1; dalej „rozporządzenie Nr 574/72”). Podstawowe znaczenie dla

zastosowania tych przepisów w zakresie postępowania wszczętego z wniosku

złożonego w innym państwie członkowskim mają jednak art. 41 – 43

rozporządzenia Nr 574/72. Instytucją rozpatrującą wniosek jest instytucja niemiecka

5

(art. 41 ust. 1), która przekazuje go wszystkim instytucjom zainteresowanym

(art. 41 ust. 2). Przy rozpatrywaniu wniosku jest ona zobowiązana stosować

formularze zawierające m.in. zestawienie okresów ubezpieczenia lub zamieszkania,

ukończonych w czasie podlegania ustawodawstwu wszystkich państw

członkowskich (art. 42 ust. 1). Istotne znaczenie ma przy tym to, że przekazanie

formularzy zastępuje przekazanie dokumentów dowodowych (art. 42 ust. 2).

Szczegółowe zasady rozpatrywania wniosku reguluje art. 43 rozporządzenia.

W okolicznościach faktycznych sprawy ważne jest również to, że instytucja

niemiecka wydała decyzję tymczasową, która ma normatywne oparcie w art. 45

rozporządzenia Nr 574/72. Stanowi on, że jeżeli instytucja rozpatrująca stwierdza,

iż wnioskodawca jest uprawniony do świadczeń na mocy stosowanego przez nią

ustawodawstwa i że nie zachodzi potrzeba uwzględnienia okresów ubezpieczenia

lub zamieszkania, spełnionych zgodnie z ustawodawstwem innych państw

członkowskich, to niezwłocznie wypłaca świadczenia tymczasowe. Wydanie decyzji

tymczasowej nie wpływa, w założeniu prawodawcy unijnego, na postępowanie

przed instytucją innego państwa członkowskiego (tutaj: przed instytucją polską),

ponieważ wydawana jest ona wyłącznie na podstawie stażu podlegającego

uwzględnieniu pry zastosowaniu przepisów państwa, w którym jest wydawana.

W sprawie objętej skargą kasacyjną pojawia się właśnie problem

uwzględnienia w decyzji przyznającej emeryturę proporcjonalną okresów

przypadających przed dniem przesiedlenia się skarżącego do Niemiec,

stanowiących podstawę ustalenia prawa do emerytury w decyzji tymczasowej. W

tym świetle konieczne jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, która instytucja –

polska czy niemiecka – jest uprawniona do uwzględnienia tych okresów

ubezpieczenia, jak również, jak powinna postąpić instytucja polska w razie

wątpliwości co do uwzględnienia ich przez instytucję niemiecką.

Według ogólnej zasady koordynacji ubezpieczeń społecznych przewidującej

zrównanie wszystkich okresów ubezpieczenia społecznego w którymkolwiek

państwie członkowskim spełnionych na podstawie ustawodawstwa różnych państw,

okres ten podlega sumowaniu z uznanym w niniejszym postępowaniu okresem

zatrudnienia ubezpieczonego po przesiedleniu (art. 45 rozporządzenia Nr 1408/71).

Z zasad obliczania emerytury proporcjonalnej wynika, że jest ona ustalana przez

6

instytucję państwa członkowskiego w odniesieniu do okresów ubezpieczenia

(zatrudnienia, zamieszkania) przebytych w danym państwie, co oznacza, że na

potrzeby ustalenia polskiej emerytury proporcjonalnej uwzględnieniu podlegają

wszystkie polskie okresy ubezpieczenia, także przebyte przed przesiedleniem. Z

punktu widzenia ustalania emerytury proporcjonalnej ma to istotne znaczenie, gdyż

zarówno ich dwukrotne uwzględnienie (przez instytucję polską i niemiecką), jak też

uwzględnienie tylko przez jedną z instytucji (polską albo niemiecką) wpływa na

wysokość emerytury ustalaną na podstawie przepisów unijnej koordynacji.

Wyjątek w tym zakresie może wynikać z umów dwustronnych o

zabezpieczeniu społecznym zawartych pomiędzy poszczególnymi państwami. Do

ich relacji do rozporządzeń unijnych stosuje się art. 7 ust. 2 lit. c rozporządzenia Nr

1408/71. Mimo więc, że rozporządzenie zastępuje konwencje o zabezpieczeniu

społecznym (art. 6 rozporządzenia), to pozostają w mocy określone postanowienia

konwencji o zabezpieczeniu społecznym, do których państwa członkowskie

przystąpiły przed dniem wejścia w życie rozporządzenia, pod warunkiem, że są one

korzystniejsze dla beneficjentów lub jeśli wynikają ze szczególnych okoliczności o

charakterze historycznym, a ich skutek jest ograniczony w czasie, o ile

postanowienia te są wymienione w załączniku III. W pkt 19 wskazanego załącznika

zostały uwzględnione, jako konwencje o zabezpieczeniu społecznym, które

pozostają w mocy, nie naruszając przepisów art. 6 rozporządzenia, postanowienia

umowy z 1975 r., zgodnie z warunkami i zakresem określonymi w art. 27 ust. 2–4

umowy z 1990 r. oraz art. 11 ust. 3, art. 19 ust. 4, art. 27 ust. 5 i art. 28 ust. 2

umowy z 1990 r.

Umowy dwustronne kształtowały wzajemne stosunki w zakresie

zabezpieczenia społecznego zgodnie z zasadami obowiązującymi w odpowiednich

uregulowaniach we Wspólnocie Europejskiej, przewidując wzajemne uwzględnianie

okresów zatrudnienia oraz okresów z nim zrównanych w drugim państwie, tak jak

gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (art. 4 ust. 2 umowy z 1975 r.),

przy czym przy ustalaniu świadczeń przyjmowały uwzględnianie okresów

zatrudnienia, okresów z nim zrównanych oraz innych związanych z tym istotnych

okoliczności zaistniałych przed wejściem w życie umowy (art. 15 umowy z 1975 r.).

7

Decydujące znaczenie dla skarżącego ma art. 19 ust. 4 umowy z 1990 r.,

który zgodnie z warunkami i zakresem określonymi w art. 27 ust. 2–4 umowę z

1990 r. stanowi o nienaruszalności niemieckich przepisów prawnych dotyczących

świadczeń za okresy zaliczone zgodnie z prawem o rentach obcych. Tego nie

dostrzegł Sąd pierwszej instancji, który rozważał tylko zastosowanie umowy z

1975 r., natomiast Sąd drugiej instancji błędnie rozpatrywał możliwość stosowania

art. 19 ust. 4 umowy z 1990 r. w kontekście umowy z 1975 r., a trzeba zauważyć,

że okresy przed 1991 r. zostały uwzględnione przez niemiecką instytucję już w

2001 r. W aktach sprawy znajduje się decyzja wydana przez Bundesknappschaft

Bochum (BKB), w której ubezpieczonemu uwzględniono do niemieckiego stażu

pracy okresy zatrudnienia przed dniem 14 września 1991 r. Decyzja ta została

zaskarżona przez ubezpieczonego w zakresie, w jakim nie uwzględniała okresów

od dnia 15 września 1991 r. do dnia 31 grudnia 1994 r. Organ odwoławczy

(Bundesknappschaft Widerspruchstelle) oddalił odwołanie (dnia 23 stycznia 2003 r.)

stwierdzając, że okres ten nie podlega uwzględnieniu, gdyż został przebyty po

okresie przesiedlenia się ubezpieczonego do Niemiec; w tym zakresie nie

obowiązuje również umowa z 1975 r., ponieważ stosuje się ją do okresów sprzed

przesiedlenia. Jednocześnie stwierdził wprost, że okresy sprzed przesiedlenia się

zostały uwzględnione.

W tym świetle uwzględnianie (także w drodze wyjątku) przez instytucję

niemiecką polskich okresów ubezpieczenia przypadających przed datą

przesiedlenia może mieć uzasadnienie w przepisach niemieckiej ustawy o rentach

obcych, która w relacji polsko-niemieckiej jest stosowana na podstawie art. 19

ust. 4 umowy z 1990 r., obowiązującej w oparciu o art. 7 ust. 2 lit. c rozp. 1408/71,

pod warunkiem ustalenia, że jest to dla skarżącego bardziej korzystne. W sprawie

Petroni (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 października 1975 r., 24/75)

oraz w sprawie Roenfeldt (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 7 lutego 1991 r.,

C-227/89) uznano, że osoba migrująca nie może być pozbawiona uprawnień

wynikających z umów bilateralnych tyko ze względu na wejście w życie

wspólnotowej koordynacji.

Należy odnieść się także do informacji przekazywanych przez instytucję

niemiecką poprzednio na zasadach art. 84 rozporządzenia Nr 1408/71, a ostatnio

8

na zasadach art. 76 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr

883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów

zabezpieczenia społecznego (Dz. Urz. UE. L. 2004.166.1) i podkreślić, że

stwierdzenie w piśmie z dnia 8 marca 2005 r., że część okresów nie zostaje

zaliczona do okresu ubezpieczenia i że trwają dalsze dochodzenia nie ma - z

punktu widzenia postępowania dowodowego - znaczenia, gdyż później wydana jest

decyzja tymczasowa, której treść wyznacza przedmiot sporu. W piśmie z dnia 1

kwietnia 2009 r. udzielono odpowiedzi na pytanie Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych "czy wobec ubezpieczonego ma zastosowanie umowa z 1975 r. czy

rozporządzenia?", a w piśmie z dnia 25 sierpnia 2010 r. niemiecka instytucja

stwierdziła, że ubezpieczony przesiedlił się w dniu 15 września 1991 r. i dlatego

umowa z 1975 r. nie ma zastosowania. Te odpowiedzi także nie dotykają istoty

sporu, gdyż polski organ rentowy, w sprawie, w której zastosowanie mógł mieć

tylko art. 19 ust. 4 umowy z 1990 r., nie sformułował pytania, czy instytucja

niemiecka uwzględniła w wymiarze emerytury niemieckiej, a jeśli tak, to w jakim

zakresie okresy ubezpieczenia w Polsce przypadające przed dniem przesiedlenia

się skarżącego do Niemiec.

Kwestia ta miała istotne znaczenie z punktu widzenia możliwości wydania

wyroku w sprawie, ponieważ ze względu na zasady ustalania emerytury

proporcjonalnej nie jest dopuszczalne ani podwójne uwzględnienie tych samych

okresów (wydaje się, że taka sytuacja wystąpiła w badanej sprawie, na co może

wskazywać treść decyzji tymczasowej wydanej przez instytucję niemiecką oraz

zaświadczenie o okresach ubezpieczenia w Niemczech), ani arbitralne ich uznanie

przez określoną instytucję danego państwa. W szczególności polska instytucja nie

jest uprawniona do uwzględnienia w wyliczeniu emerytury proporcjonalnej okresów

ubezpieczenia przypadających przed dniem przesiedlenia ubezpieczonego do

Niemiec, jeżeli zostały one zaliczone przez instytucję niemiecką zgodnie z prawem

o rentach obcych, tymczasem z uzasadnienia wyroków sądów obu instancji wynika,

że okresy ubezpieczenia sprzed przesiedlenia się skarżącego do Niemiec zostały

uwzględnione przez polski organ rentowy.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

9