III CZP 137/13

Sygn. akt III CZP 137/13

UCHWAŁA

Dnia 26 lutego 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Z. D.

przeciwko Mi. I. i Ma. I.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 lutego 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 5 grudnia 2013 r.,

"Czy w wypadku niewskazania przez powoda przed rozprawą

na wezwanie sądu danych pozwalających sądowi na ustalenie

numeru PESEL pozwanego, postępowanie może podlegać

zawieszeniu?"

podjął uchwałę:

Przed doręczeniem pozwu i rozpoczęciem rozprawy sąd

nie może zawiesić postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6

k.p.c. na skutek niewskazania przez powoda danych

pozwalających na ustalenie numerów, o których mowa w art.

2081

k.p.c. Po rozpoczęciu rozprawy zawieszenie postępowania

na tej podstawie może nastąpić tylko wtedy, gdy uzyskanie

danych umożliwiających ustalenie wskazanych numerów nie

jest możliwe.

2

Uzasadnienie

W dniu 17 lipca 2013 r. powód Z. D. wniósł do Sądu Rejonowego w T. pozew

przeciwko Mi. I. i Ma. I. o zapłatę kwoty 1956 zł z tytułu odszkodowania za

zniszczone ogrodzenie.

Zarządzeniem z dnia 19 września 2013 r. przewodniczący w Sądzie

Rejonowym - po ustaleniu, że nie jest możliwe ustalenie numerów Powszechnego

Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) pozwanych na podstawie

danych zawartych w aktach sprawy - wezwał powoda do usunięcia tego braku.

Powód tych numerów we wyznaczonym terminie nie wskazał, w związku z czym

Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 15 października 2013 r., postępowanie

zawiesił.

Rozpoznając zażalenie na to postanowienie, Sąd Okręgowy w T. powziął

poważne wątpliwości wysłowione w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 397 § 2

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Indywidualizacja człowieka - osoby fizycznej mającej zdolność prawną - jest

nieodzownym elementem prawidłowości obrotu prawnego oraz właściwego

kształtowania się stosunków cywilnoprawnych. To samo dotyczy indywidualizacji

stron procesu (uczestników postępowania); jest ona niezbędnym czynnikiem

prawidłowości oraz skuteczności postępowania cywilnego i bez wątpienia

stanowi także jeden z elementów rzetelnego procesu, gwarantującego tzw.

sprawiedliwość proceduralną, wypływającą z konstytucyjnego prawa do sądu.

Tradycyjnym instrumentem indywidualizującym człowieka w ogólności, a także -

oczywiście - w zakresie stosunków cywilnoprawnych, jest nazwisko, wynikające

z przynależności do grupy rodzinnej (art. 25 i 88-901

k.r.o.), oraz imię, nadawane

dziecku w drodze oświadczenia składanego przed kierownikiem urzędu stanu

cywilnego przez osoby sprawujące władzę rodzicielską, lub - w wyjątkowych

wypadkach - z urzędu (art. 50 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo

o aktach stanu cywilnego, jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264 ze zm.).

W konsekwencji przyjmuje się, że imię (imiona) i nazwisko - a także płeć, data

3

i miejsce urodzenia, imiona rodziców oraz nazwisko rodowe matki - stanowią jeden

z najważniejszych, konstytutywnych elementów stanu cywilnego człowieka,

kształtujących jego indywidualność. Oczywiście, są także inne instrumenty

indywidualizacji, biologiczne lub semiotyczne (np. wizerunek, dermatoglify, kod

DNA, struktura skóry, pseudonim, nick, cechy pisma ręcznego itp.), ale mają one

znaczenie drugorzędne, a niejednokrotnie są skuteczne i miarodajne tylko

w ograniczonym zakresie i w ściśle oznaczonych celach (np. przy stosowaniu

identyfikacyjnych technik kryminalistycznych).

Indywidualizacja stron (uczestników) postępowania cywilnego ma znaczenie

we wszystkich sprawach, jednak znaczenie to rośnie w tych wypadkach, w których

wydawane są orzeczenia podlegające wykonaniu w drodze egzekucji albo których

skuteczność polega na zdatności do wpisu w określonym rejestrze, w tym także np.

w księgach wieczystych. W kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r. przyjęto

(art. 137 § 1 pkt 1), że kryterium indywidualizacji stron stanowi imię i nazwisko oraz

- uzupełniająco - określenie zawodu. Regulacja ta została przejęta do kodeksu

postępowania cywilnego z 1964 r., jakkolwiek jego twórcy przewidywali możliwość

wystąpienia sytuacji, w których kryteria indywidualizujące okażą się niedostateczne,

co miało dotyczyć w szczególności stosunków wiejskich. Ostatecznie uznano

jednak, że przypadki identyczności osób - według ustanowionego kryterium - należy

oceniać jako „teoretyczne" lub wyjątkowe.

Należy przy tym dodać, że kryterium w postaci określenia zawodu straciło

z biegiem lat jakiekolwiek znaczenie identyfikacyjne, do czego przyczyniła się nie

tylko nieodstępność i nieczytelność danych w tym zakresie, ale także rozwój

technologiczny oraz związana z tym dynamika stosunków zawodowych (por. np.

okresowe klasyfikacje zawodów i specjalności ustalane na podstawie

Międzynarodowego Standardu Kwalifikacji Zawodów ISCO; ostatnio

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 kwietnia 2010 r.

w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz

zakresu jej stosowania, Dz.U. Nr 82, poz. 537). W związku z tym kryterium zawodu

strony (uczestnika postępowania), notoryjnie zresztą pomijane, zostało

wyeliminowane z kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 2 lipca 2004 r.

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

4

(Dz.U. Nr 172, poz. 1804); od tego czasu funkcję indywidualizującą pełniło

wyłącznie imię i nazwisko, a także uzupełniająco - miejsce zamieszkania

lub siedziba.

Występujące w praktyce sądowej, a zwłaszcza w postępowaniu

egzekucyjnym przypadki zbieżności imion i nazwisk oraz związane z tym błędy

popełniane w szczególności przy wdrażaniu egzekucji z rachunku bankowego,

w której możliwość obrony przy zastosowaniu unormowania zawartego w art. 825

pkt 3 k.p.c. jest iluzoryczna lub w ogóle niemożliwa, zmusiła prawodawcę do

podjęcia kroków mogących zapobiec powtarzaniu się tych przypadków. Sprzyjała

temu także cywilizacyjna, upowszechniona wraz z nadejściem epoki elektronicznej

tendencja do oznaczania obywateli niepowtarzalnymi numerami (symbolami)

identyfikacyjnymi. W konsekwencji przyjęto, że w odniesieniu do osób fizycznych

najbardziej efektywnym oznaczeniem indywidualizującym - obok imienia i nazwiska

- jest numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności

(PESEL), obejmujący w zakodowanej postaci datę urodzenia, liczbę porządkową

oraz płeć. Zgodnie z art. 31 a ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji

ludności i dowodach osobistych (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993

ze zm.), numer PESEL to 11-cyfrowy, stały symbol numeryczny, jednoznacznie

identyfikujący osobę fizyczną, w którym sześć pierwszych cyfr oznacza datę

urodzenia (rok, miesiąc, dzień), kolejne cztery - liczbę porządkową i płeć osoby,

a ostatnia jest cyfrą kontrolną służącą do komputerowej kontroli poprawności

nadanego numeru ewidencyjnego. Numerem tym dysponuje zdecydowana

większość osób fizycznych (obywateli polskich i cudzoziemców zameldowanych

w Polsce na pobyt stały lub czasowy trwający ponad trzy miesiące, a także

podlegających w Polsce ubezpieczeniom społecznym lub ubezpieczeniu

zdrowotnemu - art. 31 a ust. 3 wymienionej ustawy). W odniesieniu do osób

prawnych oraz jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi funkcję

numeru PESEL przypisano numerowi Krajowego Rejestru Sądowego, a w razie

jego braku - numerowi w innym właściwym rejestrze lub ewidencji oraz numerowi

identyfikacji podatkowej (NIP).

W konsekwencji ustawą z dnia 10 maja 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 654) znowelizowano art. 126, 177

5

i 50532

oraz dodano art. 2081

. Zmianom tym towarzyszyła zmiana rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. - Regulamin urzędowania sądów

powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249) dokonana rozporządzeniem z dnia

18 lipca 2013 r. zmieniającym rozporządzenie - Regulamin urzędowania sądów

powszechnych (Dz.U. z 2013 r., poz. 870), a także zmiana rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli

wykonalności (Dz.U. z 2012 r., poz. 443) wprowadzona rozporządzeniem Ministra

Sprawiedliwości z dnia 12 lipca 2013 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie

określenia brzmienia klauzuli wykonalności (Dz.U. z 2013 r., poz. 859).

Zgodnie z art. 126 § 2 k.p.c., powód ma obowiązek wskazania w pozwie

własnego numeru identyfikacyjnego, który nie obejmuje numerów

indywidualizujących stronę pozwaną. Stosownie do art. 2081

k.p.c., ciężar ustalenia

numeru PESEL (numeru Krajowego Rejestru Sądowego lub innego właściwego

numeru) spoczywa na sądzie, który jest obowiązany działać w tym zakresie

z urzędu, z tym jednak, że wskazanie danych pozwalających sądowi na ustalenie

tych numerów pozostaje obowiązkiem powoda. W związku z tym, zgodnie z art.

177 § 1 k.p.c., sąd może zawiesić postępowanie, jeżeli na skutek niewskazania

przez powoda w wyznaczonym terminie danych pozwalających sądowi na ustalenie

numerów, o których mowa w art. 2081

k.p.c., nie można nadać sprawie dalszego

biegu. Rozszerzenie przyczyn zawieszenia postępowania wynika z tego,

że ustalenie numeru PESEL pozwanego następuje z zasady w granicach

technicznych możliwości systemu informatycznego obsługującego zbiór

gromadzący ten numery. Wielokrotnie jednak niezbędne są dodatkowe dane

personalne, którymi sąd nie dysponuje ani nie jest w stanie ich ustalić; ciężar

ich wskazania ustawodawca przeniósł na powoda, lokując go w ramach

normalnych ciężarów procesowych spoczywających na osobie dochodzącej

ochrony prawnej, do których należy przede wszystkim dokładne określenie

pozwanego.

Kodeks postępowania cywilnego nie określa czasu, w którym należy podjąć

czynności zmierzające do ustalenia numeru PESEL pozwanego, a tym bardziej

chwili zawieszenia postępowania. Przepis art. 2081

k.p.c. jest wprawdzie

usytuowany w rozdziale 3 działu II tytułu VI księgi pierwszej kodeksu postępowania

6

cywilnego zatytułowanym „Rozprawa", wśród przepisów dotyczących czynności

przygotowawczych poprzedzających posiedzenie wyznaczone na rozprawę, nie

oznacza to jednak, co trafnie podniósł Sąd Okręgowy, wyłączenia jego działania

w sprawach, w których orzeczenie co do istoty sprawy (sporu) jest wydawane

na posiedzeniu niejawnym. Nawet jednak wtedy, gdy sprawa podlega rozpoznaniu

według przepisów ogólnych o procesie, z umiejscowienia art. 2081

k.p.c. nie można

wyciągać wniosku, jakoby czynności służące ustaleniu numeru PESEL sąd mógł

podejmować tylko na rozprawie. Należy podkreślić, że rozdział 3, w którym

ulokowano omawiany przepis, oprócz przepisów bezpośrednio dotyczących

przebiegu rozprawy (np. art. 201, 211, 212, 214, 215, 216 i 2161

), obejmuje także

unormowania odnoszące się do czynności podejmowanych przed rozprawą lub

między posiedzeniami wyznaczonymi na rozprawę (np. art. 206 § 1, art. 207 § 1,

3 i 4 oraz art. 208 § 1). Z takiego usytuowania art. 2081

nie wynika więc,

że zawieszenie postępowania na skutek niemożności ustalenia numeru PESEL

musi nastąpić przed rozprawą, a tym bardziej przed podjęciem próby doręczenia

pozwu stronie pozwanej.

Poza tym kodeks postępowania cywilnego nie zakazuje prowadzenia

postępowania, a więc podejmowania różnych czynności procesowych,

w szczególności dowodowych, zanim numer PESEL pozwanego zostanie ustalony,

zwłaszcza że czynności te mogą doprowadzić lub pomóc w ustaleniu tego numeru.

Należy przy tym pamiętać, że zawieszenie postępowania, ograniczające w pewnym

zakresie konstytucyjne prawo do sądu (do wydania wyroku), powinno być

stosowane z umiarem, elastycznie i - zwłaszcza w nietypowych sytuacjach

powstających w toku postępowania - w sposób sprzyjający osądzeniu sprawy.

Sąd ma wprawdzie dużą swobodę w ocenie przyczyn zawieszenia postępowania,

powinien jednak działać rozsądnie, z intencją usprawnienia postępowania, a nie

jego obezwładnienia (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia

1934 r., C.ll. 35/33, Zb. Orz. 1934, poz. 539, z dnia 28 sierpnia 1935 r., C.l.

2990/34, OSP 1936, poz. 120, z dnia 18 marca 1950 r., Wa.C. 349/49, OSN 1951,

nr 3, poz. 66 oraz z dnia 29 sierpnia 1950 r., C 158/50, „Nowe Prawo" 1951,

nr 12, s. 42).

7

Potrzeba elastycznej, rozsądnej oceny omawianej przesłanki zawieszenia po-

stępowania ujawniła się także w sprawie, w której przedstawiono rozstrzygane

zagadnienie prawne. Jest bardzo prawdopodobne, że miejsce zamieszkania

pozwanych wskazane w pozwie jest prawidłowe, zatem doszłoby do skutecznego

zawiadomienia o posiedzeniu wyznaczonym na rozprawę. Jeżeli pozwani stawiliby

się na to posiedzenie, możliwe byłoby uzyskanie wszystkich danych umożliwiających

ustalenie ich numerów PESEL albo wręcz bezpośrednie uzyskanie od pozwanych

informacji o tych numerach. W tej sytuacji zawieszenie postępowania należy ocenić

nie tylko jako przedwczesne, ale także - na tym etapie postępowanie - niecelowe,

udaremniające orzeczenie co do istoty sporu bez jednoznacznego ustalenia,

że wydanie tego orzeczenia byłoby niemożliwe. Z tych względów, kierując się także

ogólnymi dyrektywami ekonomii procesu, należy przyjąć, że przed doręczeniem

pozwu i rozpoczęciem rozprawy zawieszenie postępowania na omawianej podstawie

jest niecelowe, więc sąd nie może tego uczynić.

Na ocenę potrzeby i celowości zawieszenia postępowania oraz określenia

chwili, w której powinno to nastąpić, musi wpływać także to, że ustalenie numeru

PESEL pozwanego zgodnie z art. 2081

k.p.c. co do zasady warunkuje wydanie

wyroku. Dotyczy to w szczególności, ale nie tylko spraw, w których wyrok

uwzględniający powództwo podlega wykonaniu w drodze egzekucji sądowej; przepis

art. 2081

k.p.c. ma charakter bezwzględny, w związku z czym, przy uwzględnieniu

jego genezy, nie może być przeciwstawiany przepisowi art. 325 k.p.c. (por. § 1291

regulaminu urzędowania sądów powszechnych oraz § 21

rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli

wykonalności).

Z tych względów Sąd Najwyższy uchwalił, że przed doręczeniem pozwu

i rozpoczęciem rozprawy sąd nie może zawiesić postępowania na podstawie art. 177

§ 1 pkt 6 k.p.c. na skutek niewskazania przez powoda danych pozwalających

na ustalenie numerów, o których mowa w art. 2081

k.p.c., a po rozpoczęciu

rozprawy zawieszenie postępowania na tej podstawie może nastąpić tylko

wtedy, gdy uzyskanie danych umożliwiających ustalenie wskazanych numerów nie

jest możliwe.